ابوحیان توحیدی
| نام کامل | علی بن محمد بن عباس |
| زادروز | حدود ۳۱۰ق (تخمینی) |
| زادگاه | نامعلوم؛ به‌گفتهٔ یاقوت شیرازی‌الاصل و به‌گفتهٔ ابن خلکان بغدادی |
| وفات | ۴۱۴ق (قول مشهور)؛ دیدگاه‌های دیگر: حدود ۳۸۰ق یا حدود ۴۰۰ق |
| مدفن | روشن نیست |
|
| |
| اساتید |
ابوسعید سیرافی، علی بن عیسی رمانی، ابوبکر شافعی، جعفر خلدی، ابوالحسین بن شمعون، ابوالفرج معافی، احمد بن بشر عامری |
| شاگردان |
علی بن یوسف قاضی، محمد بن منصور بن جیکان، عبدالکریم بن محمد داوودی، نصر بن عبدالعزیز مقری، محمد بن ابراهیم بن فارس |
| آثار |
الإمتاع والمؤانسة، البصائر والذخائر، الهوامل والشوامل، الإشارات الإلهیة، الصدیق والصداقة، المقابسات، مثالب الوزیرین |
| شناخته‌شده برای |
ادیب، فیلسوف و متکلم معتزلی‌مذهب سدهٔ چهارم هجری و نویسندهٔ الإمتاع والمؤانسة |
ابوحیان توحیدی، با نام علی بن محمد بن عباس، ادیب، نویسنده، فیلسوف و متکلم سدهٔ چهارم هجری بود که سال‌ها در بغداد به سر برد. او را «فیلسوف ادیبان و ادیب فیلسوفان» و «امام بلغا» (پیشوای سخن‌وران) خوانده‌اند و در نحو، ادب، کلام، فلسفه و تصوف دستی داشت.[۱]
زندگی او با تنگدستی گذشت؛ از راه نسخه‌برداری کتاب روزگار می‌گذراند و از وزیران بزرگ زمانه، ابن عمید و صاحب بن عباد، بهره‌ای نبرد و در مثالب الوزیرین به نکوهش آنان پرداخت.[۲] آثارش، به‌ویژه الإمتاع والمؤانسة و البصائر والذخائر، آیینهٔ گفت‌وگوهای فکری و ادبی عصر اوست. مذهبش در منابع محل اختلاف است؛ در فقه او را شافعی و در کلام معتزلی دانسته‌اند و برخی مخالفان او را به الحاد و زندقه متهم کرده‌اند.[۳]
محتویات
نام و نسب
یاقوت حموی نام او را «علی بن محمد بن العباس»، کنیه‌اش را «ابوحیان» و نسبتش را «توحیدی» آورده است.[۴] در اصل او اختلاف است؛ یاقوت او را شیرازی‌الاصل و «صوفی‌سیما و هیئت» (با ظاهر صوفیان) دانسته و به قولی نیشابوری یا واسطی خوانده است.[۵]
ابن خلکان او را «بغدادی» خوانده و نوشته است که هیچ نسب‌شناسی به «توحیدی» نپرداخته است؛ به گفتهٔ او پدر ابوحیان در بغداد «توحید» — گونه‌ای خرما — می‌فروخت و این نسبت از آن آمده است.[۶]
زندگی و معیشت
ابوحیان پس از اقامتی در بغداد به ری رفت و با صاحب بن عباد و ابن عمید همراه شد، اما از هیچ‌یک بهره‌ای نبرد و در نکوهش آنان کتابی نوشت.[۷] پیشهٔ او نسخه‌برداری از کتاب بود. خود می‌گوید: «لا أسترزق مع صحّة نقلی و تقیید خطّی و تزویق نسخی...»؛ «با درستی نقل و ضبط و آرایش نسخه‌هایم، روزی به دست نمی‌آورم».[۸] در سال ۳۷۱ق، به درخواست ابن سعدان، نگارش الصدیق والصداقة را آغاز کرد و آن را در رجب ۴۰۰ق به پایان برد.[۹]
پیوند او با صاحب بن عباد تیره شد. صاحب از او خواست سی مجلد از رسائلش را نسخه‌برداری کند و ابوحیان نپذیرفت؛ سرانجام در سال ۳۷۰ق تهیدست از درِ او رفت: «فارقت بابه ... بغیر زاد و لا راحلة، و لم یعطني فی مدّة ثلاث سنین درهما واحدا»؛ «از درِ او بدون توشه و مرکب رفتم و در سه سال یک درهم به من نداد».[۱۰]
یاقوت او را «محدود و محارف» (بی‌بهره و تنگدست) می‌خواند که «از روزگار خود شکایت می‌کرد و در نوشته‌هایش بر محرومیت خویش می‌گریست».[۱۱] به گفتهٔ خودش، در بغداد به «گدایی آشکار» ناچار شد.[۱۲] در پایان عمر کتاب‌هایش را سوزاند و در نامه‌ای در رمضان ۴۰۰ق از این کار دفاع کرد و افزود که «در دههٔ نودم» عمر است؛ بر این پایه تولد او را حدود ۳۱۰ق تخمین زده‌اند.[۱۳]
استادان و شاگردان
ابوحیان در نحو شاگرد ابوسعید سیرافی بود و او را «شیخنا» می‌خواند.[۱۴] به گزارش ذهبی، او شاگرد علی بن عیسی رمانی، متکلم و نحوی معتزلی، بود.[۱۵] ابن نجار استادان او را ابوبکر شافعی، ابوسعید سیرافی، ابوالفرج معافی، ابوالحسین بن شمعون، جعفر خلدی و احمد بن بشر عامری برشمرده است.[۱۶]
شاگردانش را علی بن یوسف قاضی، محمد بن منصور بن جیکان، عبدالکریم بن محمد داوودی، نصر بن عبدالعزیز مقری فارسی و محمد بن ابراهیم بن فارس شیرازی دانسته‌اند.[۱۷]
آثار
مهم‌ترین اثر او الإمتاع والمؤانسة است؛ گزارش چهل شب گفت‌وگوی پرسش و پاسخ با وزیر، ابن سعدان، از «اللیلة الأولی» تا «اللیلة الأربعون».[۱۸] البصائر والذخائر را در ده مجلد و هر مجلد را با فاتحه و خاتمه نوشت.[۱۹] الهوامل والشوامل دربردارندهٔ ۱۸۵ پرسش اوست که ابوعلی مسکویه به آنها پاسخ گفته است.[۲۰] الإشارات الإلهیة در دو جزء از دیگر آثار اوست.[۲۱] ابن خلکان المقابسات و مثالب الوزیرین را نیز از کتاب‌های او آورده است.[۲۲]
اندیشه و سبک
یاقوت او را در همهٔ علوم زمانه، از نحو و لغت و شعر و ادب و فقه و کلام، «متفنّن» (چیره‌دست در فنون گوناگون) می‌داند و می‌نویسد که کلام را بر رأی معتزله می‌دانست و در تصانیفش راه جاحظ را می‌رفت.[۲۳] نثر او آراسته به سجع و گفت‌وگوست.[۲۴]
نمونه‌ای از لحن او: «أناس مضوا تحت التوهّم، و ظنّوا أنّ الحقّ معهم، و کان الحقّ وراءهم»؛ «مردمانی در گمان خویش رفتند و پنداشتند حق با آنان است، حال آنکه حق در پسِ آنان بود».[۲۵] به گزارش أعیان الشیعة، دلبستگی او به فلسفه سبب شد صاحب بن عباد، که «با هر کس گرایشی به فلسفه داشت دشمنی می‌ورزید»، او را از خود براند.[۲۶]
داوری‌ها دربارهٔ او
یاقوت شگفت‌زده است که هیچ دانشمندی او را یاد نکرده؛ او را «فرد روزگار» در هوشمندی و فصاحت می‌داند، اما زبانش را «سخیف» و نکوهش را پیشهٔ او می‌شمارد.[۲۷] در برابر، ابن نجار او را «فقیری شکیبا، دیندار و درست‌عقیده» خوانده است.[۲۸]
مخالفان سخت‌تر داوری کرده‌اند: به گزارش صفدی، ابن فارس او را «کذّاب و کم‌پروادین» خوانده و به قدح در شریعت متهم کرده است؛ ذهبی او را «بدعقیده» و ابن جوزی او را یکی از سه «زندیق» اسلام شمرده‌اند.[۲۹] یکی از اتهام‌ها این بود که او «قبایح» (زشتی‌ها) را به بزرگان صحابه و «فضایح» (رسوایی‌ها) را به سلف صالح نسبت می‌داد.[۳۰]
امین در أعیان الشیعة نکوهش‌های او از صاحب بن عباد را «گزافه» می‌داند، اما دربارهٔ عقیدهٔ او داوری قطعی نمی‌کند.[۳۱] در فقه، نووی او را از «اصحاب» شافعی و از مصنّفان آن مذهب شمرده است و در کلام او را معتزلی خوانده‌اند.[۳۲] در منابع شیعه، مانند أعیان الشیعة، برای او مدخل جداگانه‌ای نیامده و در ضمن شرح حال صاحب بن عباد از او سخن رفته است.[۳۳]
وفات
سال درگذشت او روشن نیست. آقابزرگ تهرانی در الذریعة او را «م ۴۱۴» ثبت کرده است.[۳۴] در برابر، صفدی آن را «حدود ۳۸۰ق یا پس از آن» و ذهبی «حدود ۴۰۰ق» دانسته‌اند.[۳۵]
به گزارش لسان المیزان، هنگام احتضار او را به یاد خدا اندرز دادند و گفت: «کأنّی أقدم علی جندیّ أو شرطیّ، إنّما أقدم علی ربّ غفور»؛ «گویی بر سربازی یا پاسبانی درمی‌آیم؛ نه، من بر پروردگاری آمرزنده درمی‌آیم».[۳۶] به گزارش صفدی، او در پی تعقیب وزیر مهلبی پنهان شد و در پنهان‌کاری درگذشت.[۳۷]
پانویس
- ↑ حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۲۴.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۵، ص۱۱۲–۱۱۳.
- ↑ صفدی، الوافی بالوفیات، ج۲۲، ص۲۷؛ حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۲۴.
- ↑ حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۲۳.
- ↑ حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۲۳.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۵، ص۱۱۳.
- ↑ حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۲۳.
- ↑ حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۲۷.
- ↑ حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۲۴.
- ↑ حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۳۶.
- ↑ حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۲۴.
- ↑ حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۳۰.
- ↑ حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۲۹–۱۹۳۳.
- ↑ حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۳۱.
- ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۲۷، ص۴۰۱.
- ↑ ابن حجر، لسان المیزان، ج۷، ص۳۹؛ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۲۷، ص۴۰۲.
- ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۲۷، ص۴۰۲.
- ↑ توحیدی، الإمتاع والمؤانسة، ج۱، ص۴۳ و ۳۹۲.
- ↑ حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۲۵.
- ↑ طهرانی، الذریعة، ج۲۵، ص۲۵۲.
- ↑ حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۲۵.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۵، ص۱۱۳.
- ↑ حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۲۴.
- ↑ توحیدی، الإمتاع والمؤانسة، ج۱، ص۴۳.
- ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۲۷، ص۴۰۲.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۳، ص۳۳۱–۳۳۲.
- ↑ حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۲۴.
- ↑ ابن حجر، لسان المیزان، ج۷، ص۳۹.
- ↑ صفدی، الوافی بالوفیات، ج۲۲، ص۲۷–۲۸.
- ↑ صفدی، الوافی بالوفیات، ج۲۲، ص۲۷.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۳، ص۳۳۲.
- ↑ صفدی، الوافی بالوفیات، ج۲۲، ص۲۸؛ حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۱۹۲۴.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۳، ص۳۳۲.
- ↑ طهرانی، الذریعة، ج۲۵، ص۲۵۲.
- ↑ صفدی، الوافی بالوفیات، ج۲۲، ص۲۸؛ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۲۷، ص۴۰۱.
- ↑ ابن حجر، لسان المیزان، ج۷، ص۳۹.
- ↑ صفدی، الوافی بالوفیات، ج۲۲، ص۲۷؛ امین، أعیان الشیعة، ج۳، ص۳۳۲.
منابع
- ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی؛ لسان المیزان، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۹۷۱؛ ج۷.
- ابن خلکان، احمد بن محمد؛ وفیات الأعیان، تحقیق إحسان عباس، بیروت: دار صادر، ۱۹۷۷؛ ج۵.
- امین، سید محسن؛ أعیان الشیعة، بیروت: دار التعارف، بی‌تا؛ ج۳.
- توحیدی، علی بن محمد؛ الإمتاع والمؤانسة، بیروت: المکتبة العصریة، بی‌تا؛ ج۱.
- حموی، یاقوت؛ معجم الأدباء (إرشاد الأریب إلی معرفة الأدیب)، تحقیق إحسان عباس، بیروت: دار الغرب الإسلامی، ۱۹۹۳؛ ج۵.
- ذهبی، محمد بن احمد؛ تاریخ الإسلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمري، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۹۹۳؛ ج۲۷.
- صفدی، خلیل بن ایبک؛ الوافی بالوفیات، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۲۰۰۰؛ ج۲۲.
- طهرانی، آقابزرگ؛ الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت: دار الأضواء، بی‌تا؛ ج۲۵.
