صید
صَید در اصطلاح فقه، شکار حیوان وحشیِ حلال‌گوشت است و در فقه شیعه، باب مستقلی به نام «صید و ذباحه» دارد.[۱] شکار در صورتی حلال می‌شود که با سلاح یا حیوان شکاریِ آموزش‌دیده انجام گیرد و شرایطی مانند نام خدا را بر زبان آوردن و رسیدن به حیوان پیش از مرگ رعایت شود.[۲] صید حیوانان وحشی بر شخص محرم و در محدودهٔ حرم نیز ممنوع است.[۳]
محتویات
مفهوم و جایگاه
«صید» در لغت به گرفتن و به چنگ آوردن حیوان وحشی گفته می‌شود و در فقه، به حیوان حلال‌گوشتی اطلاق می‌گردد که بی‌آنکه مملوک کسی باشد، شکار شود.[۴] در فقه شیعه، صید در کنار ذباحه، یکی از دو راه تذکیهٔ حیوان است: حیوان اهلی با ذبح، و حیوان وحشی با شکار.[۵] ازاین‌رو احکام صید، هم به حوزهٔ شکار و هم به حوزهٔ خوردنی‌ها مربوط است.[۶]
صید در قرآن
قرآن در سوره مائده، دو اصل را در باب صید بیان می‌کند. نخست، اجازهٔ شکار با حیوان شکاری آموزش‌دیده: «يَسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ وَمَا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ»؛ «از تو می‌پرسند چه چیزی برای آنان حلال شده است؟ بگو: پاکیزه‌ها برای شما حلال شده است، و [نیز] آنچه از حیوانات شکاری که با آموزش دادن، از آنچه خدا به شما آموخته است، برای خود تعلیم داده‌اید؛ پس از آنچه برای شما نگاه داشته‌اند بخورید و نام خدا را بر آن ببرید.»[۷]
دوم، حکم صید در حال احرام: «أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ مَتَاعًا لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُمًا»؛ «شکار دریا و خوراک آن برای شما و مسافران حلال شده است، و شکار خشکی تا زمانی که محرم هستید بر شما حرام است.»[۸] این آیه، تفاوت حکم صید دریایی و صید خشکی را نشان می‌دهد.[۹] قرآن در ادامه، برای کسی که در حال احرام شکار کند، کفاره مقرر کرده است.[۱۰]
همچنین آیهٔ سوم سوره مائده، مردار و حیواناتی را که به ضرب، افتادن از بلندی، شاخ‌زدن یا دریدن درنده مرده باشند، حرام شمرده است.[۱۱] این آیه، مبنای بحث فقهی دربارهٔ شکارهایی است که به‌سبب وزن یا درنده مرده‌اند و نه به‌سبب زخم آلت شکار.[۱۲]
صید با سلاح
در فقه شیعه، شکار با آلت تیزِ برنده (مانند تیر، شمشیر و نیزه) در صورتی موجب تذکیه می‌شود که آلت، بدن حیوان را بدرد و حیوان در نتیجهٔ همان زخم بمیرد.[۱۳] شرط دیگر، بر زبان آوردن نام خدا هنگام رها کردن آلت است.[۱۴] اگر حیوان به‌سبب وزن تیر یا ترس بمیرد و آلت به بدنش نرسیده باشد، حلال نمی‌شود.[۱۵] همچنین اگر کسی پیش از مرگ حیوان به آن برسد، باید خود آن را ذبح کند.[۱۶]
صید با حیوان شکاری
شکار با سگ یا پرندهٔ شکاری نیز شروطی دارد: حیوان باید آموزش‌دیده باشد، یعنی فرمان بردن و بازگشتن را بداند و از خوردن صید بازداشته شود؛ صاحبش آن را برای شکار رها کند و نام خدا ببرد؛ و صید را خود حیوان شکار کرده باشد.[۱۷] در پاره‌ای از احکام این باب، مانند حکم صید در صورتی که حیوان شکاری از آن خورده باشد، میان فقیهان اختلاف است.[۱۸]
ماهی و ملخ
بر پایهٔ آیهٔ ۹۶ سورهٔ مائده، صید دریایی حلال است. فقیهان شیعه، ماهی را از این حکم دانسته‌اند و بر پایهٔ روایات، ماهی و ملخ را بی‌نیاز از ذبح شمرده‌اند.[۱۹] در جزئیات این حکم، مانند اینکه هر ماهی حلال است یا تنها ماهی پولک‌دار، اختلاف دیده می‌شود.[۲۰]
صید در احرام و حرم
صید حیوان وحشی بر محرم در حج حرام است و کفاره دارد؛ اندازهٔ کفاره بر پایهٔ آیهٔ ۹۵ سورهٔ مائده، به ارزش صید و داوری دو عادل بستگی دارد.[۲۱] همچنین شکار در محدودهٔ حرم مکه، بر محرم و غیر محرم حرام است.[۲۲] این احکام، از حرمت صید در قرآن و روایات گرفته شده است.[۲۳]
آداب و حکمت
در روایات، بر بر زبان آوردن نام خدا، رعایت احسان به حیوان و پرهیز از شکنجه و مُثله آن تأکید شده است.[۲۴] به گفتهٔ فقیهان، این آداب نشان می‌دهد که شکار در اسلام، عملی مهارشده و مشروط است، نه آزادی بی‌قید.[۲۵]
پانویس
- ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الصید و الذباحة؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۳۶، کتاب الصید و الذباحة.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب الصید و الذباحة؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الصید.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیات ۹۵–۹۶؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الحج.
- ↑ راغب اصفهانی، المفردات، ذیل مادهٔ «صید»؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الصید.
- ↑ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۳۶، کتاب الصید و الذباحة.
- ↑ همان.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۴؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۹۶؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ مائده، آیهٔ ۹۶.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۹۵؛ طباطبایی، المیزان، ذیل همان آیه.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۳؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ مائده، آیهٔ ۳.
- ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الصید؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب الصید.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب الصید؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۳۶.
- ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الصید.
- ↑ همان؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب الصید.
- ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الصید؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۳۶.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب الصید؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۳۶.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۹۶؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب الصید؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الأطعمة.
- ↑ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۳۶؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب الأطعمة.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۹۵؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الحج.
- ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الحج؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۰.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ مائده، آیات ۹۵–۹۶.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب الصید؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۳۶.
- ↑ همان؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ مائده.
منابع
- قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
- حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعة، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد؛ المفردات فی غریب القرآن، تحقیق صفوان عدنان داوودی، بیروت: دار القلم، ۱۴۱۲ق.
- صاحب جواهر، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ سوم، ۱۳۶۷ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا.
- محقق حلی، جعفر بن حسن؛ شرایع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام، تهران: استقلال، بی‌تا.
| فقه | ||
| کلیات: | تاریخ فقه، ابواب فقه، احکام، اجتهاد، منابع اجتهاد در فقه شیعه، تقلید، اصول فقه، قواعد فقهی | |
| منابع: | عروة الوثقى، شرایع الاسلام، علل الشرائع، لمعه، جواهرالكلام، المكاسب المحرمه، مدارک الاحکام و ... | |
| ↓ رده ها ↓ | ||
| فقه: | فقیهان، منابع فقهی، اصطلاحات فقهی، آیات الاحکام، منابع اجتهاد در فقه شیعه، قواعد فقه | |
| اصول فقه: | اصول فقه، اصولیون، منابع اصول فقه، اصطلاحات اصول فقه | |
| احکام: | احکام، احکام عبادی، احکام اقتصادی، احکام خانواده، احکام روابط اجتماعی، احکام قضایی و جزایی، احکام اطعمه و اشربه، اصطلاحات احكام | |
