جاحظ
| نام کامل | عمرو بن بحر بن محبوب، کنانی، لیثی، فقیمی |
| زادروز | ۱۵۰ق (به گزارش خودش)؛ ۱۵۹ یا ۱۶۰ق (مشهور) |
| زادگاه | بصره |
| وفات | محرم ۲۵۵ق |
| مدفن | بصره |
|
| |
| اساتید |
ابوعبیده معمر بن مثنی، اصمعی، ابوزید انصاری، اخفش، ابراهیم بن سیار نظّام |
| شاگردان |
یموت بن مزرع (خواهرزاده و راوی)، ابوبکر بن ابی داود (راوی) |
| آثار |
البیان والتبیین، الحیوان، البخلاء، العثمانیة، الرد علی النصاری |
| شناخته‌شده برای |
متکلم معتزلی و ادیب بصری، نویسندهٔ البیان والتبیین و الحیوان |
جاحظ، با نام کامل ابوعثمان عمرو بن بحر بن محبوب کنانی (۱۵۹ یا ۱۶۰ – ۲۵۵ق)، متکلم معتزلی، ادیب و نویسندهٔ پرکار بصری در سدهٔ سوم هجری بود. او را از بزرگ‌ترین ادیبان عرب و از سرآمدان بلاغت شمرده‌اند و البیان والتبیین او از آثار بنیادین نثر عربی به شمار می‌رود.[۱] جاحظ در علم کلام شاگرد ابراهیم بن سیار نظّام بود و شاخه‌ای از معتزله به نام «جاحظیه» را به او نسبت داده‌اند.[۲] آثار او در ادب، کلام و اخلاق گسترده است و بر نویسندگان پس از خود اثر گذاشت.[۳] در منابع شیعی، به سبب کتاب العثمانیة و گزارش‌هایی دربارهٔ کاستن از فضایل امام علی (علیه‌السلام)، بر او نقدهایی وارد شده است.[۴]
محتویات
نام و نسب
نام او را «عمرو بن بحر بن محبوب» و کنیه‌اش را «ابوعثمان» نوشته‌اند.[۵] در نسبت او «کنانی»، «لیثی» و «فقیمی» (به تیرهٔ فُقَیم) آمده است.[۶] خطیب بغدادی می‌نویسد: «قيل: صليبة، وقيل: مولى»؛ یعنی برخی او را از تبار اصیل قبیله و برخی از موالی شمرده‌اند.[۷] به گزارش خطیب بغدادی، جدّ جاحظ فَزاره، سیاه‌پوست و شتربان عمرو بن قلع کنانی بود؛ همین گزارش مبنای قول کسانی است که او را «مولی» می‌دانند.[۸]
لقب «جاحظ» از برآمدگی چشم‌های او گرفته شده و «حَدَقی» نیز خوانده می‌شد.[۹] ابوالفداء کنیهٔ «ابوعمران» را نیز آورده است.[۱۰] خواهرزادهٔ او یموت بن مزرع از راویان او بود.[۱۱]
ولادت
زادگاه او بصره بود و در همان شهر نیز درگذشت.[۱۲] خانواده‌اش تنگدست بود؛ به گزارش یاقوت، کسی او را در کنار نهر سیحان در حال فروش نان و ماهی دیده است.[۱۳]
سال تولد او روشن نیست؛ خود می‌گفت یک سال از ابونواس بزرگ‌تر است و در آغاز سال ۱۵۰ق زاده شده؛[۱۴] اما در پایان عمر می‌گفت که از نود سال گذشته است؛ این گزارش با مرگ او در ۲۵۵ق، تولد را حدود ۱۵۹ یا ۱۶۰ق می‌کند.[۱۵] دانشنامه جهان اسلام هر دو تاریخ ۱۵۰ و حدود ۱۶۰ق را گزارش کرده است.[۱۶]
تحصیل و استادان
جاحظ ادبیات و لغت را از ابوعبیده معمر بن مثنی، اصمعی و ابوزید انصاری، نحو را از اخفش و کلام را از نظّام آموخت.[۱۷] فصاحت عربی را نیز در بازار «مِربَد» بصره از بادیه‌نشینان شنید.[۱۸] او در علم لغت و بلاغت چنان پیش رفت که آثارش در ادبیات عرب جایگاهی بلند یافت.[۱۹] ابوبکر بن ابی داود نیز از او حدیث روایت کرده است.[۲۰]
شوق او به کتاب زبانزد بود؛ به گزارش یاقوت، شب‌ها دکان کتاب‌فروشان را کرایه می‌کرد و در آن به مطالعه می‌پرداخت.[۲۱] پاره‌ای از گزارش‌ها نیز از سفر او به شام و انطاکیه سخن گفته‌اند.[۲۲]
دربار عباسیان
جاحظ به بغداد رفت و مدتی در آن شهر ماند.[۲۳] در روزگار مأمون سه روز ریاست دیوان رسائل را بر عهده داشت و سپس استعفا کرد؛ سهل بن هارون گفت اگر در آن مقام می‌ماند، ستارهٔ کاتبان افول می‌کرد.[۲۴]
او به محمد بن عبدالملک زیّات، وزیر، نزدیک شد و با احمد بن ابی داود میانه نداشت.[۲۵] پس از گرفتار شدن زیّات گریخت، سپس در حالی که در زنجیر بود نزد ابن ابی داود برده شد و سرانجام آزاد گردید.[۲۶]
متوکل او را برای آموزش یکی از فرزندانش فراخواند، اما با دیدن چهره‌اش او را با ده هزار درهم مرخص کرد.[۲۷] با این حال جاحظ در مجالس متوکل رفت‌وآمد داشت.[۲۸] به گزارش خطیب بغدادی، جاحظ خود می‌گفت وزیر به رأی او سخن می‌گوید و آرزو داشت خلافت از آنِ او باشد.[۲۹] پس از مرگش، معتز، خلیفهٔ عباسی، گفت دوست داشت او را نزد خود می‌آورد.[۳۰] داوری‌ها دربارهٔ نسبت او با دستگاه خلافت یکسان نیست؛ دانشنامه جهان اسلام می‌نویسد که او گرایش سیاسی روشنی نداشت و بیشتر از جریان‌های حاکم پیروی می‌کرد.[۳۱]
اندیشهٔ کلامی
او را «یکی از شیوخ معتزله» خوانده‌اند و فرقه‌ای به نام «جاحظیه» به او منسوب است.[۳۲] در کلام پیرو نظّام بود[۳۳] و ابن قتیبه او را در شمار شیوخ اعتزال، در کنار ثمامة بن اشرس، آورده است.[۳۴] آثاری در دفاع از عقاید معتزله، از جمله فضل المعتزلة و رساله‌ای در خلق قرآن، نوشت.[۳۵]
شهرستانی آرای او را چنین خلاصه کرده است: «إنّ المعارفَ كلَّها ضروريةٌ طبعاً، وليس شيءٌ من ذلك من أفعال العباد، وليس للعباد كسبٌ سوى الإرادة»؛ همهٔ معارف ضروری و طبعی‌اند، هیچ‌یک از آنها فعل بندگان نیست و بندگان را جز اراده بهره‌ای نیست.[۳۶] به گزارش شهرستانی، جاحظ در کتاب‌های فلاسفه بسیار مطالعه کرد و در آرای خود دچار آمیختگی شده است.[۳۷]
ادب
البیان والتبیین مهم‌ترین اثر ادبی جاحظ است و ابن خلدون آن را یکی از چهار کتاب بنیادین فن ادب شمرده است.[۳۸] ابن خلکان البیان والتبیین و الحیوان را از نیکوترین و لذت‌بخش‌ترین آثار او می‌داند،[۳۹] و البخلاء را نیز از شاهکارهای او شناخته‌اند.[۴۰]
جاحظ زبان را چنین وصف می‌کند: «اللِّسانُ أداةٌ يَظهرُ بها البَيان، وشاهدٌ يُعبِّرُ عن الضَّمير»؛ زبان ابزاری است که بیان را آشکار می‌کند و گواهی است که از درون خبر می‌دهد.[۴۱] در آثار او الفاظی شیوا و ساده دیده می‌شود و تناسب لفظ و معنا حفظ شده است؛ او از جد و هزل، نقل داستان و نقد اجتماعی نیز بهره می‌برد.[۴۲]
آثار
شمار آثار جاحظ را بسیار گفته‌اند؛ البیان والتبیین، الحیوان، البخلاء، العثمانیة، الرد علی النصاری، فضل هاشم علی عبدشمس و العباسیة از شناخته‌شده‌ترین آنهاست.[۴۳] العثمانیة نوشته‌ای در دفاع از خلافت عثمان و پاسخ به نقدهای شیعی بود.[۴۴] در فضل هاشم علی عبدشمس از برتری بنی هاشم بر بنی عبدشمس سخن گفته است.[۴۵] شماری از آثار او در قالب مناظره و مفاخره است؛ مانند التربیع والتدویر در جدل و مناظرة ما بین حق الخؤولة و العمومة.[۴۶] المحاسن والأضداد و التاج نیز به او نسبت داده شده‌اند.[۴۷]
وفات
جاحظ در محرم ۲۵۵ق در بصره درگذشت.[۴۸] دانشنامه جهان اسلام سال ۲۵۵ یا ۲۵۶ق را آورده است.[۴۹] در سال‌های آخر، نیمی از بدنش فلج و نیم دیگر به نقرس مبتلا بود.[۵۰] او خود می‌گفت از نود سال گذشته است.[۵۱]
زرکلی در الأعلام نوشته است: «مات والكتاب على صدره» و «قتلته مجلدات من الكتب وقعت عليه»؛ در حالی مرد که کتاب بر سینه‌اش بود و جلدهای کتاب‌ها که بر او فرو ریخت، او را کشت.[۵۲] خوانساری نیز در روضات الجنات آورده است که کسی جاحظ را در خواب دید و از سرانجام او پرسید؛ پاسخ او این بیت بود: «فلا تكتُبْ بخطِّك غيرَ شيءٍ / يَسُرُّك في القيامةِ لو تراه»؛ با دست خط خود چیزی جز آنچه در قیامت شادمانت می‌کند ننویس.[۵۳]
جایگاه نزد شیعه
ابن طاووس ردّیه‌ای با عنوان بناء المقالة الفاطمیة فی نقض الرسالة العثمانیة نوشت و در مقدمهٔ آن، جاحظ را به کاستن از شرف امام علی (علیه‌السلام) و سبک شمردن فضایل او متهم کرد.[۵۴]
شریف مرتضی در الأمالی نقل می‌کند که در مجلس ابوالعباس احمد بن یحیی، چون نام جاحظ آمد، ابوعمرو گفت: «أمسكوا عن ذكر الجاحظ فإنه غير ثقة»؛ از یادکرد جاحظ دست بردارید که او مورد اعتماد نیست. در ادامهٔ همان گزارش آمده است که اهل علم او را نکوهیدند و از راست‌گویی دور دانستند.[۵۵]
در دانشنامه جهان اسلام آمده که جاحظ به دروغ‌پردازی شهرت داشت، احادیث را به ریشخند می‌گرفت و خواهرزاده‌اش او را بی‌دین خواند.[۵۶] این داوری‌ها از سوی منتقدان او بیان شده است و در برابر آنها، آثاری چون فضل هاشم علی عبدشمس نیز به او نسبت داده شده است.[۵۷]
در منابع کهنِ شرح‌حال، روایتی از دیدار او با امامان (علیهم‌السلام) نقل نشده است؛[۵۸] از این‌رو نمی‌توان چنین دیداری را مسلّم دانست. همچنین در منابع کهن، خبری از توبه یا بازگشت او از اعتزال در پایان عمر نیست و آنچه در دست است، گزارش بیماری و درگذشت اوست.[۵۹]
پانویس
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ ابن طاووس، بناء المقالة الفاطمیة، ص۵۳؛ شریف مرتضی، الأمالی، ج۱، ص۱۳۹.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸؛ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۰؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۹.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۹؛ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۹؛ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.
- ↑ زرکلی، الأعلام، ج۵، ص۷۴.
- ↑ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.
- ↑ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۴.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.
- ↑ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.
- ↑ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.
- ↑ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۳.
- ↑ شریف مرتضی، الأمالی، ج۱، ص۱۳۹.
- ↑ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۲؛ شریف مرتضی، الأمالی، ج۱، ص۱۳۹.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.
- ↑ ابن قتیبه، المعارف، ص۵۱.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۲۶ (به نقل از شهرستانی).
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۲۶.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۳.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ ابن طاووس، بناء المقالة الفاطمیة، ص۵۳.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۴؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.
- ↑ زرکلی، الأعلام، ج۵، ص۷۴.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۲۶.
- ↑ ابن طاووس، بناء المقالة الفاطمیة، ص۵۳.
- ↑ شریف مرتضی، الأمالی، ج۱، ص۱۳۹.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸–۲۱۴؛ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱–۲۱۰۳.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۴.
منابع
- ابن خلکان، احمد؛ وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان، تحقیق إحسان عباس، بیروت: دار صادر، ۱۹۹۴م؛ ج۳.
- ابن طاووس، احمد؛ بناء المقالة الفاطمیة فی نقض الرسالة العثمانیة، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، بی‌تا؛ ج۱.
- ابن قتیبه، عبدالله؛ المعارف، تحقیق ثروت عکاشه، قاهره: دار المعارف، ۱۹۶۹م.
- خوانساری، محمدباقر؛ روضات الجنات فی أحوال العلماء و السادات، قم: اسماعیلیان، بی‌تا؛ ج۵.
- دانشنامه جهان اسلام، تهران: بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش؛ ج۱.
- زرکلی، خیرالدین؛ الأعلام، بیروت: دار العلم للملایین، بی‌تا؛ ج۵.
- شریف مرتضی، علی بن حسین؛ الأمالی، قم: مکتبة آیةالله المرعشی النجفی، ۱۴۰۳ق؛ ج۱.
- خطیب بغدادی، احمد؛ تاریخ بغداد، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ ج۱۲.
- یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله؛ معجم الأدباء، تحقیق إحسان عباس، بیروت: دار الغرب الإسلامی، ۱۹۹۳م؛ ج۵.
