ذلت نفس: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(رده اولویت مقاله)
(ویرایش)
 
سطر ۱: سطر ۱:
{{متوسط}}
+
{{خوب}}
 +
«ذلت نفس» و تن دادن به پستی ها، از رذایل اخلاقى و نقطه مقابل [[عزت نفس]] است. در آموزه های [[اسلام|اسلامی]] از اعمالی که منتهی به ذلت نفس انسان می شود، نهی شده است.
 +
==مفهوم ذلت==
  
==معنای لغوی==
+
'''ذلت (ذُلّ)''': خوار شدن. موهون گردیدن. حقارت. زبونی . مقابل عزّت [: ارجمندی]<ref>لغت نامه دهخدا</ref>. زبونى و خوارى که در اثر فشار و ناچارى رخ مى ‌دهد.<ref>ترجمه مفردات، ج‌۲، ص ۱۷</ref>
  
'''ذلت(ذُل ّ)''':خوار شدن . موهون گردیدن . حقارت. زبونی . مقابل  عزّت[: ارج، ارجمندی]<ref>لغت نامه دهخدا</ref>. زبونى و خوارى كه در اثر فشار و ناچارى رخ مى ‌دهد.<ref>ترجمه مفردات، ج‌2، ص 17</ref>
+
'''ذُلّ''' و '''ذِلّة''' به معنى خوارى و ضدّ عزّت است (صحاح- قاموس). '''ذِلّ''' به معنى رام شدن است و '''ذلیل''' شخصى است که آشکارا خوار باشد و ناقه ذلول شتر رام است.<ref> قاموس قرآن، ج۳، ص۲۲</ref>
                       
 
'''ذُلّ''' و '''ذِلّة''' به معنى خوارى و ضدّ عزّت است(صحاح- قاموس).'''ذِلّ''' به معنى رام شدن است و '''ذليل''' شخصى است كه آشكارا خوار باشد و ناقه ذلول شتر رام است.<ref> قاموس قرآن، ج3، ص22</ref>    
 
  
==تعریف==
+
ذلت نفس و تن دادن به پستی ها و اعمال زشت از رذایل اخلاقى و نقطه مقابل [[عزت نفس]] است. یعنى به همان میزانى که عزت نفس و بزرگوارى آن ستایش شده است؛ تن دادن به خوارى امرى ناپسند بوده و مورد نکوهش قرار گرفته است.
 +
==تفاوت ذلت نفس با تواضع==
  
ذلت نفس و تن دادن به پستی ها و اعمال زشت از رذايل اخلاقى و نقطه مقابل [[عزت نفس]] است. يعنى به همان ميزانى که عزت نفس و بزرگوارى آن ستايش شده است؛ تن دادن به خوارى امرى ناپسند بوده و مورد نکوهش قرار گرفته است.
+
[[تواضع]]، از صفات نیک اخلاقی است که فردی بدون هیچ چشمداشت مادی و دنیایی، از [[تکبر]] و برتربینی در برابر دیگر افراد با [[ایمان]] خودداری نموده و مزایا و محاسن خود را به رخ آنان نکشد.
 +
در مقابل، ذلّت و خواری، یعنی آن‌که خود را برای دنیاپرستان کوچک کرده و در مقابل آنها به تملق و چاپلوسی پرداخته تا از این طریق به منافع پَست مادی دست یابد که این رفتار در [[اسلام]] مورد نکوهش قرار گرفته است.
 +
در آموزه‌های دین اسلام برای تواضع آثاری مانند سربلندی، جلب محبّت دیگران و ... ذکر شده است.
  
اين صفت نفسانى با تواضع رابطه نزديکى دارد زيرا هر فضيلتى حد وسط است و دو طرف افراط و تفريط آن مذموم است و صفت تواضع حد وسط است و طرف افراط آن [[کبر]] و طرف تفريط آن ذلت نفس است و براى انسان مومن جايز نيست که خود را ذليل و پست کند.<ref>[http://thesaurus.islamicdoc.org/thesaurus/ ذلت نفس، اصطلاحنامه جامع علوم اسلامی]، بازیابی: 5 اسفند 92</ref>
+
در مرز و تفاوت میان تواضع و ذلّت باید گفت: تواضع، اقدامى است که انسان داوطلبانه در برابر دیگران به خاطر امتیازاتى که در آنان احساس می‌کند، انجام مى ‌دهد. ممکن است فردى خود را در برابر دیگران از جهتى یا جهاتى داراى امتیاز ببیند، براى این‌که مبادا به [[غرور]] و تکبر مبتلا شود باید به جهات امتیاز خود توجه نکند، بلکه به امتیازهاى دیگران - حتى احتمال پاره‌اى امتیازات در آنان - توجه کند و به خاطر همان جهات امتیاز، فروتنى کند؛ اما ذلّت، امرى است که معمولاً از ناحیه دیگران تحمیل می‌گردد و در ذلّت، فردِ ذّلت‌ پذیر تحقیر می‌شود، اگر تواضع با ذلت همراه شود، از نظر [[اخلاق]] اسلامی مردود است.<ref>[http://http://www.islamquest.net/fa/archive/question/fa29534 اسلام کوئست]</ref>
  
== تفاوت ذلت نفس با تواضع==
+
صفت نفسانى ذلت با [[تواضع]] رابطه نزدیکى دارد، زیرا هر فضیلتى حد وسط است و دو طرف افراط و تفریط آن مذموم است و صفت تواضع حد وسط است و طرف افراط آن [[کبر]] و طرف تفریط آن ذلت نفس است و براى انسان مؤمن جایز نیست که خود را ذلیل و پست کند.<ref>[http://thesaurus.islamicdoc.org/thesaurus/ ذلت نفس، اصطلاحنامه جامع علوم اسلامی]، بازیابی: ۵ اسفند ۹۲</ref>
  
تواضع، از صفات نیک اخلاقی است که فردی بدون هیچ چشمداشت مادی و دنیایی، از تکبر و برتربینی در برابر دیگر افراد با ایمان خودداری نموده و مزایا و محاسن خود را به رخ آنان نکشد.
+
==منع از ذلت نفس در روایات==
در مقابل، ذلّت و خواری؛ یعنی آن‌که خود را برای دنیاپرستان کوچک کرده و در مقابل آنها به تملق و چاپلوسی پرداخته تا از این طریق به منافع پَست مادی دست یابد که این رفتار در اسلام مورد نکوهش قرار گرفته است.
+
در سیره [[اهل بیت]] علیهم السلام همواره از خوار و ذلیل شدن مردم نهی و خودداری شده و این موضوع را مذمت کرده اند:   
در آموزه‌های دین اسلام برای تواضع آثاری مانند سربلندی، جلب محبّت دیگران و ... ذکر شده است.
 
در مرز و تفاوت میان تواضع و ذلّت باید گفت: تواضع، اقدامى است که انسان داوطلبانه در برابر دیگران به خاطر امتیازاتى که در آنان احساس می‌کند، انجام مى ‌دهد. ممکن است فردى خود را در برابر دیگران از جهتى یا جهاتى داراى امتیاز ببیند، براى این‌که مبادا به غرور و تکبر مبتلا شود باید به جهات امتیاز خود توجه نکند، بلکه به امتیازهاى دیگران - حتى احتمال پاره‌اى امتیازات در آنان - توجه کند و به خاطر همان جهات امتیاز، فروتنى کند؛ اما ذلّت، امرى است که معمولاً از ناحیه دیگران تحمیل می‌گردد و در ذلّت، فردِ ذّلت‌ پذیر تحقیر می‌شود، اگر تواضع با ذلت همراه شود، از نظر اخلاق اسلامی مردود است.<ref>[http://http://www.islamquest.net/fa/archive/question/fa29534 اسلام کوئست]</ref>
 
 
 
==منع از ذلت نفس در سیره تربیتی اهل بیت(ع)==
 
 
در سیره اهل بیت علیهم السلام همواره از خوار و ذلیل شدن مردم خودداری شده و این موضوع را مذمت کرده اند:   
 
 
                        
 
                        
‌حضرت علی(ع) به فرزندشان امام حسن(ع) چنین فرمودند:  
+
*[[پیامبر اسلام|رسول اکرم]] (ص) فرمودند: «بر هیچ مسلمانى جایز نیست که خود را ذلیل و خوار نماید.»<ref>تاریخ یعقوبی، ص۶۷</ref>
  
« فرزند عزيز، از هر پستى و ذلّتى پرهيز نما گرچه تن دادن به پستى، راه رسیدن به خواسته هایت باشد، زيرا آن چيزى كه در اين معامله عايدت مى‌شود هرگز با سرمايه گرانقدر عزّت و شرفت برابرى نمي كند، فرزند عزيز، بنده ديگرى مباش كه خداوند تو را آزاد آفريده است.» <ref>نهج البلاغه، نسخه صبحی صالح، نامه31 </ref>
+
*[[امام علی علیه السلام|‌حضرت علی]](ع) به فرزندشان [[امام حسن علیه السلام|امام حسن]](ع) چنین فرمودند: «فرزند عزیز، از هر پستى و ذلّتى پرهیز نما گرچه تن دادن به پستى، راه رسیدن به خواسته هایت باشد، زیرا آن چیزى که در این معامله عایدت مى‌شود هرگز با سرمایه گرانقدر عزّت و شرفت برابرى نمی کند، فرزند عزیز، بنده دیگرى مباش که خداوند تو را آزاد آفریده است.»<ref>نهج البلاغه، نسخه صبحی صالح، نامه۳۱ </ref>
                   
 
رسول اكرم (ص) فرمودند: « بر هيچ مسلمانى جايز نيست كه خود را ذليل و خوار نمايد.» <ref>تاریخ یعقوبی، ص67</ref>
 
  
امام صادق عليه السّلام فرمودند: « خداوند تمام كارهاى مسلمان را به خود او واگذار كرده و در اختيارش قرار داده است ولى به او اختيار نداده كه خود را ذليل و خوار نمايد. » <ref>کافی ،ج5، ص63</ref>  
+
*[[امام صادق علیه السلام|امام صادق]] علیه السّلام فرمودند: «خداوند تمام کارهاى مسلمان را به خود او واگذار کرده و در اختیارش قرار داده است، ولى به او اختیار نداده که خود را ذلیل و خوار نماید.»<ref>کافی ،ج۵، ص۶۳</ref>
  
===دو نمونه مبارزه با ذلت نفس در روش حکومتی امیرالمؤمنین علی(ع)===
+
*[[امام علی علیه السلام|امیرالمؤمنین علی]](ع) در سفرى که به [[شام]] می رفت، بین راه به شهر انبار، وارد شد. جمع کثیرى از کدخدایان و مالکین بر مرکبهاى خود سوار و به استقبال آن حضرت آمده بودند. موقعى که على(ع) نزدیک شد یکباره همه از مرکبها به زیر آمدند، پیاده و به طور دسته جمعى در رکابش دویدند. این صحنه در نظر على(ع) عجیب و غیر عادى آمد. پرسید این چه کارى بود؟ چرا پیاده شدید و دویدید؟ عرض کردند این روش اخلاقى ما است که براى تکریم و احترام امرا و فرمانروایان خود عمل می کنیم. حضرت فرمود به خدا قسم زمامداران شما از این رفتار نفعى نمی برند و طرفى نمى‌ بندند ولى شما با این عمل پر زحمت و آمیخته به ذلت، خویشتن را در دنیا دچار رنج و مشقت می کنید و در قیامت نیز گرفتار بدبختى و عقاب خواهید شد. ایشان همچنین فرمودند: چه پر ضرر است آن رنج و مشقتى که در پى آن مجازات و کیفر باشد! و چه پر منفعت است آن آسودگى و آزادى که با آن ایمنى از عذاب الهى باشد!
  
1- ایشان در سفرى كه به شام مي رفت بين راه به شهر انبار، وارد شد. جمع كثيرى از كدخدايان و مالكين بر مركبهاى خود سوار و به استقبال آن حضرت آمده بودند. موقعى كه على(ع) نزديك شد يكباره همه از مركبها به زير آمدند، پياده و به طور دسته جمعى در ركابش دويدند. اين صحنه در نظر على(ع) عجيب و غير عادى آمد. پرسيد اين چه كارى بود؟ چرا پياده شديد و دويديد؟ عرض كردند اين روش اخلاقى ما است كه براى تكريم و احترام امرا و فرمانروايان خود عمل مي كنيم. حضرت فرمود به خدا قسم زمامداران شما از اين رفتار نفعى نمي برند و طرفى نمى‌ بندند ولى شما با اين عمل پر زحمت و آميخته به ذلت، خويشتن را در دنيا دچار رنج و مشقت مي كنيد و در قيامت نيز گرفتار بدبختى و عقاب خواهيد شد.
+
*[[امام علی علیه السلام|امام على]] (ع) در موضعی دیگر دستور داد که هر کس به من حاجتى دارد، درخواست خود را در نامه‌ اى بنویسد. می خواهم بدین وسیله آبروى درخواست‌ کننده را از ذلت سؤال محفوظ دارم.<ref>نهج البلاغه فیض صفحه ۱۰۹۴ - ثمرات الاوراق جلد ۲ صفحه ۲۴۴</ref>  
ایشان همچنین فرمودند: چه پر ضرر است آن رنج و مشقتى كه در پى آن مجازات و كيفر باشد! و چه پر منفعت است آن آسودگى و آزادى كه با آن ايمنى از عذاب الهى باشد!
 
 
 
2-على (ع) دستور داد كه هر كس به من حاجتى دارد، درخواست خود را در نامه‌ اى بنويسد. مي خواهم بدين وسيله آبروى درخواست‌ كننده را از ذلت سؤال محفوظ دارم.<ref>نهج البلاغه فيض صفحه 1094 - ثمرات الاوراق جلد 2 صفحه 244</ref>  
 
  
 
==مصادیق ذلت نفس==
 
==مصادیق ذلت نفس==
  
در آموزه های اسلامی از اعمالی که منتهی به ذلت نفس می شود، نهی شده است:
+
'''ذلت سؤال‌:'''
 
 
===ذلت سؤال‌===
 
 
 
{{متن قرآن|«لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً»}} <ref>سوره بقره/273 </ref>
 
  
«انفاق خالصانه و توأم با عزّ و احترام، شايسته تهى‌ دستان با شرافتى است كه در راه اعلاء حق به مضيقه افتاده‌ اند و اكنون بر اثر ناتوانى، قدرت كار و فعاليت ندارند، به قدرى عفيفند كه اگر كسى از وضع واقعى آنها آگاه نباشد غنى و ثروتمندشان مى‌ پندارد. اينان با عزّت نفس و مناعت طبعى كه دارند هرگز به ذلتّ سؤال(درخواست) تن نمي دهند و از مردم تقاضاى عجزآميز نمي كنند
+
{{متن قرآن|«لِلْفُقَراءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ لا یسْتَطِیعُونَ ضَرْباً فِی الْأَرْضِ یحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِیاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِیماهُمْ لا یسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً»}}<ref>سوره بقره/۲۷۳ </ref> «انفاق خالصانه و توأم با عزّ و احترام، شایسته تهى‌ دستان با شرافتى است که در راه اعلاء حق به مضیقه افتاده‌ اند و اکنون بر اثر ناتوانى، قدرت کار و فعالیت ندارند، به قدرى عفیفند که اگر کسى از وضع واقعى آنها آگاه نباشد غنى و ثروتمندشان مى‌ پندارد. اینان با عزّت نفس و مناعت طبعى که دارند هرگز به ذلتّ سؤال(درخواست) تن نمی دهند و از مردم تقاضاى عجزآمیز نمی کنند
  
حضرت على عليه السّلام فرمودند:« بردبارى در فقر توأم با عزّت، بهتر از ثروت آميخته به خوارى و ذلّت است.» <ref>غررالحکم،ص 89</ref>
+
[[امام علی علیه السلام|حضرت على]] علیه السّلام فرمودند: «بردبارى در فقر توأم با عزّت، بهتر از ثروت آمیخته به خوارى و ذلّت است.»<ref>غررالحکم،ص ۸۹</ref>
  
===ذلت بی سوادی===
+
'''ذلت بی سوادی:'''
  
رسول اكرم (ص) فرمودند: آن كس كه ساعتى، ذلّت فراگرفتن علم را تحمّل نكند و با حقارت موقّت آن نسازد، براى هميشه در ذلّت نادانى مي ماند و يك عمر با خوارى جهل به سر خواهد برد.<ref>بحارالانوار،ج1، ص57 </ref>
+
[[پیامبر اسلام|رسول اکرم]] (ص) فرمودند: آن کس که ساعتى، ذلّت فراگرفتن علم را تحمّل نکند و با حقارت موقّت آن نسازد، براى همیشه در ذلّت نادانى می ماند و یک عمر با خوارى جهل به سر خواهد برد.<ref>بحارالانوار،ج۱، ص۵۷ </ref>
  
===گفتار و رفتار ذلت‌ آميز===
+
'''گفتار و رفتار ذلت‌ آمیز:'''
  
ابى بصير به امام صادق عليه السّلام عرض كرد كه مردى كم بضاعت با افراد متمكن و ثروتمند رفيق سفر مى ‌شود. آنان با ثروت بسيارى كه دارند آزادانه مصارف مسافرت را مى‌ پردازند ولى او قادر نيست مانند آنها خرج كند. امام فرمود: دوست ندارم كه خود را ذليل و پست نمايد،البته با كسانى رفيق راه شود كه در ثروت همانند وى هستند.<ref>مکارم الاخلاق، ص131</ref>
+
[[ابو بصیر|ابو بصیر]] به [[امام صادق علیه السلام|امام صادق]] علیه السّلام عرض کرد که مردى کم بضاعت با افراد متمکن و ثروتمند رفیق سفر مى ‌شود. آنان با ثروت بسیارى که دارند آزادانه مصارف مسافرت را مى‌ پردازند ولى او قادر نیست مانند آنها خرج کند. امام فرمود: دوست ندارم که خود را ذلیل و پست نماید، البته با کسانى رفیق راه شود که در ثروت همانند وى هستند.<ref>مکارم الاخلاق، ص۱۳۱</ref>
  
===ذلت بی لیاقتی===
+
'''ذلت بی لیاقتی:'''
  
گاهى اشخاص بي كفايت و نالايق به مقامى مي رسند كه شايسته آن نيستند. مردم متوجه و با هوش از اطاعت اين قبيل زمامداران سرباز مي زنند و در برابر آنان تمكين نمي نمايند.
+
گاهى اشخاص بی کفایت و نالایق به مقامى می رسند که شایسته آن نیستند. مردم متوجه و با هوش از اطاعت این قبیل زمامداران سرباز می زنند و در برابر آنان تمکین نمی نمایند.
امام صادق(ع )فرموده است: سزاوار نيست مرد با ايمان موجبات خوارى و ذلت خود را فراهم نمايد. عرض شد چگونه آدمى باعث خوارى خود مى ‌شود؟ فرمود به كارى دست مي زند كه قدرت و طاقت انجام آن را ندارد.<ref>محجة البيضاء، جلد 4 ،صفحه 108</ref>
+
امام صادق(ع) فرموده است: سزاوار نیست مرد با ایمان موجبات خوارى و ذلت خود را فراهم نماید. عرض شد چگونه آدمى باعث خوارى خود مى ‌شود؟ فرمود به کارى دست می زند که قدرت و طاقت انجام آن را ندارد.<ref>محجة البیضاء، جلد ۴ ،صفحه ۱۰۸</ref>
  
===ذلت ترس و جزع===
+
'''ذلت ترس و جزع:'''
  
على عليه السّلام فرموده است: مردم از ترس خوارى به سوى ذلّت و خوارى مى ‌شتابند و با اين كار، پستى و حقارت خويش را افزايش مي دهند.<ref>غررالحکم،ص104</ref>
+
[[امام علی علیه السلام|امام على]] علیه السّلام فرموده است: مردم از ترس خوارى به سوى ذلّت و خوارى مى ‌شتابند و با این کار، پستى و حقارت خویش را افزایش می دهند.<ref>غررالحکم،ص۱۰۴</ref>
  
امام صادق(ع)فرمودند: آدمى از ذلت و حقارت كوچكى اظهار ناراحتى و اندوه مي كند و همين جزع و بي قرارى، او را به ذلت بزرگترى گرفتار مي نمايد.<ref>تحف العقول،ص 366</ref>
+
امام صادق(ع) فرمودند: آدمى از ذلت و حقارت کوچکى اظهار ناراحتى و اندوه می کند و همین جزع و بی قرارى، او را به ذلت بزرگترى گرفتار می نماید.<ref>تحف العقول،ص ۳۶۶</ref>
 
 
===رهایی از ذلت گناه===
 
 
 
امام صادق عليه السّلام فرمودند: كسى كه مي خواهد با نداشتن خويشاوند، محترم باشد، با نداشتن ثروت،بى ‌نياز باشد، با نداشتن مقام شامخ اجتماعى داراى عظمت باشد، بايد خويشتن را از ذلّت گناه به عزّت اطاعت الهى منتقل نمايد.<ref> بحار ج15، قسمت 2، صفحه 164</ref>
 
 
 
{{متن قرآن|«وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ »}}.<ref>سوره منافقون/8 </ref>
 
خداوند در قرآن شريف فرموده است: عزّت براى خدا و پيغمبر و مؤمنين به آئين اسلام است.
 
  
 +
'''رهایی از ذلت گناه:'''
  
 +
امام صادق علیه السّلام فرمودند: کسى که می خواهد با نداشتن خویشاوند، محترم باشد، با نداشتن ثروت، بى ‌نیاز باشد، با نداشتن مقام شامخ اجتماعى داراى عظمت باشد، باید خویشتن را از ذلّت گناه به عزّت اطاعت الهى منتقل نماید.<ref> بحار ج۱۵، قسمت ۲، صفحه ۱۶۴</ref>
 
==پانویس==
 
==پانویس==
<references/>
+
<references />
  
 
==منابع==
 
==منابع==
* [http://thesaurus.islamicdoc.org/thesaurus/ ذلت نفس، اصطلاحنامه جامع علوم اسلامی]، بازیابی: 5 اسفند 92.
+
 
* محمدتقی فلسفی؛ الحدیث(روایات تربیتی)،ج 2و3، تهران:دفتر نشر فرهنگ اسلامى،1368
+
*[http://thesaurus.islamicdoc.org/thesaurus/ ذلت نفس، اصطلاحنامه جامع علوم اسلامی]، بازیابی: ۵ اسفند ۹۲.
 +
*محمدتقی فلسفی؛ الحدیث(روایات تربیتی)، ج ۲و۳، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، ۱۳۶۸.
  
 
[[رده:صفات ناپسند]]
 
[[رده:صفات ناپسند]]
 
[[رده:اخلاق فردی]]
 
[[رده:اخلاق فردی]]
 
[[رده:مقاله های مرتبط به دانشنامه]]
 
[[رده:مقاله های مرتبط به دانشنامه]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۸ ژوئن ۲۰۲۱، ساعت ۰۷:۳۰

«ذلت نفس» و تن دادن به پستی ها، از رذایل اخلاقى و نقطه مقابل عزت نفس است. در آموزه های اسلامی از اعمالی که منتهی به ذلت نفس انسان می شود، نهی شده است.

مفهوم ذلت

ذلت (ذُلّ): خوار شدن. موهون گردیدن. حقارت. زبونی . مقابل عزّت [: ارجمندی][۱]. زبونى و خوارى که در اثر فشار و ناچارى رخ مى ‌دهد.[۲]

ذُلّ و ذِلّة به معنى خوارى و ضدّ عزّت است (صحاح- قاموس). ذِلّ به معنى رام شدن است و ذلیل شخصى است که آشکارا خوار باشد و ناقه ذلول شتر رام است.[۳]

ذلت نفس و تن دادن به پستی ها و اعمال زشت از رذایل اخلاقى و نقطه مقابل عزت نفس است. یعنى به همان میزانى که عزت نفس و بزرگوارى آن ستایش شده است؛ تن دادن به خوارى امرى ناپسند بوده و مورد نکوهش قرار گرفته است.

تفاوت ذلت نفس با تواضع

تواضع، از صفات نیک اخلاقی است که فردی بدون هیچ چشمداشت مادی و دنیایی، از تکبر و برتربینی در برابر دیگر افراد با ایمان خودداری نموده و مزایا و محاسن خود را به رخ آنان نکشد. در مقابل، ذلّت و خواری، یعنی آن‌که خود را برای دنیاپرستان کوچک کرده و در مقابل آنها به تملق و چاپلوسی پرداخته تا از این طریق به منافع پَست مادی دست یابد که این رفتار در اسلام مورد نکوهش قرار گرفته است. در آموزه‌های دین اسلام برای تواضع آثاری مانند سربلندی، جلب محبّت دیگران و ... ذکر شده است.

در مرز و تفاوت میان تواضع و ذلّت باید گفت: تواضع، اقدامى است که انسان داوطلبانه در برابر دیگران به خاطر امتیازاتى که در آنان احساس می‌کند، انجام مى ‌دهد. ممکن است فردى خود را در برابر دیگران از جهتى یا جهاتى داراى امتیاز ببیند، براى این‌که مبادا به غرور و تکبر مبتلا شود باید به جهات امتیاز خود توجه نکند، بلکه به امتیازهاى دیگران - حتى احتمال پاره‌اى امتیازات در آنان - توجه کند و به خاطر همان جهات امتیاز، فروتنى کند؛ اما ذلّت، امرى است که معمولاً از ناحیه دیگران تحمیل می‌گردد و در ذلّت، فردِ ذّلت‌ پذیر تحقیر می‌شود، اگر تواضع با ذلت همراه شود، از نظر اخلاق اسلامی مردود است.[۴]

صفت نفسانى ذلت با تواضع رابطه نزدیکى دارد، زیرا هر فضیلتى حد وسط است و دو طرف افراط و تفریط آن مذموم است و صفت تواضع حد وسط است و طرف افراط آن کبر و طرف تفریط آن ذلت نفس است و براى انسان مؤمن جایز نیست که خود را ذلیل و پست کند.[۵]

منع از ذلت نفس در روایات

در سیره اهل بیت علیهم السلام همواره از خوار و ذلیل شدن مردم نهی و خودداری شده و این موضوع را مذمت کرده اند:

  • رسول اکرم (ص) فرمودند: «بر هیچ مسلمانى جایز نیست که خود را ذلیل و خوار نماید.»[۶]
  • ‌حضرت علی(ع) به فرزندشان امام حسن(ع) چنین فرمودند: «فرزند عزیز، از هر پستى و ذلّتى پرهیز نما گرچه تن دادن به پستى، راه رسیدن به خواسته هایت باشد، زیرا آن چیزى که در این معامله عایدت مى‌شود هرگز با سرمایه گرانقدر عزّت و شرفت برابرى نمی کند، فرزند عزیز، بنده دیگرى مباش که خداوند تو را آزاد آفریده است.»[۷]
  • امام صادق علیه السّلام فرمودند: «خداوند تمام کارهاى مسلمان را به خود او واگذار کرده و در اختیارش قرار داده است، ولى به او اختیار نداده که خود را ذلیل و خوار نماید.»[۸]
  • امیرالمؤمنین علی(ع) در سفرى که به شام می رفت، بین راه به شهر انبار، وارد شد. جمع کثیرى از کدخدایان و مالکین بر مرکبهاى خود سوار و به استقبال آن حضرت آمده بودند. موقعى که على(ع) نزدیک شد یکباره همه از مرکبها به زیر آمدند، پیاده و به طور دسته جمعى در رکابش دویدند. این صحنه در نظر على(ع) عجیب و غیر عادى آمد. پرسید این چه کارى بود؟ چرا پیاده شدید و دویدید؟ عرض کردند این روش اخلاقى ما است که براى تکریم و احترام امرا و فرمانروایان خود عمل می کنیم. حضرت فرمود به خدا قسم زمامداران شما از این رفتار نفعى نمی برند و طرفى نمى‌ بندند ولى شما با این عمل پر زحمت و آمیخته به ذلت، خویشتن را در دنیا دچار رنج و مشقت می کنید و در قیامت نیز گرفتار بدبختى و عقاب خواهید شد. ایشان همچنین فرمودند: چه پر ضرر است آن رنج و مشقتى که در پى آن مجازات و کیفر باشد! و چه پر منفعت است آن آسودگى و آزادى که با آن ایمنى از عذاب الهى باشد!
  • امام على (ع) در موضعی دیگر دستور داد که هر کس به من حاجتى دارد، درخواست خود را در نامه‌ اى بنویسد. می خواهم بدین وسیله آبروى درخواست‌ کننده را از ذلت سؤال محفوظ دارم.[۹]

مصادیق ذلت نفس

ذلت سؤال‌:

«لِلْفُقَراءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ لا یسْتَطِیعُونَ ضَرْباً فِی الْأَرْضِ یحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِیاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِیماهُمْ لا یسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً»[۱۰] «انفاق خالصانه و توأم با عزّ و احترام، شایسته تهى‌ دستان با شرافتى است که در راه اعلاء حق به مضیقه افتاده‌ اند و اکنون بر اثر ناتوانى، قدرت کار و فعالیت ندارند، به قدرى عفیفند که اگر کسى از وضع واقعى آنها آگاه نباشد غنى و ثروتمندشان مى‌ پندارد. اینان با عزّت نفس و مناعت طبعى که دارند هرگز به ذلتّ سؤال(درخواست) تن نمی دهند و از مردم تقاضاى عجزآمیز نمی کنند.»

حضرت على علیه السّلام فرمودند: «بردبارى در فقر توأم با عزّت، بهتر از ثروت آمیخته به خوارى و ذلّت است.»[۱۱]

ذلت بی سوادی:

رسول اکرم (ص) فرمودند: آن کس که ساعتى، ذلّت فراگرفتن علم را تحمّل نکند و با حقارت موقّت آن نسازد، براى همیشه در ذلّت نادانى می ماند و یک عمر با خوارى جهل به سر خواهد برد.[۱۲]

گفتار و رفتار ذلت‌ آمیز:

ابو بصیر به امام صادق علیه السّلام عرض کرد که مردى کم بضاعت با افراد متمکن و ثروتمند رفیق سفر مى ‌شود. آنان با ثروت بسیارى که دارند آزادانه مصارف مسافرت را مى‌ پردازند ولى او قادر نیست مانند آنها خرج کند. امام فرمود: دوست ندارم که خود را ذلیل و پست نماید، البته با کسانى رفیق راه شود که در ثروت همانند وى هستند.[۱۳]

ذلت بی لیاقتی:

گاهى اشخاص بی کفایت و نالایق به مقامى می رسند که شایسته آن نیستند. مردم متوجه و با هوش از اطاعت این قبیل زمامداران سرباز می زنند و در برابر آنان تمکین نمی نمایند. امام صادق(ع) فرموده است: سزاوار نیست مرد با ایمان موجبات خوارى و ذلت خود را فراهم نماید. عرض شد چگونه آدمى باعث خوارى خود مى ‌شود؟ فرمود به کارى دست می زند که قدرت و طاقت انجام آن را ندارد.[۱۴]

ذلت ترس و جزع:

امام على علیه السّلام فرموده است: مردم از ترس خوارى به سوى ذلّت و خوارى مى ‌شتابند و با این کار، پستى و حقارت خویش را افزایش می دهند.[۱۵]

امام صادق(ع) فرمودند: آدمى از ذلت و حقارت کوچکى اظهار ناراحتى و اندوه می کند و همین جزع و بی قرارى، او را به ذلت بزرگترى گرفتار می نماید.[۱۶]

رهایی از ذلت گناه:

امام صادق علیه السّلام فرمودند: کسى که می خواهد با نداشتن خویشاوند، محترم باشد، با نداشتن ثروت، بى ‌نیاز باشد، با نداشتن مقام شامخ اجتماعى داراى عظمت باشد، باید خویشتن را از ذلّت گناه به عزّت اطاعت الهى منتقل نماید.[۱۷]

پانویس

  1. لغت نامه دهخدا
  2. ترجمه مفردات، ج‌۲، ص ۱۷
  3. قاموس قرآن، ج۳، ص۲۲
  4. اسلام کوئست
  5. ذلت نفس، اصطلاحنامه جامع علوم اسلامی، بازیابی: ۵ اسفند ۹۲
  6. تاریخ یعقوبی، ص۶۷
  7. نهج البلاغه، نسخه صبحی صالح، نامه۳۱
  8. کافی ،ج۵، ص۶۳
  9. نهج البلاغه فیض صفحه ۱۰۹۴ - ثمرات الاوراق جلد ۲ صفحه ۲۴۴
  10. سوره بقره/۲۷۳
  11. غررالحکم،ص ۸۹
  12. بحارالانوار،ج۱، ص۵۷
  13. مکارم الاخلاق، ص۱۳۱
  14. محجة البیضاء، جلد ۴ ،صفحه ۱۰۸
  15. غررالحکم،ص۱۰۴
  16. تحف العقول،ص ۳۶۶
  17. بحار ج۱۵، قسمت ۲، صفحه ۱۶۴

منابع