رعایت ادبیات دانشنامه ای متوسط
مقاله مورد سنجش قرار گرفته است

تواضع: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(تغییرات اساسی در عناوین و مطالب)
 
(۴ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
تواضع به معناى فروتنى و ضد آن تكبر و خودپسندى است. در [[قرآن]] و روايات تواضع يكى از صفات و نشانهاى بارز انسانهاى مؤمن شمرده شده است.  
+
{{خوب}}
== معنای لغوی ==  
+
«تواضع» از فضایل اخلاقی و به معناى فروتنى در برابر دیگران است و ضد آن «[[تکبر]]» و خودپسندى می‌باشد. در [[قرآن]] و روایات، تواضع یکى از صفات بارز انسانهاى مؤمن شمرده شده و آثار نیکویی برای آن بیان گردیده است.  
ریشه تواضع «وضع» است؛ در اصل به معنى فرونهادن است<ref>مصطفوى، حسن‌؛التحقيق في كلمات القرآن الكريم‌، تهران، بنگاه ترجمه و نشر كتاب‌، 1360 ش‌، ج‌13، ص131</ref>و به معنای خویش را كوچك نشان دادن، <ref>راغب اصفهاني، حسين بن محمد؛ترجمه وتحقيق مفردات الفاظ قرآن‌، خسروى حسينى سيد غلامرضا، تهران‌، انتشارات مرتضوى‌، 1375 ش‌، دوم ، ج‌4، ص 464</ref> و در مقابل«تكبر» به معناي خود را بزرگ دانستن است.<ref>مهيار ، رضا ؛ فرهنگ ابجدي (عربي ، فارسي)، تهران، انتشارات اسلامي ، ص 71</ref> مرحوم نراقى در تعريف تواضع مى گويد: تواضع عبارت است از شكسته نفسى كه نگذارد آدمى خود را بالاتر از ديگرى ببيند و لازمه آن كردار و گفتاري است كه دلالت بر تعظيم ديگران و اكرام ايشان مى كند.<ref>نراقي، ملا احمد؛معراج السعاده ، قم، زهير، 1386ه.ش، اول ، ص243</ref>   
+
==تعریف تواضع==  
== اهمیت تواضع ==
+
کلمه «تواضع» از ریشه «وضع»، در اصل به معنى فرونهادن است<ref>مصطفوى، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم‌، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب‌، ۱۳۶۰ ش‌، ج‌۱۳، ص۱۳۱</ref> و به معنای خویشتن را کوچک نشان دادن،<ref>راغب اصفهانی، ترجمه وتحقیق مفردات الفاظ قرآن‌، تهران‌، انتشارات مرتضوى‌، ۱۳۷۵ ش‌، دوم ، ج‌۴، ص ۴۶۴</ref> و در مقابل «[[تکبر]]» به معنای خود را بزرگ دانستن است.<ref>مهیار ، رضا؛ فرهنگ ابجدی (عربی ، فارسی)، تهران، انتشارات اسلامی ، ص ۷۱</ref> مرحوم [[ملا احمد نراقی|ملا احمد نراقى]] در تعریف تواضع مى گوید: تواضع عبارت است از شکسته نفسى که نگذارد آدمى خود را بالاتر از دیگرى ببیند و لازمه آن، کردار و گفتاری است که دلالت بر تعظیم دیگران و اکرام ایشان مى کند.<ref>نراقی، معراج السعاده، قم، زهیر، ۱۳۸۶ه.ش، ص۲۴۳.</ref>   
در آموزه های اسلامی تواضع یکی از ارزشمندترین مکارم اخلاقی به شمار می آید. در برخی از روایات، تواضع اصل و اساس همه خیرات و از بالاترین عبادات دانسته شده است. امام صادق علیه السلام می فرمایند: {{متن حدیث|« اَلتَّوَاضُعُ أَصْلُ كُلِّ شَرَفٍ وَ خَيْرٍ »}}؛ تواضع ریشه هر کار نیک و با ارزش است. <ref>مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل , ج 11 , ص 298 </ref> و رسول خدا صلى الله عليه و آله می فرمایند: {{متن قرآن|« إنّ أفضَلَ النّاسِ عَبدا مَن تَواضَعَ عَن رِفعَةٍ »}}؛ برترينِ مردم در بندگى [خدا ]كسى است كه در عين بزرگى فروتنى كند. <ref> بحار الأنوار : 77/179/10. </ref> همچنین در قرآن کریم صفت تواضع به عنوان اخلاق بندگان خاص خداوند بیان شده است: {{متن قرآن|« وَعِبَادُ الرَّحْمَٰنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا»}}<ref> سوره فرقان، آيه63 </ref>؛« و بندگان خاص خدای رحمان آنان هستند که بر روی زمین به تواضع و فروتنی راه روند و هرگاه مردم جاهل به آنها خطاب (و عتابی) کنند با سلامت نفس (و زبان خوش) جواب دهند»
+
==اهمیت تواضع==
همچنین در روایات اهل بیت علهم السلام صفت تواضع از کمال عقل و نشانه دانایی انسان دانسته شده است.  امام صادق علیه السلام می فرمایند: {{متن حدیث|« كَمَالُ الْعَقْلِ فِي ثَلَاثَةٍ التَّوَاضُعِ لِلَّهِ وَ حُسْنِ الْيَقِينِ وَ الصَّمْتِ إِلَّا من خير»}}؛ كمال عقل درسه چيز است: تواضع و فروتنى براى خدا، يقين نيكو داشتن و سكوت نمودن، مگر در جايى كه خير (در سخن گقتن) باشد. <ref>[[مستدرك الوسائل]]، ج11، ص296</ref>
+
در آموزه های [[اسلام|اسلامی]] تواضع یکی از ارزشمندترین مکارم اخلاقی به شمار می آید. در [[قرآن کریم]] صفت تواضع به عنوان [[اخلاق]] بندگان خاص خداوند بیان شده است: {{متن قرآن|«وَعِبَادُ الرَّحْمَٰنِ الَّذِینَ یمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا»}}؛<ref> سوره فرقان، آیه۶۳ </ref> «و بندگان خاص خدای رحمان آنان هستند که بر روی زمین به تواضع و فروتنی راه روند و هرگاه مردم جاهل به آنها خطاب (و عتابی) کنند با سلامت نفس (و زبان خوش) جواب دهند».
در حدیثی دیگر  امام على عليه السلام می فرمایند: {{متن حدیث|« إذا تَفَقَّهَ الرَّفيعُ تَواضَعَ »}} انسان بلند مرتبه چون به فهم و دانايى رسد، فروتن شود. <ref> بحار الأنوار : 75/120/7 </ref>
+
   
===تواضع در برابر خدا===
+
در برخی از روایات، تواضع اصل و اساس همه خیرات و از بالاترین عبادات دانسته شده است. [[امام صادق]] علیه السلام می فرمایند: «اَلتَّوَاضُعُ أَصْلُ کلِّ شَرَفٍ وَ خَیرٍ»؛ تواضع ریشه هر کار نیک و با ارزش است.<ref>مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل , ج ۱۱ , ص ۲۹۸ </ref> و [[رسول خدا]] صلى الله علیه و آله می فرمایند: «إنّ أفضَلَ النّاسِ عَبداً مَن تَواضَعَ عَن رِفعَةٍ»؛ برترینِ مردم در بندگى [خدا] کسى است که در عین بزرگى فروتنى کند.<ref> بحار الأنوار : ۷۷/۱۷۹/۱۰. </ref>  
اساس بسيارى از كمالات تواضع و افتادگى است و روح تواضع، بندگى و كرنش در برابر خداوند است. امام صادق(ع)فرمود:{{متن حدیث|« اصل التواضع من جلال الله وهيبته وعظمته»}} اصل و اساس تواضع، جلال و بزرگى و هیبت خدا را به يادآوردن است. <ref>مصباح الشريعة، حسن مصطفوى‌، تهران‌، انجمن اسلامى حكمت و فلسف ايران‌، اول، ‌1360 ش‌، ص 244(اصل التواضع من جلال الله وهيبته وعظمته )</ref>
 
===تواضع نسبت دانشمندان و معلمان===
 
گرچه تواضع در برابر تمام انسان‌ها لازم است، امّا در برابر والدين، استاد و مؤمنان لازم‌تر است. نبی اکرم(ص)فرمودند:{{متن حدیث|« تَواضَعوا لِمَن تَعَلَّمونَ مِنهُ.»}} ؛ در برابر كسى كه از او فرا مى گيريد ، فروتنى كنيد <ref> المعجم الأوسط : ج 6 ص 200 ح 6184 عن أبي هريرة ؛ مشكاة الأنوار : ص 242 ح 701 . </ref>
 
همچنین امیرالمؤمنین علی (ع)  می فرمایند: {{متن حدیث|« مَن تَواضَعَ لِلمُتَعَلِّمينَ وذَلَّ لِلعُلَماءِ سارَ بِعِلمِهِ»}} امام على عليه السلام : هركس براى شاگردان فروتنى كند و در برابر دانشمندان خوارى نشان دهد ، دانشش رواج يابد . <ref> مطالب السؤول : 48  </ref>
 
===تواضع نسبت به والدین===
 
در آموزه های اسلام فروتنی نسبت به والدین سفارش شده است. قرآن کریم می فرماید:{{متن قرآن|« وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا»}}<ref>سوره اسرا، آيه24 </ref>؛بالهاى تواضع خويش را از محبّت و لطف، در برابر آنان فرود آر.
 
امام صادق عليه السلام در تفسیر این ایه شریفه می فرمایند: {{متن حدیث|« لا تَملَأْ عَينَيكَ من النَّظَرِ إلَيهِما إلاّ بِرَحمَةٍ و رِقَّةٍ ، و لا تَرفَعْ صَوتَكَ فَوقَ أصواتِهِما ، و لا يَدَكَ فَوقَ أيديهِما ، و لا تَقَدَّمْ قُدّامَهُما»}}نگاهت را جز از سر مهر و دلسوزى به آنان خيره مكن و صدايت را از صداى آنها بلندتر مگردان و رو دست آنها نيز بلند نشو و از آنها پیش نَيُفت. »}}<ref>الكافي : 2/158/1. </ref>
 
===تواضع رهبرنسبت به مردم===
 
امير مؤمنان(ع) در نامه خود به محمد بن ابى بكر چنين مى‌فرمايد:«بالهاى خود را براى آنها فرود آر! و در برابر آنها نرمش كن <ref>مكارم شيرازى، ناصر؛تفسير نمونه، تهران‌، ‌دار الكتب الإسلامية، 1374 ش، اول، ج‌11، ص 136</ref>
 
===تواضع مذموم===
 
یکی  از رفتارهای مذموم فروتنی کردن در برابر ثروتمندان به خاطر ثروت ایشان است. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:{{متن حدیث|« مَن تَواضَعَ لِغَنِيٍّ ، جَعَلَ اللّه ُ فَقرَهُ بَينَ عَينَيهِ»}}؛ هر كه براى توانگرى تواضع نمايد ، خداوند ، فقر را بر پيشانى اش مُهر مى نمايد . <ref> تنبيه الخواطر : ج 2 ص 116 . </ref>
 
همچنین می فرمایند :
 
{{متن حدیث|« إيّاكُم وَالتَّواضُعَ لِغَنِيٍّ ! فَما تَضَعضَعَ أحَدٌ لِغَنِيٍّ إلّا ذَهَبَ نَصيبُهُ مِنَ الجَنَّةِ  »}}؛ مبادا به توانگر تواضع كنيد! هيچ كس براى توانگرى فروتنى نمى كند ، جز آن كه بهره بهشتى اش نابود مى شود  <ref> جامع الأخبار : ص 440 ح 1238 </ref>
 
امام على عليه السلام درباره تواضع رد مقابل ثروتمندان می فرمایند: {{متن حدیث|« مَن أتى غَنِيّا فَتَواضَعَ لَهُ لِغِناهُ ذَهَبَ ثُلُثا دينِهِ»}}؛هر كه نزد توانگرى رود و براى ثروتش به او تواضع نمايد ، دو سوم دينش تباه شده است . <ref> نهج البلاغة : الحكمة 228 ، تفسير العيّاشي : 1 / 120 / 379 عن عمرو بن جميع رفعه ، الأمالي للمفيد : 188 / 15 ، الاختصاص : 226 </ref>
 
===تواضع در مقابل مستمندان===
 
هر اندازه تواضع کردن در مقابل ثروتمندان تنها به دلیل ثروت ایشان ناپسند است تواضع افراد ثروتمند نسبت به فقیران و مستمندان زیباست. امام على عليه السلام:{{متن حدیث|« ما أحسَنَ تَواضُعَ الأغنياءِ لِلفُقَراءِ طَلَبا لِما عِندَ اللّهِ ، و أحسَنُ مِنهُ تِيهُ الفُقَراءِ علَى الأغنِياءِ اتِّكالاً علَى اللّهِ »}} چه نيكوست فروتنى توانگران در برابر تهيدستان به قصد رسيدن به اجر خداوند ، و نيكوتر از آن بى اعتنايى و سرفرازى درويشان است در برابر توانگران از سر اعتماد به خداوند. <ref> نهج البلاغة : الحكمة 406. </ref>
 
==نشانه های تواضع ==
 
زیبایی های صفت تواضع وقتی نمایان می شود که در ظاهر و رفتار و سلوک او با مردم دیده شود. در احادیث فراوانی از  پیشوایان معصوم شاخصه های رفتار متواضعانه بیان شده است که بخشی از آن را مرور خواهیم کرد.
 
*رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم می فرمایند:{{متن حدیث|«إِنَّ مِنَ التَّوَاضُعِ أَنْ يَرْضَى الرَّجُلُ بِالْمَجْلِسِ دُونَ شَرَفِ الْمَجْلِسِ وَ أَنْ يُسَلِّمَ عَلَى مَنْ لَقِىَ وَ أَنْ يَتْرُكَ الْمِرَاءَ و َإِنْ كَانَ مُحِقّاً و َأَنْ لَايُحِبَّ أَنْ يُحْمَدَ عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوَى»}} همانا از نشانه هاى تواضع اين است كه، شخص در جايى از مجلس، كه در شأن او نيست، بنشيند و سلام كند با هركس كه برخورد مى كند، و بحث و جدال را ترك كند، هرچند حق با او باشد و دوست نداشته باشد در كارهاى خير و تقوا، مورد ستايش و تعريف قرار گيرد. <ref > مستدرك الوسائل، ج11، ص300</ref>
 
*پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: {{متن حدیث|« مِنَ التَّوَاضُعِ أَنْ يَشْرَبَ الرَّجُلُ مِنْ سُؤْرِ أَخِيهِ الْمُؤْمِنِ.»}} و از نشانه هاى تواضع اين است كه، شخص باقيمانده غذاى برادر مؤمنش را بخورد. <ref > مستدرك الوسائل، ج17، ص19</ref>
 
*پيامبر اسلام(ص) مى فرمايد:{{متن حدیث|« مَنْ تَرَكَ الْجَمَالَ وَ هُوَ يَقْدِرُ عَلَيْهِ تَوَاضُعاً لِلَّهِ كَسَاهُ اللَّهُ حُلَّةَ الْكَرَامَةِ »}} كسى كه از پوشيدن لباسهاى فاخر، با وجود آن كه قادر بر پوشيدن آنهاست، به خاطر خدا و از روى فروتنى و افتادگى صرف نظر نمايد، خداوند او را رداى كرامت بپوشاند.<ref> -شيخ حر عاملى؛‌وسائل الشيعة، قم‌، مؤسسه آل البيت لإحياء التراث، 1409 هجرى‌، اول، ‌29 جلد، ج5، ص 54  </ref>
 
*امام صادق(ع) و امام حسن عسگری(ع) در دو تعبیر فرمودند: {{متن حدیث|« من التّواضع أن تسلّم على من لقيت »}} نشانه تواضع اين است كه به هر كس برخورد كردى سلام كنى.<ref>کافی ، ج 2، ص 646 </ref>
 
==آثار تواضع ==
 
این ویژگی اخلاقی آثار مهمی در زندگی انسان در دنیا و آخرت دارد. 
 
===بزرگی یافتن===
 
پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: {{متن حدیث|« مَن تَواضَعَ للّهِ رَفَعَهُ اللّهُ »}} هر كه براى خدا فروتنى كند، خداوند او را بالا برد. <ref> بحار الأنوار : 75/120/7 </ref>
 
همچنین فرمود :{{متن حدیث|« مَن تَواضَعَ للّهِ دَرجَةً يَرفَعْهُ اللّهُ دَرجَةً حتّى يَجعَلَهُ في أعلى عِلِّيِّينَ ، ومَن يتكبَّرَ علَى اللّهِ دَرجَةً يَضَعْهُ اللّهُ دَرجَةً حتّى يَجعَلَهُ في أسفلِ السافِلينَ »}} هر كه يك درجه براى خدا فروتنى كند، خداوند ، يك درجه او را بالا مى برد تا آن جا كه وى را در اَعلى علّيّين جاى دهد، و هر كس يك درجه بر خدا تكبّر ورزد، خداوندْ او را يك درجه فرود مى آورد تا جايى كه وى را در اسفل سافلين ، جاى دهد . <ref> صحيح ابن حبان : ج 12 ص 491 ح 5676 عن أبي سعيد الخدري 7 </ref>
 
حضرت علي(ع) مي فرمايند:{{متن حدیث|« التَّواضُعُ سُلَّمُ الشَّرَفِ »}}؛ تواضع نردبان بزرگی است <ref>غررالحكم، ح 5146. </ref>
 
  
===محبوبیت در میان خلق===
+
همچنین در روایات [[اهل بیت]] علیهم السلام صفت تواضع از کمال [[عقل]] و نشانه دانایی انسان دانسته شده است. امام على علیه السلام می فرمایند: «إذا تَفَقَّهَ الرَّفیعُ تَواضَعَ»؛ انسان بلند مرتبه چون به فهم و دانایى رسد، فروتن شود.<ref> بحار الأنوار : ۷۵/۱۲۰/۷ </ref>
فروتنى دلهاى مردمان را نرم و نسبت به يكديگر مهربان مى سازد. امير مؤمنان(ع) فرمود:{{متن حدیث|« ثَلاثٌ يوجِبنَ المَحَبَّةَ : حُسنُ الخُلُقِ ، وحُسنُ الرِّفقِ ، وَالتَّواضُعُ»}} سه چيز عامل دوستى است : خوش‏خويى ، ملايمت نيكو و فروتنى . <ref> غرر الحكم : 4684 </ref>
 
===قدرت بر طاعت خدا===
 
امام على عليه السلام{{متن حدیث|« مَن تَواضَعَ قَلبُهُ للّهِ لَم يَسأمْ بَدَنُهُ مِن طاعَةِ اللّهِ »}}هركه دلش در برابر خدا تواضع داشته باشد ، جسمش از طاعت خدا به ستوه نمى آيد . <ref> بحار الأنوار : 78/90/95 </ref>
 
===سلامت===
 
امام علی(ع) فرمودند: {{متن حدیث|« اَلتَّواضُعُ یَکْسِبُکَ السَّلامَةَ »}} تواضع برای تو سلامتی را به ارمغان می آورد<ref>بحارالانوار، ج 72، ص 120. </ref>
 
===جلب نعمت از سوی خداوند===
 
امام علی(ع) فرمودند:{{متن حدیث|« بِالتَّواضُعِ تَتِمُّ النِّعْمَةُ »}} با تواضع و فروتنی نعمت کامل می شود<ref>نهج البلاغة، ح224 </ref>
 
===ایمن بودن از حسادتها===
 
امام حسن عسکری(ع) می فرمایند :{{متن حدیث|« التَّواضُعُ نِعمَةٌ لا يُحسَدُ علَيها »}}؛ فروتنى، نعمتى است كه به آن حسادت نمى شود.<ref> تحف العقول : 489. </ref>
 
===تواضع، سنگري در مقابل دشمنان===
 
امام علی(ع) فرمودند:{{متن حدیث|« اتَّخِذُوا التَّواضُعَ مَسْلَحَةً بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ عَدُوِّکُمْ اِبْلیسَ وَ جُنُودِهِ »}}؛ تواضع را سنگر میان خود و دشمنتان، یعنی ابلیس و سپاهیانش برگزینید <ref>نهج البلاغة، خطبه 192</ref>
 
  
== پانویس ==
+
در حدیثی دیگر امام صادق علیه السلام می فرمایند: «کمَالُ الْعَقْلِ فِی ثَلَاثَةٍ؛ التَّوَاضُعِ لِلَّهِ وَ حُسْنِ الْیقِینِ وَ الصَّمْتِ إِلَّا من خیر»؛ کمال عقل در سه چیز است: تواضع و فروتنى براى خدا، یقین نیکو داشتن و سکوت نمودن، مگر در جایى که خیر (در سخن گفتن) باشد.<ref>مستدرک الوسائل، ج۱۱، ص۲۹۶.</ref>
<references/>
+
 
 +
== انواع تواضع ==
 +
'''تواضع در برابر خدا:'''
 +
 
 +
اساس بسیارى از کمالات تواضع و افتادگى است و روح تواضع، بندگى و کرنش در برابر [[خداوند]] است. [[امام صادق]](ع) فرمود: «اصل التواضع من جلال الله وهیبته وعظمته»؛ اصل و اساس تواضع، جلال و بزرگى و هیبت خدا را به یادآوردن است.<ref>مصباح الشریعة، حسن مصطفوى‌، تهران‌، انجمن اسلامى حکمت و فلسف ایران‌، اول، ‌۱۳۶۰ ش‌، ص ۲۴۴.</ref>
 +
 
 +
'''تواضع نسبت به والدین:'''
 +
 
 +
در آموزه های اسلام فروتنی نسبت به والدین سفارش شده است. [[قرآن کریم]] می فرماید: {{متن قرآن|«وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا کمَا رَبَّیانِی صَغِیرًا»}}<ref>سوره اسرا، آیه۲۴ </ref>؛ بالهاى تواضع خویش را از محبّت و لطف، در برابر آنان فرود آر.
 +
امام صادق علیه السلام در تفسیر این آیه شریفه می فرمایند: «لا تَملَأْ عَینَیک من النَّظَرِ إلَیهِما إلاّ بِرَحمَةٍ و رِقَّةٍ، و لا تَرفَعْ صَوتَک فَوقَ أصواتِهِما، و لا یدَک فَوقَ أیدیهِما، و لا تَقَدَّمْ قُدّامَهُما»؛ نگاهت را جز از سر مهر و دلسوزى به آنان خیره مکن و صدایت را از صداى آنها بلندتر مگردان و دستت را بالاتر از آنها قرار نده و از آنها پیش نیفت.<ref>الکافی : ۲/۱۵۸/۱. </ref>
 +
 
 +
'''تواضع نسبت عالمان و معلمان:'''
 +
 
 +
گرچه تواضع در برابر تمام انسان‌ها لازم است، امّا در برابر استاد و مؤمنان لازم‌تر است. [[پیامبر اکرم]](ص) فرمودند: «تَواضَعوا لِمَن تَعَلَّمونَ مِنهُ»؛ در برابر کسى که از او فرا مى گیرید، فروتنى کنید.<ref> المعجم الأوسط : ج ۶ ص ۲۰۰ ح ۶۱۸۴ عن أبی هریرة ؛ مشکاة الأنوار : ص ۲۴۲ ح ۷۰۱ . </ref>
 +
همچنین امیرالمؤمنین [[امام علی]] (ع) می فرمایند: «مَن تَواضَعَ لِلمُتَعَلِّمینَ وذَلَّ لِلعُلَماءِ سارَ بِعِلمِهِ»؛ هرکس براى شاگردان فروتنى کند و در برابر دانشمندان خوارى نشان دهد، دانشش رواج یابد.<ref> مطالب السؤول : ۴۸  </ref>
 +
 
 +
'''تواضع رهبر نسبت به مردم:'''
 +
 
 +
امیر مؤمنان علیه السلام در نامه خود به [[محمد بن ابی بکر|محمد بن ابى بکر]] چنین مى‌فرماید: «بالهاى خود را براى آنها فرود آر! و در برابر آنها نرمش کن.<ref>مکارم شیرازى، تفسیر نمونه، تهران‌، ‌دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۴ ش، اول، ج‌۱۱، ص ۱۳۶</ref>
 +
 
 +
'''تواضع در مقابل ثروتمندان:'''
 +
 
 +
یکی  از رفتارهای مذموم، فروتنی کردن در برابر ثروتمندان به خاطر ثروت ایشان است. پیامبر خدا صلى الله علیه و آله فرمود: «مَن تَواضَعَ لِغَنِی، جَعَلَ اللّه ُ فَقرَهُ بَینَ عَینَیهِ»؛ هر که براى توانگرى تواضع نماید، خداوند، فقر را بر پیشانى اش مُهر مى نماید.<ref> تنبیه الخواطر : ج ۲ ص ۱۱۶ . </ref>
 +
همچنین می فرمایند: «إیاکم وَالتَّواضُعَ لِغَنِی ! فَما تَضَعضَعَ أحَدٌ لِغَنِی إلّا ذَهَبَ نَصیبُهُ مِنَ الجَنَّةِ»؛ مبادا به توانگر تواضع کنید! هیچ کس براى توانگرى فروتنى نمى کند، جز آن که بهره بهشتى اش نابود مى شود.  <ref> جامع الأخبار : ص ۴۴۰ ح ۱۲۳۸ </ref>
 +
امام على علیه السلام درباره تواضع در مقابل ثروتمندان می فرمایند: «مَن أتى غَنِیا فَتَواضَعَ لَهُ لِغِناهُ ذَهَبَ ثُلُثا دینِهِ»؛ هر که نزد توانگرى رود و براى ثروتش به او تواضع نماید، دو سوم دینش تباه شده است.<ref> نهج البلاغة : الحکمة ۲۲۸ ، تفسیر العیاشی : ۱ / ۱۲۰ / ۳۷۹ عن عمرو بن جمیع رفعه ، الأمالی للمفید : ۱۸۸ / ۱۵ ، الاختصاص : ۲۲۶ </ref>
 +
 
 +
'''تواضع در مقابل مستمندان:'''
 +
 
 +
هر اندازه تواضع کردن در مقابل ثروتمندان تنها به دلیل ثروت ایشان ناپسند است، تواضع افراد ثروتمند نسبت به فقیران و مستمندان زیباست. امام على علیه السلام: «ما أحسَنَ تَواضُعَ الأغنیاءِ لِلفُقَراءِ طَلَبا لِما عِندَ اللّهِ، و أحسَنُ مِنهُ تِیهُ الفُقَراءِ علَى الأغنِیاءِ اتِّکالاً علَى اللّهِ»؛ چه نیکوست فروتنى توانگران در برابر تهیدستان به قصد رسیدن به اجر خداوند، و نیکوتر از آن بى اعتنایى و سرفرازى درویشان است در برابر توانگران از سر اعتماد به خداوند.<ref> نهج البلاغة : الحکمة ۴۰۶. </ref>
 +
==نشانه‌های تواضع==
 +
زیبایی های صفت تواضع وقتی نمایان می شود که در ظاهر و رفتار و سلوک او با مردم دیده شود. در [[احادیث]] فراوانی از پیشوایان [[معصوم]] شاخصه های رفتار متواضعانه بیان شده است:
 +
 
 +
*رسول خدا صلى الله علیه و آله می فرمایند: «إِنَّ مِنَ التَّوَاضُعِ أَنْ یرْضَى الرَّجُلُ بِالْمَجْلِسِ دُونَ شَرَفِ الْمَجْلِسِ وَ أَنْ یسَلِّمَ عَلَى مَنْ لَقِىَ وَ أَنْ یتْرُک الْمِرَاءَ و َإِنْ کانَ مُحِقّاً و َأَنْ لَایحِبَّ أَنْ یحْمَدَ عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوَى»؛ همانا از نشانه هاى تواضع این است که، شخص در جایى از مجلس که در شأن او نیست، بنشیند و سلام کند با هرکس که برخورد مى کند، و بحث و جدال را ترک کند، هرچند حق با او باشد و دوست نداشته باشد در کارهاى خیر و تقوا، مورد ستایش و تعریف قرار گیرد.<ref> مستدرک الوسائل، ج۱۱، ص۳۰۰</ref>
 +
*پیغمبر اکرم صلى الله علیه و آله فرمود: «مِنَ التَّوَاضُعِ أَنْ یشْرَبَ الرَّجُلُ مِنْ سُؤْرِ أَخِیهِ الْمُؤْمِنِ»؛ و از نشانه هاى تواضع این است که، شخص باقیمانده غذاى برادر مؤمنش را بخورد.<ref> مستدرک الوسائل، ج۱۷، ص۱۹</ref>
 +
*پیامبر اسلام(ص) مى فرماید: «مَنْ تَرَک الْجَمَالَ وَ هُوَ یقْدِرُ عَلَیهِ تَوَاضُعاً لِلَّهِ کسَاهُ اللَّهُ حُلَّةَ الْکرَامَةِ»؛ کسى که از پوشیدن لباسهاى فاخر، با وجود آن که قادر بر پوشیدن آنهاست، به خاطر خدا و از روى فروتنى و افتادگى صرف نظر نماید، خداوند او را رداى کرامت بپوشاند.<ref> -شیخ حر عاملى؛‌وسائل الشیعة، قم‌، مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ هجرى‌، اول، ‌۲۹ جلد، ج۵، ص ۵۴  </ref>
 +
*امام صادق(ع) و امام حسن عسکری(ع) در دو تعبیر فرمودند: «من التّواضع أن تسلّم على من لقیتَ»؛ نشانه تواضع این است که به هر کس برخورد کردى سلام کنى.<ref>کافی ، ج ۲، ص ۶۴۶ </ref>
 +
 
 +
==آثار تواضع==
 +
این ویژگی اخلاقی، آثار مهمی در زندگی انسان در دنیا و [[آخرت]] دارد، از جمله: 
 +
 
 +
'''بزرگی یافتن:'''
 +
 
 +
پیغمبر اکرم صلى الله علیه و آله فرمود: «مَن تَواضَعَ للّهِ رَفَعَهُ اللّهُ»؛ هر که براى خدا فروتنى کند، خداوند او را بالا برد.<ref> بحار الأنوار : ۷۵/۱۲۰/۷ </ref>
 +
 
 +
همچنین فرمود: «مَن تَواضَعَ للّهِ دَرجَةً یرفَعْهُ اللّهُ دَرجَةً حتّى یجعَلَهُ فی أعلى عِلِّیینَ، ومَن یتکبَّرَ علَى اللّهِ دَرجَةً یضَعْهُ اللّهُ دَرجَةً حتّى یجعَلَهُ فی أسفلِ السافِلینَ»؛ هر که یک درجه براى خدا فروتنى کند، خداوند ، یک درجه او را بالا مى برد تا آن جا که وى را در اَعلى علّیین جاى دهد، و هر کس یک درجه بر خدا تکبّر ورزد، خداوند او را یک درجه فرود مى آورد تا جایى که وى را در اسفل سافلین، جاى دهد. <ref> صحیح ابن حبان : ج ۱۲ ص ۴۹۱ ح ۵۶۷۶ عن أبی سعید الخدری ۷ </ref>
 +
حضرت علی علیه السلام می فرمایند: «التَّواضُعُ سُلَّمُ الشَّرَفِ»؛ تواضع نردبان بزرگی است.<ref>غررالحکم، ح ۵۱۴۶. </ref>
 +
 
 +
'''محبوبیت در میان خلق:'''
 +
 
 +
فروتنى دلهاى مردمان را نرم و نسبت به یکدیگر مهربان مى سازد. امیر مؤمنان(ع) فرمود: «ثَلاثٌ یوجِبنَ المَحَبَّةَ: حُسنُ الخُلُقِ، وحُسنُ الرِّفقِ، وَالتَّواضُعُ»؛ سه چیز عامل دوستى است: خوش‏خویى، ملایمت و فروتنى.<ref> غرر الحکم : ۴۶۸۴ </ref>
 +
 
 +
'''قدرت بر طاعت خدا:'''
 +
 
 +
امام على علیه السلام فرمود: «مَن تَواضَعَ قَلبُهُ للّهِ لَم یسأمْ بَدَنُهُ مِن طاعَةِ اللّهِ»؛ هرکه دلش در برابر خدا تواضع داشته باشد، جسمش از طاعت خدا به ستوه نمى آید.<ref> بحار الأنوار : ۷۸/۹۰/۹۵ </ref>
 +
 
 +
'''سلامت جسمی:'''
 +
 
 +
امام علی(ع) فرمودند: «اَلتَّواضُعُ یَکْسِبُکَ السَّلامَةَ»؛ تواضع برای تو سلامتی را به ارمغان می آورد.<ref>بحارالانوار، ج ۷۲، ص ۱۲۰. </ref>
 +
 
 +
'''جلب نعمت از سوی خداوند:'''
 +
 
 +
امام علی(ع) فرمودند: «بِالتَّواضُعِ تَتِمُّ النِّعْمَةُ»؛ با تواضع و فروتنی نعمت کامل می شود.<ref>نهج البلاغة، ح۲۲۴ </ref>
 +
 
 +
'''تواضع، سنگری در مقابل دشمنان:'''
 +
 
 +
امام علی(ع) فرمودند: «اتَّخِذُوا التَّواضُعَ مَسْلَحَةً بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ عَدُوِّکُمْ اِبْلیسَ وَ جُنُودِهِ»؛ تواضع را سنگر میان خود و دشمنتان، یعنی ابلیس و سپاهیانش برگزینید.<ref>نهج البلاغة، خطبه ۱۹۲</ref>
 +
 
 +
==پانویس==
 +
<references />
 
==منابع==
 
==منابع==
*میزان الحکمه، محمّد محمّدی ری شهری
+
 
*[http://www.pajoohe.com/fa/index.php?Page=definition&UID=15510 تواضع، زینب طاهری، سایت پژوهشکده باقرالعلوم علیه السلام (بخش فرهنگ علوم انسانی و اسلامی)] تاریخ بازیابی: 1 بهمن 1391]
+
*میزان الحکمه، محمد محمدی ری شهری.
[[رده:اخلاق اجتماعی]]
+
*"تواضع"، [http://www.pajoohe.ir دانشنامه پژوهه]، زینب طاهری، تاریخ بازیابی: ۱ بهمن ۱۳۹۱.
 +
 
 +
[[رده:اخلاق]]
 +
[[رده:اخلاق اجتماعی]]
 
[[رده:صفات پسندیده]]
 
[[رده:صفات پسندیده]]
 +
[[رده: مقاله های مهم]]
 +
 +
{{سنجش کیفی
 +
|سنجش=شده
 +
|شناسه= خوب
 +
|عنوان بندی مناسب= خوب
 +
|کفایت منابع و پی نوشت ها= خوب
 +
|رعایت سطح مخاطب عام= خوب
 +
|رعایت ادبیات دانشنامه ای= متوسط
 +
|جامعیت= خوب
 +
|رعایت اختصار= خوب
 +
|سیر منطقی= خوب
 +
|کیفیت پژوهش= خوب
 +
|رده= دارد
 +
}}

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۳ نوامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۱:۰۹

«تواضع» از فضایل اخلاقی و به معناى فروتنى در برابر دیگران است و ضد آن «تکبر» و خودپسندى می‌باشد. در قرآن و روایات، تواضع یکى از صفات بارز انسانهاى مؤمن شمرده شده و آثار نیکویی برای آن بیان گردیده است.

تعریف تواضع

کلمه «تواضع» از ریشه «وضع»، در اصل به معنى فرونهادن است[۱] و به معنای خویشتن را کوچک نشان دادن،[۲] و در مقابل «تکبر» به معنای خود را بزرگ دانستن است.[۳] مرحوم ملا احمد نراقى در تعریف تواضع مى گوید: تواضع عبارت است از شکسته نفسى که نگذارد آدمى خود را بالاتر از دیگرى ببیند و لازمه آن، کردار و گفتاری است که دلالت بر تعظیم دیگران و اکرام ایشان مى کند.[۴]

اهمیت تواضع

در آموزه های اسلامی تواضع یکی از ارزشمندترین مکارم اخلاقی به شمار می آید. در قرآن کریم صفت تواضع به عنوان اخلاق بندگان خاص خداوند بیان شده است: «وَعِبَادُ الرَّحْمَٰنِ الَّذِینَ یمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا»؛[۵] «و بندگان خاص خدای رحمان آنان هستند که بر روی زمین به تواضع و فروتنی راه روند و هرگاه مردم جاهل به آنها خطاب (و عتابی) کنند با سلامت نفس (و زبان خوش) جواب دهند».

در برخی از روایات، تواضع اصل و اساس همه خیرات و از بالاترین عبادات دانسته شده است. امام صادق علیه السلام می فرمایند: «اَلتَّوَاضُعُ أَصْلُ کلِّ شَرَفٍ وَ خَیرٍ»؛ تواضع ریشه هر کار نیک و با ارزش است.[۶] و رسول خدا صلى الله علیه و آله می فرمایند: «إنّ أفضَلَ النّاسِ عَبداً مَن تَواضَعَ عَن رِفعَةٍ»؛ برترینِ مردم در بندگى [خدا] کسى است که در عین بزرگى فروتنى کند.[۷]

همچنین در روایات اهل بیت علیهم السلام صفت تواضع از کمال عقل و نشانه دانایی انسان دانسته شده است. امام على علیه السلام می فرمایند: «إذا تَفَقَّهَ الرَّفیعُ تَواضَعَ»؛ انسان بلند مرتبه چون به فهم و دانایى رسد، فروتن شود.[۸]

در حدیثی دیگر امام صادق علیه السلام می فرمایند: «کمَالُ الْعَقْلِ فِی ثَلَاثَةٍ؛ التَّوَاضُعِ لِلَّهِ وَ حُسْنِ الْیقِینِ وَ الصَّمْتِ إِلَّا من خیر»؛ کمال عقل در سه چیز است: تواضع و فروتنى براى خدا، یقین نیکو داشتن و سکوت نمودن، مگر در جایى که خیر (در سخن گفتن) باشد.[۹]

انواع تواضع

تواضع در برابر خدا:

اساس بسیارى از کمالات تواضع و افتادگى است و روح تواضع، بندگى و کرنش در برابر خداوند است. امام صادق(ع) فرمود: «اصل التواضع من جلال الله وهیبته وعظمته»؛ اصل و اساس تواضع، جلال و بزرگى و هیبت خدا را به یادآوردن است.[۱۰]

تواضع نسبت به والدین:

در آموزه های اسلام فروتنی نسبت به والدین سفارش شده است. قرآن کریم می فرماید: «وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا کمَا رَبَّیانِی صَغِیرًا»[۱۱]؛ بالهاى تواضع خویش را از محبّت و لطف، در برابر آنان فرود آر. امام صادق علیه السلام در تفسیر این آیه شریفه می فرمایند: «لا تَملَأْ عَینَیک من النَّظَرِ إلَیهِما إلاّ بِرَحمَةٍ و رِقَّةٍ، و لا تَرفَعْ صَوتَک فَوقَ أصواتِهِما، و لا یدَک فَوقَ أیدیهِما، و لا تَقَدَّمْ قُدّامَهُما»؛ نگاهت را جز از سر مهر و دلسوزى به آنان خیره مکن و صدایت را از صداى آنها بلندتر مگردان و دستت را بالاتر از آنها قرار نده و از آنها پیش نیفت.[۱۲]

تواضع نسبت عالمان و معلمان:

گرچه تواضع در برابر تمام انسان‌ها لازم است، امّا در برابر استاد و مؤمنان لازم‌تر است. پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «تَواضَعوا لِمَن تَعَلَّمونَ مِنهُ»؛ در برابر کسى که از او فرا مى گیرید، فروتنى کنید.[۱۳] همچنین امیرالمؤمنین امام علی (ع) می فرمایند: «مَن تَواضَعَ لِلمُتَعَلِّمینَ وذَلَّ لِلعُلَماءِ سارَ بِعِلمِهِ»؛ هرکس براى شاگردان فروتنى کند و در برابر دانشمندان خوارى نشان دهد، دانشش رواج یابد.[۱۴]

تواضع رهبر نسبت به مردم:

امیر مؤمنان علیه السلام در نامه خود به محمد بن ابى بکر چنین مى‌فرماید: «بالهاى خود را براى آنها فرود آر! و در برابر آنها نرمش کن.[۱۵]

تواضع در مقابل ثروتمندان:

یکی از رفتارهای مذموم، فروتنی کردن در برابر ثروتمندان به خاطر ثروت ایشان است. پیامبر خدا صلى الله علیه و آله فرمود: «مَن تَواضَعَ لِغَنِی، جَعَلَ اللّه ُ فَقرَهُ بَینَ عَینَیهِ»؛ هر که براى توانگرى تواضع نماید، خداوند، فقر را بر پیشانى اش مُهر مى نماید.[۱۶] همچنین می فرمایند: «إیاکم وَالتَّواضُعَ لِغَنِی ! فَما تَضَعضَعَ أحَدٌ لِغَنِی إلّا ذَهَبَ نَصیبُهُ مِنَ الجَنَّةِ»؛ مبادا به توانگر تواضع کنید! هیچ کس براى توانگرى فروتنى نمى کند، جز آن که بهره بهشتى اش نابود مى شود. [۱۷] امام على علیه السلام درباره تواضع در مقابل ثروتمندان می فرمایند: «مَن أتى غَنِیا فَتَواضَعَ لَهُ لِغِناهُ ذَهَبَ ثُلُثا دینِهِ»؛ هر که نزد توانگرى رود و براى ثروتش به او تواضع نماید، دو سوم دینش تباه شده است.[۱۸]

تواضع در مقابل مستمندان:

هر اندازه تواضع کردن در مقابل ثروتمندان تنها به دلیل ثروت ایشان ناپسند است، تواضع افراد ثروتمند نسبت به فقیران و مستمندان زیباست. امام على علیه السلام: «ما أحسَنَ تَواضُعَ الأغنیاءِ لِلفُقَراءِ طَلَبا لِما عِندَ اللّهِ، و أحسَنُ مِنهُ تِیهُ الفُقَراءِ علَى الأغنِیاءِ اتِّکالاً علَى اللّهِ»؛ چه نیکوست فروتنى توانگران در برابر تهیدستان به قصد رسیدن به اجر خداوند، و نیکوتر از آن بى اعتنایى و سرفرازى درویشان است در برابر توانگران از سر اعتماد به خداوند.[۱۹]

نشانه‌های تواضع

زیبایی های صفت تواضع وقتی نمایان می شود که در ظاهر و رفتار و سلوک او با مردم دیده شود. در احادیث فراوانی از پیشوایان معصوم شاخصه های رفتار متواضعانه بیان شده است:

  • رسول خدا صلى الله علیه و آله می فرمایند: «إِنَّ مِنَ التَّوَاضُعِ أَنْ یرْضَى الرَّجُلُ بِالْمَجْلِسِ دُونَ شَرَفِ الْمَجْلِسِ وَ أَنْ یسَلِّمَ عَلَى مَنْ لَقِىَ وَ أَنْ یتْرُک الْمِرَاءَ و َإِنْ کانَ مُحِقّاً و َأَنْ لَایحِبَّ أَنْ یحْمَدَ عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوَى»؛ همانا از نشانه هاى تواضع این است که، شخص در جایى از مجلس که در شأن او نیست، بنشیند و سلام کند با هرکس که برخورد مى کند، و بحث و جدال را ترک کند، هرچند حق با او باشد و دوست نداشته باشد در کارهاى خیر و تقوا، مورد ستایش و تعریف قرار گیرد.[۲۰]
  • پیغمبر اکرم صلى الله علیه و آله فرمود: «مِنَ التَّوَاضُعِ أَنْ یشْرَبَ الرَّجُلُ مِنْ سُؤْرِ أَخِیهِ الْمُؤْمِنِ»؛ و از نشانه هاى تواضع این است که، شخص باقیمانده غذاى برادر مؤمنش را بخورد.[۲۱]
  • پیامبر اسلام(ص) مى فرماید: «مَنْ تَرَک الْجَمَالَ وَ هُوَ یقْدِرُ عَلَیهِ تَوَاضُعاً لِلَّهِ کسَاهُ اللَّهُ حُلَّةَ الْکرَامَةِ»؛ کسى که از پوشیدن لباسهاى فاخر، با وجود آن که قادر بر پوشیدن آنهاست، به خاطر خدا و از روى فروتنى و افتادگى صرف نظر نماید، خداوند او را رداى کرامت بپوشاند.[۲۲]
  • امام صادق(ع) و امام حسن عسکری(ع) در دو تعبیر فرمودند: «من التّواضع أن تسلّم على من لقیتَ»؛ نشانه تواضع این است که به هر کس برخورد کردى سلام کنى.[۲۳]

آثار تواضع

این ویژگی اخلاقی، آثار مهمی در زندگی انسان در دنیا و آخرت دارد، از جمله:

بزرگی یافتن:

پیغمبر اکرم صلى الله علیه و آله فرمود: «مَن تَواضَعَ للّهِ رَفَعَهُ اللّهُ»؛ هر که براى خدا فروتنى کند، خداوند او را بالا برد.[۲۴]

همچنین فرمود: «مَن تَواضَعَ للّهِ دَرجَةً یرفَعْهُ اللّهُ دَرجَةً حتّى یجعَلَهُ فی أعلى عِلِّیینَ، ومَن یتکبَّرَ علَى اللّهِ دَرجَةً یضَعْهُ اللّهُ دَرجَةً حتّى یجعَلَهُ فی أسفلِ السافِلینَ»؛ هر که یک درجه براى خدا فروتنى کند، خداوند ، یک درجه او را بالا مى برد تا آن جا که وى را در اَعلى علّیین جاى دهد، و هر کس یک درجه بر خدا تکبّر ورزد، خداوند او را یک درجه فرود مى آورد تا جایى که وى را در اسفل سافلین، جاى دهد. [۲۵] حضرت علی علیه السلام می فرمایند: «التَّواضُعُ سُلَّمُ الشَّرَفِ»؛ تواضع نردبان بزرگی است.[۲۶]

محبوبیت در میان خلق:

فروتنى دلهاى مردمان را نرم و نسبت به یکدیگر مهربان مى سازد. امیر مؤمنان(ع) فرمود: «ثَلاثٌ یوجِبنَ المَحَبَّةَ: حُسنُ الخُلُقِ، وحُسنُ الرِّفقِ، وَالتَّواضُعُ»؛ سه چیز عامل دوستى است: خوش‏خویى، ملایمت و فروتنى.[۲۷]

قدرت بر طاعت خدا:

امام على علیه السلام فرمود: «مَن تَواضَعَ قَلبُهُ للّهِ لَم یسأمْ بَدَنُهُ مِن طاعَةِ اللّهِ»؛ هرکه دلش در برابر خدا تواضع داشته باشد، جسمش از طاعت خدا به ستوه نمى آید.[۲۸]

سلامت جسمی:

امام علی(ع) فرمودند: «اَلتَّواضُعُ یَکْسِبُکَ السَّلامَةَ»؛ تواضع برای تو سلامتی را به ارمغان می آورد.[۲۹]

جلب نعمت از سوی خداوند:

امام علی(ع) فرمودند: «بِالتَّواضُعِ تَتِمُّ النِّعْمَةُ»؛ با تواضع و فروتنی نعمت کامل می شود.[۳۰]

تواضع، سنگری در مقابل دشمنان:

امام علی(ع) فرمودند: «اتَّخِذُوا التَّواضُعَ مَسْلَحَةً بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ عَدُوِّکُمْ اِبْلیسَ وَ جُنُودِهِ»؛ تواضع را سنگر میان خود و دشمنتان، یعنی ابلیس و سپاهیانش برگزینید.[۳۱]

پانویس

  1. مصطفوى، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم‌، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب‌، ۱۳۶۰ ش‌، ج‌۱۳، ص۱۳۱
  2. راغب اصفهانی، ترجمه وتحقیق مفردات الفاظ قرآن‌، تهران‌، انتشارات مرتضوى‌، ۱۳۷۵ ش‌، دوم ، ج‌۴، ص ۴۶۴
  3. مهیار ، رضا؛ فرهنگ ابجدی (عربی ، فارسی)، تهران، انتشارات اسلامی ، ص ۷۱
  4. نراقی، معراج السعاده، قم، زهیر، ۱۳۸۶ه.ش، ص۲۴۳.
  5. سوره فرقان، آیه۶۳
  6. مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل , ج ۱۱ , ص ۲۹۸
  7. بحار الأنوار : ۷۷/۱۷۹/۱۰.
  8. بحار الأنوار : ۷۵/۱۲۰/۷
  9. مستدرک الوسائل، ج۱۱، ص۲۹۶.
  10. مصباح الشریعة، حسن مصطفوى‌، تهران‌، انجمن اسلامى حکمت و فلسف ایران‌، اول، ‌۱۳۶۰ ش‌، ص ۲۴۴.
  11. سوره اسرا، آیه۲۴
  12. الکافی : ۲/۱۵۸/۱.
  13. المعجم الأوسط : ج ۶ ص ۲۰۰ ح ۶۱۸۴ عن أبی هریرة ؛ مشکاة الأنوار : ص ۲۴۲ ح ۷۰۱ .
  14. مطالب السؤول : ۴۸
  15. مکارم شیرازى، تفسیر نمونه، تهران‌، ‌دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۴ ش، اول، ج‌۱۱، ص ۱۳۶
  16. تنبیه الخواطر : ج ۲ ص ۱۱۶ .
  17. جامع الأخبار : ص ۴۴۰ ح ۱۲۳۸
  18. نهج البلاغة : الحکمة ۲۲۸ ، تفسیر العیاشی : ۱ / ۱۲۰ / ۳۷۹ عن عمرو بن جمیع رفعه ، الأمالی للمفید : ۱۸۸ / ۱۵ ، الاختصاص : ۲۲۶
  19. نهج البلاغة : الحکمة ۴۰۶.
  20. مستدرک الوسائل، ج۱۱، ص۳۰۰
  21. مستدرک الوسائل، ج۱۷، ص۱۹
  22. -شیخ حر عاملى؛‌وسائل الشیعة، قم‌، مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ هجرى‌، اول، ‌۲۹ جلد، ج۵، ص ۵۴
  23. کافی ، ج ۲، ص ۶۴۶
  24. بحار الأنوار : ۷۵/۱۲۰/۷
  25. صحیح ابن حبان : ج ۱۲ ص ۴۹۱ ح ۵۶۷۶ عن أبی سعید الخدری ۷
  26. غررالحکم، ح ۵۱۴۶.
  27. غرر الحکم : ۴۶۸۴
  28. بحار الأنوار : ۷۸/۹۰/۹۵
  29. بحارالانوار، ج ۷۲، ص ۱۲۰.
  30. نهج البلاغة، ح۲۲۴
  31. نهج البلاغة، خطبه ۱۹۲

منابع

  • میزان الحکمه، محمد محمدی ری شهری.
  • "تواضع"، دانشنامه پژوهه، زینب طاهری، تاریخ بازیابی: ۱ بهمن ۱۳۹۱.