مسجد المنطقه

از دانشنامه‌ی اسلامی
نسخهٔ تاریخ ‏۱۷ دسامبر ۲۰۲۰، ساعت ۰۶:۳۸ توسط Mohammadi (بحث | مشارکت‌ها)
(تفاوت) → نسخهٔ قدیمی‌تر | نمایش نسخهٔ فعلی (تفاوت) | نسخهٔ جدیدتر ← (تفاوت)
پرش به ناوبری پرش به جستجو

مسجد عتیقه یا منطقه (مسجد براثای جدید)، مسجدی است در جنوب شرقی کاظمین در کشور عراق که در دوره‏‌های اخیر به نام مسجد براثا مشهور است؛ این درحالی است که این مکان در اصل زیارتگاهی مقدس به نام مشهد العتیقه بوده و در روستایی قدیمی نزدیک شهر بغداد بوده و با توسعه بغداد به یکی از محله‏‌های این شهر تبدیل شده و بعدها نیز از بین رفته است.

از بنای قدیمی مسجد اثری باقی نمانده و ساختمان کنونی در سال ۱۳۷۵ ه. ق توسعه و بازسازی شده و با اینکه با مسجد براثا تفاوت دارد اما امروزه داخل آن، آثاری وجود دارد که با داستان حضور امام علی علیه السلام در براثا و فضایل آن، ارتباط یافته است.

بنا به گفته روایات، امیرالمومنین علیه السلام در یكى از سفرهاى خود، در این مسجد نماز گزارده است.[۱]

تاریخچه

جنوب شرقی کاظمین، در جانب غربی رود دجله، مسجدی وجود دارد که در دوره‏‌های اخیر نزد شیعیان، به نام مسجد براثا شهرت یافته است، حال آنکه این مسجد، در اصل‏ زیارتگاه مقدس دیگری بوده که در منابع تاریخی از آن، با عنوان مشهد العتیقه، یاد شده است و وجه تسمیه آن، وقوع آن در بازار یا محله‌‏ای به همین نام بوده است.

این محله در اصل، روستایی قدیمی به نام سونایا بود که پس از توسعه شهر بغداد، به یکی از محله‏‌های این شهر تبدیل شد و نام آن به عتیقه تغییر یافت و بعدها نیز از بین رفت.[۲]

دیدگاه تاریخ‌نویسان

برخی از نخستین اشاره‏‌های تاریخی به این زیارتگاه، در رجال نجاشی، به چشم می‏‌خورد که نشان از برخی فعالیت‏‌های علمی علمای شیعه در آن دارد. نجاشی، اشاره می‏‌کند که در مشهد العتیقه، کتاب الغیبه نعمانی بر محمد بن علی شجاعی کاتب خوانده می‌‏شد[۳] و خود او نیز در آنجا، کتاب صیام ابن‌فضال را خوانده است.[۴]

  • ابن‏‌جوزی نیز در تاریخ خود نوشته است که از سال 448 ه. ق، (سالی که در آن، به شیعیان سختگیری بسیاری شد و به خانه شیخ طوسی هجوم بردند و او به نجف مهاجرت کرد)، در آستان کاظمین، مشهد العتیقه و مساجد کرخ، اذان گفتن به روش شیعه، ممنوع شد و به‏ جای آن، اذانِ اهل‏ سنت که در آن به ‏جای عبارت «حی علی خیر العمل»، عبارت «الصلاة خیر من النوم» می‏‌گفتند، گفته شد.[۵]

او همچنین در ذیل حوادث سال 457 ه. ق، اشاره کرده است که در این سال، اهالی باب بصره (نام یکی از دروازه‌‏ها و محله‏‌های شهر بغداد در آن زمان)، شبانه درِ آهنی مشهد العتیقه را از جا کندند و با خود بردند. اما پس از جست‌‏وجو موفق شدند کسی را که در را با خود برده بود، پیدا کنند و در را از او پس گیرند.[۶]

در بازار عتیقه، مسجدی وجود دارد که شیعیان به آن توجه دارند و آنجا را زیارت می‏‌کنند و بزرگ می‏‌دارند و گمان می‌‏کنند که امیرمؤمنان علی بن ابی‌‏طالب علیه السلام، در آنجا اقامه نماز کرده است. سپس به سند خود از قاضی ابوبکر جِعابی حافظ، نقل کرده است: «گفته می‌‏شود که امیرمؤمنان علی بن ابی‌‏طالب علیه السلام، در زمان بازگشت خود از نهروان، از بغداد عبور کرد و در برخی نقاط آن نماز گزارد.[۷]

  • ابن‌شهرآشوب نیز در جایی که از زیارتگاه‏‌های مرتبط با امام علی علیه السلام سخن می‏‌گوید، نوشته است: «مسجد السوط فی السوق العتیقة فی بغداد من اخباره بالغیب»[۸] که واضح است مراد وی، همان مشهد عتیقه است.
  • همچنین یاقوت حموی در ذیل مدخل سونایا، به وجود مشهد (زیارتگاه) امام علی علیه السلام در محله عتیقه، اشاره کرده‏[۹] و در ذیل مدخل براثا می‌‏نویسد: «می‏‌گویند علی به حمامی در روستای براثا وارد شد و نیز می‏‌گویند بلکه حمامی که او وارد آن شد، در محله دیگری از بغداد، به نام عتیقه بود».[۱۰]
  • صفی‌‏الدین بغدادی نیز از این زیارتگاه با عنوان «مشهد المنطقه»، یاد کرده است‏[۱۱] که این سخن، نشان می‏‌دهد دست‏کم از قرن هشتم هجری، مشهد العتیقه، به مشهد المنطقه شهرت یافته است.
  • محمود شکری آلوسی درباره وجه تسمیه این مسجد به «منطقه»، می‌‏نویسد: «می‏‌گویند علی (علیه السلام) بعد از اینکه در آنجا نماز گزارد، «تمنطق بسیفه». همچنین گفته شده این مسجد، به علت انحراف رود دجله در این محل، بدین نام نامیده شد؛ گویا که «منطقه» است».[۱۲] («ویقال فی وجه تسمیة هذا المسجد بالمنطقه ان علیاً(ع) تمنطق بسیفه بعد ان صلی هناک وقیل: سمی بذلک لاعوجاج دجلة هناک فکانها المنطقة!.)
  • مصطفی جواد و احمد سوسه، دو پژوهشگر بزرگ عراقی، در کتاب خود درباره شهر بغداد، اشاره کرده‌‏اند که در دوره‌‏های اخیر، گویا یک شخص ایرانی که با جغرافیای تاریخی بغداد آشنایی نداشته است، با توجه به اینکه مسجد براثا، به‏‌طور کامل از بین رفته و او محل آن را نمی‏‌دانسته، نام براثا را بر مشهد منطقه نهاده‏[۱۳] و از آن پس، به تدریج این زیارتگاه، به مسجد براثا شهرت یافته است و نام مشهد منطقه یا عتیقه، فراموش شده است؛ زیرا همان‏گونه که پیش‏تر اشاره شد، مسجد براثا، در محله براثا در جنوب غربی شهر بغداد واقع بوده است؛ حال آنکه مسجد فعلی، در شرق بغداد کهن و میان این شهر و کاظمین، قرار دارد.

قبرستان کنار مسجد

کنار مسجد براثا، قبرستانی وجود دارد که تعدادی از پژوهشگران بزرگ شیعه عراقی، در یک قرن اخیر، آنجا به خاک سپرده شده‌‏اند که مهم‏ترین آنان، عبارت‏‌اند از:

1. دکتر جواد علی (1907- 1987 م)، تاریخ‏‌نویس.

2. دکتر طه باقر (1912- 1984 م)، باستان‏‌شناس.

3. دکتر علی الوردی (1913- 1995 م)، جامعه‌‏شناس.

4. دکتر علی جواد الطاهر (1919- 1996 م)، استاد زبان و ادب عربی.

پانویس

  1. اماکن زیارتی و سیاحتی عراق‌، محمدرضا قمى، نشر مشعر، تابستان 1380، ص60.
  2. معجم البلدان، ج3، ص285.
  3. رجال النجاشی، ص383.
  4. همان، ص259.
  5. المنتظم، ج16، ص7.
  6. همان، ص91.
  7. تاریخ بغداد، ج1، ص404.
  8. مناقب آل ابی‏طالب، ج2، ص227.
  9. معجم البلدان، ج3، ص285.
  10. همان، ج1، ص363.
  11. مراصد الاطلاع، بغدادی، ج2، ص757.
  12. تاریخ مساجد بغداد وآثارها، ص122.
  13. ر. ک: دلیل خارطة بغداد المفصّل، مصطفی جواد و احمد سوسه، ص85 و 91.

منابع

  • معجم البلدان: ياقوت بن عبدالله الحموي، بيروت، دار صادر، ١٣٩٧ه. ق - ١٩٧٧م.
  • رجال النجاشي: احمد بن علي، تحقيق: السيد موسي الشبيري الزنجاني، ط ۶، قم، مؤسسة النشر الاسلامي التابعة لجماعة المدرسين، ١۴١٨ه. ق.
  • المنتظم في تاريخ الملوك والأمم: عبدالرحمان بن علي البغدادي (ابن الجوزي)، تحقيق: محمد عبدالقادر عطا و مصطفي عبدالقادر عطا، ط ١، بيروت، دار الكتب العلميه، ١۴١٢ه. ق - ١٩٩٢م.
  • تاريخ بغداد (تاريخ مدينة السلام): احمد بن علي بن ثابت (الخطيب البغدادي)، تحقيق: بشّار عوّاد معروف، ط ١، بيروت، دار الغرب الاسلامي، ١۴٢٢ه. ق - ٢٠٠١م.
  • مناقب آل ابي‌طالب: محمد بن علي السروي المازندراني (ابن شهرآشوب)، تحقيق: يوسف البقاعي، ط ٢، بيروت، دار الاضواء، ١۴١٢ه. ق - ١٩٩١م.
  • مراصد الاطلاع علي اسماء الامكنة والبقاع: صفي‌الدين عبدالمؤمن بن عبدالحق بغدادي، تحقيق: علي محمد البجاوي، بيروت، دار الجيل، ١۴١٢ه. ق - ١٩٩٢م.
  • تاريخ مساجد بغداد وآثارها: محمود شكري الالوسي، بغداد، مطبعة دار السلام، ١٣۴۶ه. ق.