عنوان بندی متوسط
مقاله مورد سنجش قرار گرفته است

ابن بواب: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
سطر ۱: سطر ۱:
 
{{خوب}}
 
{{خوب}}
«ابوالحسن علی بن هلال» (م، 413 ق) معروف به «ابن بواب»، خوشنویس و مذهِّب مشهور مسلمان در قرن پنجم قمری است.
+
'''«ابوالحسن علی بن هلال»''' (م، ۴۱۳ ق) معروف به '''«ابن بَوّاب»'''، خوشنویس و [[تذهیب|مذهِّب]] مشهور مسلمان در قرن پنجم قمری است. ابن‌بواب در خوشنویسی‌ یگانۀ روزگار خویش‌ بود و علاوه بر اصلاح و تکمیل انواع خط، وضع اصول و قواعد خطوط [[خط نسخ|نسخ]] و [[خط ثلث|ثلث]] و ابداع برخی از خطوط از جمله [[خط ریحان|خط ریحان]] و [[خط محقق|محقق‌]] را نیز به او نسبت می‌دهند.
  
==شهرت به ابن بواب==
+
==معرفی اجمالی==
شهرتش به ابن‌بواب به این جهت است كه پدرش دربان آل بویه بود<ref>ابن تغربردی، یوسف، النجوم الزاهرة محاسن مصر و القاهره، قاهره، جلدچهارم، ص257؛ ابن خلكان، احمدبن محمد، وفیات‌الاعیان، به كوشش احسان عباس، بیروت 1971 - 1972 م، جلد3، ص342.</ref>  
+
زادروز و زادگاه ابوالحسن علی بن هلال مشخص نیست، ولی‌ معلوم‌ است‌ که‌ بیشتر زندگی‌ را در [[بغداد]] گذرانیده‌ است‌. پدرش‌ هلال‌، دربانِ‌ [[آل بویه|آل‌ بویه‌]] بود و به‌ همین‌ سبب‌ علی‌ بن‌ هلال‌ به‌ «ابن‌ بوّاب‌» و یا ابن‌ ستری‌ معروف‌ شد.<ref>وفیات، ابن‌خلکان‌، ۳/ ۳۴۲.</ref> حتی‌ در آن‌ روزگار که‌ در اوج‌ شهرت‌ بود و بزرگان‌ او را استاد خطاب‌ می‌کردند، دربانی‌ پدر را به‌ رخش‌ می‌کشیدند،<ref>ابن‌جوزی‌، ۸/ ۱۰.</ref> چنانکه‌ شاعران‌ نیز به‌ این‌ موضوع‌ اشاره‌ کرده‌اند.
  
==مذهب==
+
وی علاوه بر خوشنویسی و [[تذهیب]]، در زمینه‌های دیگر از جمله وعظ و [[خطابه]]،<ref>ذهبی، محمدبن احمد، سیر اعلام‌النبلا، به کوشش شعیب الارنوءوط و دیگران، بیروت، ۱۴۰۳ق، جلد۳، ص۳۱۶.</ref> تعبیر رویا<ref>همان، صص ۳۱۶ و ۳۱۷.</ref> و [[شعر]]<ref>یاقوت، معجم‌الادبا، مصر، ۱۳۵۵ - ۱۳۵۷، جلد ۱۵، صص۱۲۵ - ۱۲۷.</ref>  اهتمام داشته است. قصیده رائیه در ادوات خوشنویسی از آثار منظوم ابن‌بواب است.<ref>حاجی‌خلیفه، کشف‌الظنون، استانبول، ۱۹۴۱م، جلد دوم، ص۱۳۳۹.</ref> حبیب اصفهانی از او به‌عنوان [[فقیه]] و حافظ کل [[قرآن]] نام می‌برد.<ref>اصفهانی، حبیب‌اله، تذکره خط و خطاطان، تهران، ۱۳۶۹، ص۵۷.</ref> ابن‌بواب‌ در جامع‌ منصور بغداد موعظه‌ می‌کرد.<ref>ابن‌اثیر، ۹/ ۳۲۴؛ ذهبی‌، سیر اعلام النبلاء، ۱۷/ ۳۱۶.</ref>  
ابوالفضل بن خیرون وی را از [[اهل سنت|اهل‌سنت]] دانسته، اما [[قاضی نورالله شوشتری]] او را در شمار [[شیعه|شیعیان]] آورده است؛ این‌كه [[سید مرتضی]] در مرگ او [[مرثیه]] گفته، می‌تواند رأی قاضی نورالله را تقویت كند. به‌هرحال وی را به پارسایی و امانت ستوده‌اند.<ref>فكرت، محمد آصف، «ذیل ابن بواب»، دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، تهران، 1374.</ref>
 
  
==دانش های دیگر== 
+
ابوالفضل بن خیرون ابن‌ بواب را از [[اهل سنت|اهل‌سنت]] دانسته، اما [[قاضی نورالله شوشتری]] او را در شمار [[شیعه|شیعیان]] آورده است؛ این‌که [[سید مرتضی]] در مرگ او [[مرثیه]] گفته، می‌تواند رأی قاضی نورالله را تقویت کند. به‌هرحال وی را به پارسایی و [[امانت‌داری|امانت]] ستوده‌اند.<ref>فکرت، محمد آصف، «ذیل ابن بواب»، دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، تهران، ۱۳۷۴.</ref>
وی علاوه بر خوشنویسی و [[تذهیب]]، در زمینه‌های دیگر از جمله وعظ و [[خطابه]]،<ref>ذهبی، محمدبن احمد، سیر اعلام‌النبلا، به كوشش شعیب الارنوءوط و دیگران، بیروت، 1403ق، جلد3، ص316.</ref> تعبیر رویا<ref>همان، صص 316 و 317.</ref> و [[شعر]]<ref>یاقوت، معجم‌الادبا، مصر، 1355 - 1357، جلد 15، صص125 - 127.</ref> اهتمام داشته است. قصیده رائیه در ادوات خوشنویسی از آثار منظوم ابن‌بواب است.<ref>حاجی‌خلیفه، كشف‌الظنون، استانبول، 1941م، جلد دوم، ص1339</ref>  
 
  
حبیب اصفهانی از او به‌عنوان [[فقیه]] و حافظ كل [[قرآن]] نام می‌برد.<ref>اصفهانی، حبیب‌اله، تذكره خط و خطاطان، تهران، 1369، ص57.</ref> ذهبی در سیر اعلام النبلا آورده است كه ابن‌بواب پیش از خوشنویسی، به نقاشی و نگارگری خانه‌ها اشتغال داشته سپس به تذهیب كتب و سرانجام به كتابت پرداخته است.<ref>ذهبی، همان، جلد 17، ص316.</ref> از مهارت ابن‌بواب در تذهیب می‌توان به قرآن موجود در موزه چستربیتی اشاره كرد. این قرآن به [[خط نسخ]] ابن ‌بواب است كه بهتر است بگوییم نسخ آمیخته به [[خط ریحان|ریحان]]، یا به عبارت دیگر نسخ ریحانی است. همچنین زمانی كه ابن‌بواب سرپرست كتابخانه بهاءالدوله در [[شیراز]] بود، جزء ناقض قرآن موجود در آن كتابخانه را كه به خط ابن ‌مقله بود، چنان با مهارت كامل كرد كه بهاءالدوله نتوانست آن را از خط ابن‌مقله تمییز دهد. از این امر به خوبی می‌توان دریافت كه ابن‌بواب در شبیه‌نویسی و در تذهیب و صحافی بسیار ماهر بوده است.<ref>فكرت، محمدآصف، «ذیل ابن بواب»، دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، تهران، 1374.</ref>  
+
برخی سال وفات‌ ابن بواب را ۴۲۳ ق‌. نوشته‌اند<ref>ابن‌ خلکان‌، ۳/ ۳۴۳.</ref> که‌ بعید می‌نماید، زیرا [[یاقوت حموی|یاقوت‌]] تاریخ ۴۱۳ ق‌. را از محمد بن‌ هلال‌ صابی‌ که‌ خود در سدۀ ۵ ق‌ می‌زیسته‌ نقل‌ کرده‌ است‌.<ref>یاقوت، ۱۵/ ۱۲۲؛ نیز نک‍ : ابن‌جوزی‌، ۸/ ۱۰.</ref> ابن‌بواب‌ در [[بغداد]] وفات یافت و در جوار قبر [[احمد بن حنبل|احمد بن‌ حنبل‌]] در مقبره "باب حرب" مدفون‌ شد.
 +
==اساتید==
 +
استاد ابن بواب در ادب‌، ابوالفتح‌ عثمان‌ بن‌ جنی‌ بود و ابوعُبیدالله‌ مرزبانی‌ و ابوالحسین‌ محمد بن‌ سمعون‌ واعظ را نیز از استادان‌ او یاد کرده‌اند.<ref>ابن‌جوزی‌، همانجا؛ ابن‌کثیر، ۱۲/ ۱۴.</ref>
 +
 
 +
ابن بواب در خوشنویسی شاگرد محمد بن اسد<ref>ابن خلکان، همان، صص ۳۴۲ و ۳۴۳.</ref> و محمد بن سمسانی<ref>قلقشندی، احمدبن علی، صبح‌الاعشی، قاهره، ۱۳۸۳، جلد ۳، ص۱۳.</ref> بود که هر دو شاگرد [[ابن مقله|ابن‌ مقله]] (۲۷۲ - ۳۲۸ق) بودند و نیز در منابع آمده که دختر ابن‌مقله به علی‌بن هلال تعلیم خوشنویسی داد<ref>قاضی احمدقمی، احمدبن حسین، گلستان هنر به کوشش احمد سهیلی، تهران، ۱۳۵۲، صص۱۷ و ۱۸.</ref> و بی‌شک ابن‌بواب از خط ابن‌مقله تأثیر گرفته است.
 +
 
 +
==فعالیت‌های هنری==
 +
ابن‌بواب‌ پیش‌ از آنکه‌ خوشنویس‌ شود، به‌ نقاشی‌ و نگارگریِ خانه‌ها اشتغال‌ داشت‌، سپس‌ به‌ [[تذهیب|تذهیب‌]] کتب‌ پرداخت‌ و سرانجام‌ به‌ کتابت‌ روی‌ آورد.<ref>ذهبی‌، سیر، ۱۷/ ۳۱۶.</ref> از مهارت ابن‌بواب در تذهیب می‌توان به [[قرآن]] موجود در موزه چستربیتی اشاره کرد. این قرآن به [[خط نسخ]] ابن ‌بواب است که بهتر است بگوییم نسخ آمیخته به [[خط ریحان|خط ریحان]]، یا به عبارت دیگر نسخ ریحانی است. همچنین زمانی که ابن‌بواب سرپرست کتابخانه بهاءالدوله در [[شیراز]] بود، جزء ناقض قرآن موجود در آن کتابخانه را که به خط [[ابن مقله|ابن ‌مقله]] بود، چنان با مهارت کامل کرد که بهاءالدوله نتوانست آن را از خط ابن‌مقله تمییز دهد. از این امر به خوبی می‌توان دریافت که ابن‌بواب در شبیه‌نویسی و در تذهیب و صحافی بسیار ماهر بوده است.<ref>فکرت، محمدآصف، «ذیل ابن بواب»، دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، تهران، ۱۳۷۴.</ref>
  
==اساتید==
+
او در خوشنویسی‌ به‌ چنان‌ پایه‌ای‌ رسید که‌ یگانۀ روزگار خویش‌ گردید، به‌ گونه‌ای‌ که‌ نوشته‌اند: از متقدمین‌ و متأخرین‌ کسی‌ را نمی‌توان‌ یافت‌ که‌ مانند او یا نزدیک‌ به‌ خط او بنویسد.<ref>ابن‌خلکان‌، ۳/ ۳۴۲.</ref> ذهبی‌ او را صاحب‌ خط منسوب‌ (خطی‌ که‌ هر یک‌ از حروف‌ آن‌ از لحاظ وضع‌ و اندازه‌ با حرف‌ الف‌ متناسب‌ است‌) خوانده‌، اما [[ابن خلکان|ابن‌خلکان‌]] وضع‌ این‌ خط را به‌ ابن‌مقله‌ نسبت‌ داده‌ و نوشته‌ است‌ که‌ ابن‌بواب‌ به‌ تهذیب‌ و تنقیح‌ این‌ شیوه‌ پرداخت‌ و به‌ آن‌ زیبایی‌ و جلوه‌ بخشید. گفته اند که‌ تناسب‌ هندسی‌ حروف‌ خط منسوب‌ را ابن‌مقله‌ به‌ وجود آورد، اما ابن‌بواب‌ که‌ خود پیش‌ از خوشنویس‌ شدن‌ با هنر تذهیب‌ و نگارگری‌ آشنا بود، با بینشی‌ هنرمندانه‌ به‌ این‌ تناسب‌ زیبایی‌ هنری‌ بخشید. برای نمونه هندوشاه آورده است که ابن‌طقطقی از کتابی یاد می‌کند که ابتدا می‌پنداشته به خط ابن‌مقله است، اما نظر [[یاقوت مستعصمی]] را درباره آن جویا می‌شود. یاقوت با دیدن نسخه و تأمل در آن درمی‌یابد که به خط ابن‌ بواب است و می‌گوید که وی آن را به شیوه ابن مقله نوشته است.<ref>فکرت، محمدآصف، همان کتاب، همان ماده.</ref>  
ابن بواب در خوشنویسی شاگرد محمدبن اسعد<ref>ابن خلكان، همان، صص 342 و 343.</ref> و محمدبن سمسانی<ref>قلقشندی، احمدبن علی، صبح‌الاعشی، قاهره، 1383، جلد 3، ص13.</ref> بود كه هر دو شاگرد ابن‌مقله (272 - 328ق) بودند و نیز در منابع آمده كه دختر ابن‌مقله به علی‌بن هلال تعلیم خوشنویسی داد<ref>قاضی احمدقمی، احمدبن حسین، گلستان هنر به كوشش احمد سهیلی، تهران، 1352، صص17 و 18.</ref>  و بی‌شك ابن‌بواب از خط ابن‌مقله تأثیر گرفته است، برای نمونه هندوشاه (ص208) آورده است كه ابن‌طقطقی از كتابی یاد می‌كند كه ابتدا می‌پنداشته به خط ابن‌مقله است، اما نظر یاقوت مستعصمی را درباره آن جویا می‌شود. یاقوت با دیدن نسخه و تأمل در آن درمی‌یابد كه به خط ابن‌ بواب است و می‌گوید كه وی آن را به شیوه ابن مقله نوشته است<ref>فكرت، محمدآصف، همان كتاب، همان ماده.</ref> ، لذا علی‌رغم تلاش ابن بواب در شبیه ‌نویسی خط ابن ‌مقله، توسط یاقوت مستعصمی پرده از ماجرا برداشته می‌شود.
 
  
==هنر ابن بواب==
+
بنا بر برخی منابع، ابن‌بواب‌ دریافت‌ که‌ بیش‌ از او خطاطان‌ در اصلاح‌ [[خط کوفی|خط کوفی‌]] کوشیده‌اند و نیز بنومقله‌ (ابن‌مقلۀ وزیر و برادرش‌) در بهتر ساختن‌ [[خط توقیع|توقیع‌]] و [[خط نسخ|نسخ‌]] کوشش‌ کرده‌، اما در رسانیدن‌ آن‌ خطوط به‌ درجۀ کمال‌ توفیق‌ نیافته‌اند. از این‌ رو خود به‌ تکمیل‌ کار آنان‌ پرداخت‌. همچنین‌ ابن‌ بواب‌ دریافت‌ که‌ استادش‌ ابن‌اسد اشعار را به‌ خط نسخ‌ شبیه‌ به‌ [[خط محقق|محقق‌]] می‌نویسد. او این‌ خط را نیز به‌ درجۀ کمال‌ رسانید. از دیگر خطوطی‌ که‌ ابن‌بواب‌ در اتقان‌ و تحسین‌ آنها کوشید، خطوط نرگس‌، ریحان‌، لؤلؤی‌، مُرصّع‌، وشی‌ و چند نوع‌ دیگر را نام‌ برده‌اند.  
ابن بواب كوشش می‌كرد تا خطوطی را كه توسط خوشنویسان پیش از او، پایه‌گذاری شده اما به درجه كمال توفیق نیافته بودند را خود تكمیل كند برای نمونه: در یك نسخه خطی مربوط به سده 9ق/15م به نام رسالة فی علم الكتابة كه موءلف آن ناشناخته است و در برلن نگهداری می‌شود، مطالبی راجع به ابن‌بواب آمده كه رایس آن را نقل كرده است. موءلف این رساله می‌نویسد كه ابن‌بواب دریافت كه پیش از او خطاطان در اصلاح خط كوفی كوشیده‌اند و نیز بنومقله (ابن‌مقله، وزیر و برادرش) در بهترساختن توقیع و نسخ كوشش كرده اما در رسانیدن آن خطوط به درجه كمال توفیق نیافته‌اند. از این‌رو خود به تكمیل كار آنان پرداخت. هم‌چنین ابن‌بواب دریافت كه استادش ابن‌اسد اشعار را به خط نسخ شبیه به محقق می‌نویسد. او این خط را نیز به درجه كمال رسانید. ذهبی ابن‌بواب را صاحب خط منسوب (خطی كه هریك از حروف آن از لحاظ وضع و اندازه با حرف الف متناسب است) خوانده، اما ابن‌خلكان وضع این خط را به ابن‌مقله نسبت داده و نوشته است كه ابن‌بواب به تهذیب و تنقیح این شیوه پرداخت و به آن، زیبایی و جلوه بخشید. رایس می‌گوید كه تناسب هندسی حروف خط منسوب را ابن‌مقله به وجود آورد، اما ابن‌بواب كه خود پیش از خوشنویس‌شدن با هنر تذهیب و نگارگری آشنا بود، با بینش هنرمندانه به این تناسب، زیبایی هنری بخشید<ref>همان.</ref> . علاوه بر اصلاحات، وضع اصول و قواعد خطوط نسخ و ثلث، ابداع و پایه‌گذاری برخی از خطوط از جمله ریحان و محقق را نیز به ابن‌بواب نسبت می‌دهند. در تذكره خط و خطاطان میرزا حبیب‌الله اصفهانی به ابداع خطوط ریحان و محقق توسط وی اشاره شده است.
 
  
محمدبن حسن الطیبی در اوایل قرن دهم كتابی تألیف كرد كه در آن 16 قلم را كه منسوب به ابن‌ بواب است و توسط پیروانش به طریقه وی نوشته شده یاد كرده و نمونه‌هایی از آنها را ارائه نموده است. این نمونه‌ها شامل خطوط ثلث‌المعتاد، منصور، مقتلان، تواقیع، جلیل ثلث، مصاحف، مسلسل، غیار، جلیل‌المحقق، ریحان، رقاع، ریاشی، لوءلوء حواشی و اشعار است و نامی از خط طومار در آن نیامده است. بعید نیست كه خط‌های زمان ابن‌بواب تنها همین خطوط باشد. هم‌چنین احتمال دارد ابن‌بواب در نوشتن خطوطی كه به طریقه وی نوشته شده مهارت تام داشته ولی اصل این خطوط از بین رفته و شیوه آن توسط پیروان ابن‌بواب ادامه پیدا كرده است<ref>عالی، محمد، «ابن‌بواب (علی بن هلال)»، كتاب ماه، سال اول، شماره 12، صص66 و 67.</ref>
+
علاوه بر اصلاحات، وضع اصول و قواعد خطوط نسخ و [[خط ثلث|ثلث]]، ابداع و پایه‌گذاری برخی از خطوط از جمله ریحان و محقق را نیز به ابن‌بواب نسبت می‌دهند. در تذکره خط و خطاطان میرزا حبیب‌الله اصفهانی به ابداع خطوط ریحان و محقق توسط وی اشاره شده است.
. از دیگر خطوطی كه به وی نسبت می‌دهند خطوط نرگس، ریحان، لوءلوء، مرسع، وشی و چند نوع دیگر است.  
 
  
ابن بواب در خوشنویسی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است چنانچه یاقوت در معجم‌الادبا می‌نویسد: «ابن‌بواب در خوشنویسی به چنان پایگاهی رسید كه به خط خوش او مثل می‌زدند<ref>یاقوت، همان، صص 121 و 122.</ref> ».
+
محمدبن حسن الطیبی در اوایل قرن دهم کتابی تألیف کرد که در آن ۱۶ قلم را که منسوب به ابن‌ بواب است و توسط پیروانش به طریقه وی نوشته شده یاد کرده و نمونه‌هایی از آنها را ارائه نموده است. این نمونه‌ها شامل خطوط ثلث‌المعتاد، منصور، مقتلان، تواقیع، جلیل ثلث، مصاحف، مسلسل، غیار، جلیل‌المحقق، ریحان، [[خط رقاع|رقاع]]، ریاشی، لوءلوء حواشی و اشعار است و نامی از خط طومار در آن نیامده است. بعید نیست که خط‌های زمان ابن‌بواب تنها همین خطوط باشد. هم‌چنین احتمال دارد ابن‌بواب در نوشتن خطوطی که به طریقه وی نوشته شده مهارت تام داشته ولی اصل این خطوط از بین رفته و شیوه آن توسط پیروان ابن‌بواب ادامه پیدا کرده است.<ref>عالی، محمد، «ابن‌بواب (علی بن هلال)»، کتاب ماه، سال اول، شماره ۱۲، صص۶۶ و ۶۷.</ref> ابن بواب در خوشنویسی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است چنانچه [[یاقوت حموی|یاقوت]] در [[معجم الادباء (کتاب)|معجم‌الادبا]] می‌نویسد: «ابن‌بواب در خوشنویسی به چنان پایگاهی رسید که به خط خوش او مثل می‌زدند».<ref>یاقوت، همان، صص ۱۲۱ و ۱۲۲.</ref>
  
==شاگردان==
+
از شاگردان ابن‌بواب در خوشنویسی محمدبن عبدالملک<ref>قلقشندی، همان، ص۱۴.</ref> را نام برده‌اند. از پیروان طریقه ابن‌بواب در خوشنویسی نیز می‌توان فاطمه بنت‌ حسن معروف به بنت اقرع (م ۴۸۰ ق‌)،<ref>ذهبی، همان، جلد ۱۸، ص۴۸۰.</ref> ابوطالب مبارک کرخی (م ۵۸۵ ق‌)،<ref>ذهبی، همان، جلد ۱۷، ص۵۶.</ref> ابوعلی‌ حسن‌ بن‌ علی‌ جوینی‌ خوشنویس‌ خط منسوب‌ (م ۵۸۶ ق‌)، فضل‌ بن‌ عمر معروف‌ به‌ ابن‌رائض‌ (م ۶۰۹ ق‌)، یاقوت‌ بن‌ عبدالله‌ رومی‌ موصلی‌ (م ۶۱۸ ق‌) و کمال‌الدین‌ عمر بن‌ احمد معروف‌ به‌ ابن‌عدیم‌ مورخ‌ حلبی‌ را نام برد.  
از شاگردان ابن‌بواب در خوشنویسی محمدبن عبدالملك<ref>قلقشندی، همان، ص14.</ref> را نام برده‌اند. از پیروان طریقه ابن‌بواب در خوشنویسی می‌توان فاطمه بنت‌حسن (بنت اقرع)<ref>ذهبی، همان، جلد 18، ص480.</ref> و ابوطالب مبارك كرخی<ref>ذهبی، همان، جلد 17، ص56.</ref> را نام برد.  
 
  
 
==آثار==
 
==آثار==
از آثار ابن‌بواب كتابت 64 نسخه قرآن را خوانده‌اند كه قطعاً نسخه كامل موجود همان قرآن كتابخانه چستربیتی است كه به سال 391 ق. كتابت شده است. یك نسخه از قرآن كریم منسوب به ابن‌بواب هست كه توسط سلطان سلیم عثمانی به جامع لاله‌لی استانبول اهدا شده كه به صحت انتساب آن یقین نداریم<ref>فكرت، محمد آصف، همان كتاب، همان ماده.</ref> .
+
از آثار ابن‌بواب کتابت ۶۴ نسخه [[قرآن]] را خوانده‌اند که قطعاً نسخه کامل موجود همان قرآن کتابخانه چستربیتی است که به سال ۳۹۱ ق. کتابت شده است. یک نسخه از قرآن کریم منسوب به ابن‌بواب هست که توسط سلطان سلیم عثمانی به جامع لاله‌لی استانبول اهدا شده که به صحت انتساب آن یقین نداریم.<ref>فکرت، محمد آصف، همان کتاب، همان ماده.</ref>  
 
 
قرآن دیگری كه از ابن‌بواب شناسایی شده قرآنی است به خط كوفی كه در كتابخانه آیت‌الله مرعشی‌نجفی در قم موجود است. تاریخ كتابت آن 392ق. است<ref>عالی، محمد، همان، ص67.</ref> . از آثار و خطوط غیرقرآنی ابن‌بواب می‌توان به دو نسخه منسوب به وی از دیوان سلامة‌بن جندل - شاعر جاهلی - اشاره كرد كه اولی در توپكایی‌سرایی استانبول و دومی در موزه آثار ترك و اسلام نگهداری می‌شود و هم‌چنین می‌توان منتتخبی از كتاب الحیوان جاحظ مضبوط در همان موزه و... را برشمرد<ref>فكرت، محمدآصف، همان كتاب، همان ماده.</ref>
 
  
 +
قرآن دیگری که از ابن‌بواب شناسایی شده قرآنی است به [[خط کوفی|خط کوفی]] که در [[کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی|کتابخانه آیت‌الله مرعشی‌نجفی]] در قم موجود است. تاریخ کتابت آن ۳۹۲ق. است.<ref>عالی، محمد، همان، ص۶۷.</ref>
  
 +
از آثار و خطوط غیرقرآنی ابن‌بواب می‌توان به دو نسخه منسوب به وی از [[دیوان (شعر)|دیوان]] سلامة‌بن جندل - شاعر عصر [[جاهلیت|جاهلی]] - اشاره کرد که اولی در توپکایی‌سرایی استانبول و دومی در موزه آثار ترک و اسلام نگهداری می‌شود. و هم‌چنین می‌توان منتخبی از کتاب الحیوان جاحظ مضبوط در همان موزه و... را برشمرد.<ref>فکرت، محمدآصف، همان کتاب، همان ماده.</ref>
 
==پانویس==
 
==پانویس==
 
<references />
 
<references />
 
==منابع==
 
==منابع==
 
+
*[http://library.tebyan.net/newindex.aspx?pid=19667&BookID=73905&Language=1| "مروری بر زندگی ابن بواب، خوشنویس و کاتب قرآن کریم"، کتابخانه دیجیتال تبیان]، بازدید در ۲۷ بهمن ۱۳۹۳.
*[http://library.tebyan.net/newindex.aspx?pid=19667&BookID=73905&Language=1| تبیان]، بازدید در 27 بهمن 1393.
+
*[https://www.cgie.org.ir/fa/article/222855/%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%A8%D9%88%D8%A7%D8%A8 "ابن بواب"، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی].
 
{{سنجش کیفی
 
{{سنجش کیفی
 
|سنجش=شده
 
|سنجش=شده
سطر ۵۱: سطر ۵۲:
 
|رده=دارد
 
|رده=دارد
 
}}
 
}}
 
+
[[رده:هنرمندان مسلمان]][[رده:خطاطان]]
[[رده:خطاطان]]
+
[[رده:تذهیب کاران]]

نسخهٔ ‏۱۹ آوریل ۲۰۲۳، ساعت ۱۲:۲۰

«ابوالحسن علی بن هلال» (م، ۴۱۳ ق) معروف به «ابن بَوّاب»، خوشنویس و مذهِّب مشهور مسلمان در قرن پنجم قمری است. ابن‌بواب در خوشنویسی‌ یگانۀ روزگار خویش‌ بود و علاوه بر اصلاح و تکمیل انواع خط، وضع اصول و قواعد خطوط نسخ و ثلث و ابداع برخی از خطوط از جمله خط ریحان و محقق‌ را نیز به او نسبت می‌دهند.

معرفی اجمالی

زادروز و زادگاه ابوالحسن علی بن هلال مشخص نیست، ولی‌ معلوم‌ است‌ که‌ بیشتر زندگی‌ را در بغداد گذرانیده‌ است‌. پدرش‌ هلال‌، دربانِ‌ آل‌ بویه‌ بود و به‌ همین‌ سبب‌ علی‌ بن‌ هلال‌ به‌ «ابن‌ بوّاب‌» و یا ابن‌ ستری‌ معروف‌ شد.[۱] حتی‌ در آن‌ روزگار که‌ در اوج‌ شهرت‌ بود و بزرگان‌ او را استاد خطاب‌ می‌کردند، دربانی‌ پدر را به‌ رخش‌ می‌کشیدند،[۲] چنانکه‌ شاعران‌ نیز به‌ این‌ موضوع‌ اشاره‌ کرده‌اند.

وی علاوه بر خوشنویسی و تذهیب، در زمینه‌های دیگر از جمله وعظ و خطابه،[۳] تعبیر رویا[۴] و شعر[۵] اهتمام داشته است. قصیده رائیه در ادوات خوشنویسی از آثار منظوم ابن‌بواب است.[۶] حبیب اصفهانی از او به‌عنوان فقیه و حافظ کل قرآن نام می‌برد.[۷] ابن‌بواب‌ در جامع‌ منصور بغداد موعظه‌ می‌کرد.[۸]

ابوالفضل بن خیرون ابن‌ بواب را از اهل‌سنت دانسته، اما قاضی نورالله شوشتری او را در شمار شیعیان آورده است؛ این‌که سید مرتضی در مرگ او مرثیه گفته، می‌تواند رأی قاضی نورالله را تقویت کند. به‌هرحال وی را به پارسایی و امانت ستوده‌اند.[۹]

برخی سال وفات‌ ابن بواب را ۴۲۳ ق‌. نوشته‌اند[۱۰] که‌ بعید می‌نماید، زیرا یاقوت‌ تاریخ ۴۱۳ ق‌. را از محمد بن‌ هلال‌ صابی‌ که‌ خود در سدۀ ۵ ق‌ می‌زیسته‌ نقل‌ کرده‌ است‌.[۱۱] ابن‌بواب‌ در بغداد وفات یافت و در جوار قبر احمد بن‌ حنبل‌ در مقبره "باب حرب" مدفون‌ شد.

اساتید

استاد ابن بواب در ادب‌، ابوالفتح‌ عثمان‌ بن‌ جنی‌ بود و ابوعُبیدالله‌ مرزبانی‌ و ابوالحسین‌ محمد بن‌ سمعون‌ واعظ را نیز از استادان‌ او یاد کرده‌اند.[۱۲]

ابن بواب در خوشنویسی شاگرد محمد بن اسد[۱۳] و محمد بن سمسانی[۱۴] بود که هر دو شاگرد ابن‌ مقله (۲۷۲ - ۳۲۸ق) بودند و نیز در منابع آمده که دختر ابن‌مقله به علی‌بن هلال تعلیم خوشنویسی داد[۱۵] و بی‌شک ابن‌بواب از خط ابن‌مقله تأثیر گرفته است.

فعالیت‌های هنری

ابن‌بواب‌ پیش‌ از آنکه‌ خوشنویس‌ شود، به‌ نقاشی‌ و نگارگریِ خانه‌ها اشتغال‌ داشت‌، سپس‌ به‌ تذهیب‌ کتب‌ پرداخت‌ و سرانجام‌ به‌ کتابت‌ روی‌ آورد.[۱۶] از مهارت ابن‌بواب در تذهیب می‌توان به قرآن موجود در موزه چستربیتی اشاره کرد. این قرآن به خط نسخ ابن ‌بواب است که بهتر است بگوییم نسخ آمیخته به خط ریحان، یا به عبارت دیگر نسخ ریحانی است. همچنین زمانی که ابن‌بواب سرپرست کتابخانه بهاءالدوله در شیراز بود، جزء ناقض قرآن موجود در آن کتابخانه را که به خط ابن ‌مقله بود، چنان با مهارت کامل کرد که بهاءالدوله نتوانست آن را از خط ابن‌مقله تمییز دهد. از این امر به خوبی می‌توان دریافت که ابن‌بواب در شبیه‌نویسی و در تذهیب و صحافی بسیار ماهر بوده است.[۱۷]

او در خوشنویسی‌ به‌ چنان‌ پایه‌ای‌ رسید که‌ یگانۀ روزگار خویش‌ گردید، به‌ گونه‌ای‌ که‌ نوشته‌اند: از متقدمین‌ و متأخرین‌ کسی‌ را نمی‌توان‌ یافت‌ که‌ مانند او یا نزدیک‌ به‌ خط او بنویسد.[۱۸] ذهبی‌ او را صاحب‌ خط منسوب‌ (خطی‌ که‌ هر یک‌ از حروف‌ آن‌ از لحاظ وضع‌ و اندازه‌ با حرف‌ الف‌ متناسب‌ است‌) خوانده‌، اما ابن‌خلکان‌ وضع‌ این‌ خط را به‌ ابن‌مقله‌ نسبت‌ داده‌ و نوشته‌ است‌ که‌ ابن‌بواب‌ به‌ تهذیب‌ و تنقیح‌ این‌ شیوه‌ پرداخت‌ و به‌ آن‌ زیبایی‌ و جلوه‌ بخشید. گفته اند که‌ تناسب‌ هندسی‌ حروف‌ خط منسوب‌ را ابن‌مقله‌ به‌ وجود آورد، اما ابن‌بواب‌ که‌ خود پیش‌ از خوشنویس‌ شدن‌ با هنر تذهیب‌ و نگارگری‌ آشنا بود، با بینشی‌ هنرمندانه‌ به‌ این‌ تناسب‌ زیبایی‌ هنری‌ بخشید. برای نمونه هندوشاه آورده است که ابن‌طقطقی از کتابی یاد می‌کند که ابتدا می‌پنداشته به خط ابن‌مقله است، اما نظر یاقوت مستعصمی را درباره آن جویا می‌شود. یاقوت با دیدن نسخه و تأمل در آن درمی‌یابد که به خط ابن‌ بواب است و می‌گوید که وی آن را به شیوه ابن مقله نوشته است.[۱۹]

بنا بر برخی منابع، ابن‌بواب‌ دریافت‌ که‌ بیش‌ از او خطاطان‌ در اصلاح‌ خط کوفی‌ کوشیده‌اند و نیز بنومقله‌ (ابن‌مقلۀ وزیر و برادرش‌) در بهتر ساختن‌ توقیع‌ و نسخ‌ کوشش‌ کرده‌، اما در رسانیدن‌ آن‌ خطوط به‌ درجۀ کمال‌ توفیق‌ نیافته‌اند. از این‌ رو خود به‌ تکمیل‌ کار آنان‌ پرداخت‌. همچنین‌ ابن‌ بواب‌ دریافت‌ که‌ استادش‌ ابن‌اسد اشعار را به‌ خط نسخ‌ شبیه‌ به‌ محقق‌ می‌نویسد. او این‌ خط را نیز به‌ درجۀ کمال‌ رسانید. از دیگر خطوطی‌ که‌ ابن‌بواب‌ در اتقان‌ و تحسین‌ آنها کوشید، خطوط نرگس‌، ریحان‌، لؤلؤی‌، مُرصّع‌، وشی‌ و چند نوع‌ دیگر را نام‌ برده‌اند.

علاوه بر اصلاحات، وضع اصول و قواعد خطوط نسخ و ثلث، ابداع و پایه‌گذاری برخی از خطوط از جمله ریحان و محقق را نیز به ابن‌بواب نسبت می‌دهند. در تذکره خط و خطاطان میرزا حبیب‌الله اصفهانی به ابداع خطوط ریحان و محقق توسط وی اشاره شده است.

محمدبن حسن الطیبی در اوایل قرن دهم کتابی تألیف کرد که در آن ۱۶ قلم را که منسوب به ابن‌ بواب است و توسط پیروانش به طریقه وی نوشته شده یاد کرده و نمونه‌هایی از آنها را ارائه نموده است. این نمونه‌ها شامل خطوط ثلث‌المعتاد، منصور، مقتلان، تواقیع، جلیل ثلث، مصاحف، مسلسل، غیار، جلیل‌المحقق، ریحان، رقاع، ریاشی، لوءلوء حواشی و اشعار است و نامی از خط طومار در آن نیامده است. بعید نیست که خط‌های زمان ابن‌بواب تنها همین خطوط باشد. هم‌چنین احتمال دارد ابن‌بواب در نوشتن خطوطی که به طریقه وی نوشته شده مهارت تام داشته ولی اصل این خطوط از بین رفته و شیوه آن توسط پیروان ابن‌بواب ادامه پیدا کرده است.[۲۰] ابن بواب در خوشنویسی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است چنانچه یاقوت در معجم‌الادبا می‌نویسد: «ابن‌بواب در خوشنویسی به چنان پایگاهی رسید که به خط خوش او مثل می‌زدند».[۲۱]

از شاگردان ابن‌بواب در خوشنویسی محمدبن عبدالملک[۲۲] را نام برده‌اند. از پیروان طریقه ابن‌بواب در خوشنویسی نیز می‌توان فاطمه بنت‌ حسن معروف به بنت اقرع (م ۴۸۰ ق‌)،[۲۳] ابوطالب مبارک کرخی (م ۵۸۵ ق‌)،[۲۴] ابوعلی‌ حسن‌ بن‌ علی‌ جوینی‌ خوشنویس‌ خط منسوب‌ (م ۵۸۶ ق‌)، فضل‌ بن‌ عمر معروف‌ به‌ ابن‌رائض‌ (م ۶۰۹ ق‌)، یاقوت‌ بن‌ عبدالله‌ رومی‌ موصلی‌ (م ۶۱۸ ق‌) و کمال‌الدین‌ عمر بن‌ احمد معروف‌ به‌ ابن‌عدیم‌ مورخ‌ حلبی‌ را نام برد.

آثار

از آثار ابن‌بواب کتابت ۶۴ نسخه قرآن را خوانده‌اند که قطعاً نسخه کامل موجود همان قرآن کتابخانه چستربیتی است که به سال ۳۹۱ ق. کتابت شده است. یک نسخه از قرآن کریم منسوب به ابن‌بواب هست که توسط سلطان سلیم عثمانی به جامع لاله‌لی استانبول اهدا شده که به صحت انتساب آن یقین نداریم.[۲۵]

قرآن دیگری که از ابن‌بواب شناسایی شده قرآنی است به خط کوفی که در کتابخانه آیت‌الله مرعشی‌نجفی در قم موجود است. تاریخ کتابت آن ۳۹۲ق. است.[۲۶]

از آثار و خطوط غیرقرآنی ابن‌بواب می‌توان به دو نسخه منسوب به وی از دیوان سلامة‌بن جندل - شاعر عصر جاهلی - اشاره کرد که اولی در توپکایی‌سرایی استانبول و دومی در موزه آثار ترک و اسلام نگهداری می‌شود. و هم‌چنین می‌توان منتخبی از کتاب الحیوان جاحظ مضبوط در همان موزه و... را برشمرد.[۲۷]

پانویس

  1. وفیات، ابن‌خلکان‌، ۳/ ۳۴۲.
  2. ابن‌جوزی‌، ۸/ ۱۰.
  3. ذهبی، محمدبن احمد، سیر اعلام‌النبلا، به کوشش شعیب الارنوءوط و دیگران، بیروت، ۱۴۰۳ق، جلد۳، ص۳۱۶.
  4. همان، صص ۳۱۶ و ۳۱۷.
  5. یاقوت، معجم‌الادبا، مصر، ۱۳۵۵ - ۱۳۵۷، جلد ۱۵، صص۱۲۵ - ۱۲۷.
  6. حاجی‌خلیفه، کشف‌الظنون، استانبول، ۱۹۴۱م، جلد دوم، ص۱۳۳۹.
  7. اصفهانی، حبیب‌اله، تذکره خط و خطاطان، تهران، ۱۳۶۹، ص۵۷.
  8. ابن‌اثیر، ۹/ ۳۲۴؛ ذهبی‌، سیر اعلام النبلاء، ۱۷/ ۳۱۶.
  9. فکرت، محمد آصف، «ذیل ابن بواب»، دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، تهران، ۱۳۷۴.
  10. ابن‌ خلکان‌، ۳/ ۳۴۳.
  11. یاقوت، ۱۵/ ۱۲۲؛ نیز نک‍ : ابن‌جوزی‌، ۸/ ۱۰.
  12. ابن‌جوزی‌، همانجا؛ ابن‌کثیر، ۱۲/ ۱۴.
  13. ابن خلکان، همان، صص ۳۴۲ و ۳۴۳.
  14. قلقشندی، احمدبن علی، صبح‌الاعشی، قاهره، ۱۳۸۳، جلد ۳، ص۱۳.
  15. قاضی احمدقمی، احمدبن حسین، گلستان هنر به کوشش احمد سهیلی، تهران، ۱۳۵۲، صص۱۷ و ۱۸.
  16. ذهبی‌، سیر، ۱۷/ ۳۱۶.
  17. فکرت، محمدآصف، «ذیل ابن بواب»، دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، تهران، ۱۳۷۴.
  18. ابن‌خلکان‌، ۳/ ۳۴۲.
  19. فکرت، محمدآصف، همان کتاب، همان ماده.
  20. عالی، محمد، «ابن‌بواب (علی بن هلال)»، کتاب ماه، سال اول، شماره ۱۲، صص۶۶ و ۶۷.
  21. یاقوت، همان، صص ۱۲۱ و ۱۲۲.
  22. قلقشندی، همان، ص۱۴.
  23. ذهبی، همان، جلد ۱۸، ص۴۸۰.
  24. ذهبی، همان، جلد ۱۷، ص۵۶.
  25. فکرت، محمد آصف، همان کتاب، همان ماده.
  26. عالی، محمد، همان، ص۶۷.
  27. فکرت، محمدآصف، همان کتاب، همان ماده.

منابع