انقلاب اسلامی ایران

انقلاب اسلامی ایران، نام مجموعهٔ رخدادهای سیاسی و اجتماعی در ایران است که از دههٔ ۱۳۳۰ خورشیدی با مخالفت بخشی از روحانیت شیعه و گروه‌های سیاسی با سیاست‌های محمدرضا شاه پهلوی شکل گرفت و در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ به فروپاشی سلطنت پهلوی انجامید. در پی آن، نظام جمهوری اسلامی در همه‌پرسی ۱۲ فروردین ۱۳۵۸ برپا شد. رهبری این حرکت را امام خمینی، از مراجع تقلید قم، بر عهده داشت و در آن روحانیان، بازاریان، کارگران و دانشجویان شرکت داشتند. شعارهای اصلی آن «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» و «نه شرقی، نه غربی» بودند. به گزارش پژوهشگران، از نخستین انقلاب‌های سدهٔ بیستم بود که با رهبری روحانیت و زبان دین به پیروزی رسید.

زمینه‌های تاریخی

رضاشاه (حکومت ۱۳۰۴–۱۳۲۰) با تمرکز قدرت و نوسازی اداری و آموزشی، دولتی مقتدر و سکولار ساخت و نفوذ روحانیت را محدود کرد. پس از کناره‌گیری او در ۱۳۲۰، محمدرضا شاه تا ۱۳۵۷ حکومت کرد. ملی شدن صنعت نفت در ۱۳۳۰ و سرنگونی دولت محمد مصدق در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ایران را به مدار سیاست خارجی آمریکا کشاند و ساواک (۱۳۳۶) برای سرکوب مخالفان تشکیل شد. در ۱۳۴۱ شاه «انقلاب سفید» را با اصلاحات ارضی و حق رأی زنان اعلام کرد و به همه‌پرسی گذاشت؛ این برنامه با مخالفت بخشی از روحانیت و بازاریان روبه‌رو شد.

درآمدهای نفتی در دههٔ ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ رشد شتابان اقتصادی، تورم، مهاجرت روستاییان به شهرها و نابرابری درآمدی را به همراه آورد و در نیمهٔ دههٔ ۱۳۵۰ رکود، نارضایتی را افزون کرد. در فروردین ۱۳۴۲ حملهٔ عوامل امنیتی به مدرسه فیضیه در قم، و در خرداد همان سال بازداشت امام خمینی و کشته شدن شماری از معترضان، پیوند روحانیت و بازار را استوارتر کرد. شبکهٔ مساجد، حسینیهها و مجالس محرم و عاشورا با تکیه بر فرهنگ شهادت و ظلم‌ستیزی، بستر سازمان‌دهی اعتراض دینی بود.

رهبری امام خمینی

امام خمینی در حوزهٔ علمیهٔ قم درس خارج فقه و اصول می‌گفت و پس از درگذشت آیت‌الله بروجردی در ۱۳۴۰ در شمار مراجع تقلید شناخته شد. او در ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ بازداشت شد و در آبان ۱۳۴۳ با اعتراض به لایحهٔ مصونیت اتباع خارجی (کاپیتولاسیون) به ترکیه و سپس نجف تبعید شد. در نجف، در درس‌های سال ۱۳۴۸ نظریهٔ ولایت فقیه را طرح کرد: در دورهٔ غیبت، ادارهٔ امور مسلمانان بر عهدهٔ فقیه عادل و آگاه است و سلطنت نیز مشروعیت دینی ندارد.

اعتراض‌های ۱۳۵۶–۱۳۵۷

در آبان ۱۳۵۶ درگذشت مصطفی خمینی در نجف، مجالس ختم در ایران را به کانون اعتراض سیاسی تبدیل کرد. در دی ۱۳۵۶ انتشار مقاله‌ای در روزنامهٔ اطلاعات که در آن به امام خمینی توهین شده بود، در ۱۹ دی تظاهرات طلاب و مردم قم و کشته شدن شماری از آنان را در پی داشت. چهل روز بعد در ۲۹ بهمن، تظاهرات تبریز و سپس شهرهای دیگر برگزار شد و چرخهٔ اعتراض و چهلم‌گیری تا ۱۳۵۷ ادامه یافت. در مرداد ۱۳۵۷ آتش‌سوزی سینما رکس آبادان با تلفات سنگین، فضای سیاسی را متشنج‌تر کرد؛ عاملان آن به‌طور قطعی شناخته نشدند.

در ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ در میدان ژالهٔ تهران، نیروهای نظامی بر تظاهرکنندگان آتش گشودند؛ رویدادی که به «جمعهٔ سیاه» شهرت یافت. از مهر ۱۳۵۷ اعتصاب کارکنان صنعت نفت، بانک‌ها و دانشگاه‌ها زندگی اقتصادی را مختل کرد. امام خمینی در مهر ۱۳۵۷ نجف را ترک گفت و پس از ممانعت کویت در پاریس مستقر شد و رهبری حرکت را با پیام و نوار صوتی ادامه داد. تظاهرات محرم و عاشورا در آذر ۱۳۵۷ و اعتصاب عمومی، سلطنت را در بحران قرار داد. شاه در ۶ دی ۱۳۵۷ شاپور بختیار را به نخست‌وزیری گماشت و در ۲۶ دی از کشور رفت.

پیروزی

امام خمینی در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ به تهران بازگشت و در ۱۶ بهمن مهدی بازرگان را مأمور تشکیل دولت موقت کرد. در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ شورای عالی ارتش بی‌طرفی خود را اعلام کرد و دولت بختیار فروپاشید. در همان روزها کمیته‌های مردمی و شورای انقلاب ادارهٔ امور را در دست گرفتند و سلطنت پهلوی پایان یافت.

تأسیس جمهوری اسلامی

در ۱۲ فروردین ۱۳۵۸ همه‌پرسی تغییر نظام برگزار شد و به گزارش منابع رسمی بیش از ۹۸ درصد شرکت‌کنندگان به «جمهوری اسلامی» رأی دادند. انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی در مرداد ۱۳۵۸ و تصویب قانون اساسی در آذر همان سال، ساختار نظام جدید را تثبیت کرد. در ۱۳ آبان ۱۳۵۸ دانشجویان سفارت آمریکا در تهران را اشغال کردند؛ رویدادی که به بحران گروگان‌گیری و قطع روابط دو کشور انجامید.

قانون اساسی، نظام را «جمهوری اسلامی» خواند و در اصل پنجم، ولایت امر و امامت امت را در دورهٔ غیبت بر عهدهٔ فقیه عادل و باتقوا گذاشت. نهادهای آن شامل رهبری، مجلس شورای اسلامی، شورای نگهبان و قوای قضائیه و مجریه بود و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز نهاد نظامی انقلابی شناخته شد. در بازنگری ۱۳۶۸، پس از درگذشت امام خمینی، شرط مرجعیت برای رهبری برداشته شد.

پیامدها

انقلاب، ساخت حقوقی و سیاسی ایران را دگرگون کرد: قوانین بر پایهٔ فقه امامیه بازنگری شد و نهادهای دینی گسترش یافت. در شهریور ۱۳۵۹ عراق به ایران حمله کرد و جنگی هشت‌ساله با خسارت‌های انسانی و اقتصادی بسیار آغاز شد. تحریم‌های اقتصادی، انزوای بین‌المللی و مهاجرت بخشی از طبقهٔ متوسط نیز از پیامدهای آن بود. در سیاست خارجی، جمهوری اسلامی بر استقلال از قدرت‌های شرق و غرب و حمایت از فلسطین و بیت المقدس تأکید کرد و امام خمینی آخرین جمعهٔ ماه رمضان را «روز قدس» نامید. شماری از تحلیلگران معتقدند انقلاب ایران بر جنبش‌های اسلام‌گرای منطقه اثر گذاشت.

تحلیل علل و ماهیت

قرآن کریم دگرگونی سرنوشت جامعه را به ارادهٔ مردم پیوند می‌دهد: «إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ»؛ «خداوند حال هیچ قومی را دگرگون نمی‌کند تا آنکه آنان آنچه در خویش دارند دگرگون سازند». پژوهشگران در تحلیل علل انقلاب بر عوامل چندگانه تأکید کرده‌اند: نوسازی وابسته و نابرابری اقتصادی، سرکوب سیاسی، بحران مشروعیت سلطنت و توان سازمان‌دهی روحانیت.

یرواند آبراهامیان انقلاب را «پوپولیستی» می‌خواند که با ائتلافی گسترده از طبقات شهری و روستایی و با رهبری روحانیت به پیروزی رسید و آن را محصول توسعهٔ ناهموار و دولت وابسته می‌داند. جان فوران بر شکاف میان دولت و جامعه و فروپاشی الگوی توسعهٔ شاه تأکید می‌کند. در برابر، شماری از تحلیلگران نقش ایدئولوژی شیعی و رهبری امام خمینی را برجسته‌تر می‌دانند و شماری دیگر آن را بیشتر محصول عوامل اقتصادی و سیاسی می‌شمارند؛ اختلافی که در نام‌گذاری آن نیز بازتاب یافته است: «انقلاب اسلامی» در برابر «انقلاب ۱۳۵۷».

خوانش‌های فقهی حکومت

در سنت فقهی شیعه، دربارهٔ دامنهٔ اختیارات فقیه در دورهٔ غیبت اختلاف بوده است. امام خمینی حکومت را شأنی از شئون ولایت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و امامان علیهم‌السلام دانست و برای فقیه اختیاراتی همانند حکومت معصوم قائل شد. در برابر، محمدحسین نائینی در تنبیه الامة حکومت مشروطه را راهی برای مهار استبداد و صیانت از دین شمرد و برای عالمان دین نقش نظارتی تعریف کرد. حسینعلی منتظری نیز در دراسات فی ولایة الفقیه اختیارات فقیه را محدود و مشروط به پذیرش و نظارت مردم دانست. این اختلاف‌ها پس از انقلاب در فقه سیاسی ادامه یافت.

منابع

• آبراهامیان، یرواند؛ ایران بین دو انقلاب، ترجمهٔ احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نشر نی، ۱۳۷۷.
• امام خمینی؛ صحیفهٔ نور، تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۶۱–۱۳۸۰.
• امام خمینی؛ ولایت فقیه: حکومت اسلامی، تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۳.
• فوران، جان؛ مقاومت شکننده: تاریخ تحولات اجتماعی ایران، ترجمهٔ احمد تدین، تهران: مؤسسهٔ خدمات فرهنگی رسا، ۱۳۷۷.
• قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، مصوب ۱۳۵۸، با اصلاحات ۱۳۶۸.
• قرآن کریم.
• کدی، نیکی؛ ریشه‌های انقلاب ایران، ترجمهٔ عبدالرحیم گواهی، تهران: قلم، ۱۳۶۹.
• منتظری، حسینعلی؛ دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الاسلامیة، قم: المرکز العالمی للدراسات الاسلامیة، ۱۴۰۸ق؛ ج۱.
• نائینی، محمدحسین؛ تنبیه الامة و تنزیه الملة، با مقدمه و پانوشت سید محمود طالقانی، تهران: شرکت سهامی انتشار، ۱۳۳۴.