باباقاسم اصفهانی: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
جز (مهدی موسوی صفحهٔ باباقاسم را به باباقاسم اصفهانی منتقل کرد)
 
(یک نسخهٔ میانیِ همین کاربر نمایش داده نشده است)
سطر ۱: سطر ۱:
 
{{مدخل دائرة المعارف|[[دائرة المعارف بزرگ اسلامی]]}}
 
{{مدخل دائرة المعارف|[[دائرة المعارف بزرگ اسلامی]]}}
 +
[[پرونده:باباقاسم.jpg|240px|بندانگشتی|آرامگاه باباقاسم‌ اصفهانی]]
  
باباقاسِم‌، مَقْبَره‌، مزار باباقاسم‌ اصفهانى‌ از عارفان‌ سدة 8ق‌/14م‌، واقع‌ در محلة شهشهان‌ اصفهان‌. بر پاية كتيبه سردر ورودي‌، اين‌ آرامگاه‌ در 741ق‌/1340م‌ توسط سليمان‌ بن‌ ابى‌ الحسن‌ بن‌ طالوت‌ دامغانى‌، از پيروان‌ باباقاسم‌ براي‌ او ساخته‌ شده‌ است‌.<ref>نك: اصفهانى‌، 73؛ رفيعى‌، آثار ملى‌ اصفهان، ص785-786؛ گدار، «مقبره‌ و مدرسه‌...»،  Le Tombeau de B ?, p165؛  «مقبره‌...»، ص38.</ref>
+
'''«باباقاسم اصفهانی»''' از عرفای معروف [[اصفهان]] بوده که در سالهای آغازین قرن هشتم قمری زندگی می کرده است. مقبره‌ باباقاسم‌، از آثار مهم معماری و هنری اصفهان‌ در دوره [[ایلخانیان|ایلخانی]] است.
  
سبك‌ معماري‌ بنا مشتركاتى‌ در عناصر و جزئيات‌ معماري‌ با بناهاي‌ دوره پيشين‌ دارد، اما حجم‌ آن‌ كاهش‌ يافته‌ و بر ارتفاع‌ بنا تأكيدي‌ آگاهانه‌ شده‌ است‌؛ كالبد بنا نيز سبك‌تر، نازك‌تر و ظريف‌تر شده‌ است‌. بقعة باباقاسم‌ به‌ سبب‌ دارابودن‌ تمام‌ ويژگيهاي‌ معماري‌ عصر ايلخانى‌، يكى‌ از نمونه‌هاي‌ نفيس‌ آرامگاههاي‌ اين‌ زمان‌ است‌.<ref>نك: ويلبر،The Architecture of Islamic Iran, p76-77 33,31 ؛ گدار،  Le Tombeau de B ?, p165؛ هيلنبراند، 294 Islamic Architecture, p286,</ref>
+
== زندگی‌نامه ==
 +
بابا قاسم‌ اصفهانى‌ از عارفان‌ سده ۸ قمری در [[اصفهان]] است. دلیل شهرت او به «بابا» این است که از قرن هشتم تا دهم هجری، عده ای از عرفای [[تصوف|صوفیه]] در اصفهان زندگی می کردند که «بابا» نامیده می شدند.
  
آرامگاه‌ در اصل‌ از دو فضاي‌ مستقل‌ تشكيل‌ مى‌شود. نقشه خارجى‌ بناي‌ اصلى‌ و جلوي‌، مستطيل‌ شكل‌ با گنبد هرمى‌ 8 بر است‌ و در داخل‌، مستطيل‌ شكل‌ با فرورفتگيهايى‌ در هر 4 ضلع‌ با پوشش‌ گنبد نيم‌كروي‌؛ بناي‌ پشتى‌ با نقشه‌اي‌ به‌ شكل‌ 8 ضلعى‌ بوده‌ است‌ و به‌ وسيله راهروي‌ با يك‌ انحنا از جبهه جنوب‌ شرقى‌ بناي‌ اصلى‌ دو بنا به‌ هم‌ راه‌ مى‌يافتند؛ بر اثر ويرانى‌ بناي‌ پشتى‌ و بازسازي‌ آن‌ در سدة اخير تغييراتى‌ پديد آمده‌ و از آن‌ جمله‌ نقشه 8 ضلعى‌ به‌ مستطيل‌ تبديل‌ شده‌ است‌. كف‌سازي‌ بنا نيز با بناي‌ اصلى‌ اختلاف‌ سطح‌ پيدا كرده‌ و راه‌ ارتباطى‌ اصلى‌ دو بنا از ميان‌ رفته‌ است‌. اكنون‌ درگاهى‌ كوتاه‌ با دو پله‌ واقع‌ در ميان‌ ضلع‌ شرقى‌ بناي‌ اصلى‌ آنها را به‌ هم‌ مى‌پيوندد.<ref>نك: گدار، «مقبره‌ ومقبرة بابا قاسم‌مدرسه‌»، ص168-167؛ هيلنبراند،Islamic Architecture, p282 ,278-277؛ تحقيقات‌ ميدانى‌.</ref>
+
تاریخ زندگی و وفات بابا قاسم مشخص نیست، ولی آنچه مسلم است، در تاریخ ۷۲۵ هجری قمری که مدرسه بابا قاسم در محله طوقچی، معروف به مدرسه امامیه برای بابا قاسم ساخته شده، او حیات داشته است. پس از درگذشت او، شاگردان و مریدانش باباقاسم را در نزدیکی مدرسه اش به خاک سپردند. یکی از شاگردانش به نام سلیمان ابی الحسن طالوت دامغانی بر مزار او آرامگاهی بنا کرد.
  
نماي‌ خارجى‌ گنبد دو پوستة هرمى‌، بر گردنى‌ 8 وجهى‌ قرار گرفته‌ و با پوشش‌ كاشى‌ فيروزه‌اي‌، مزين‌ به‌ كتيبه‌هايى‌ به‌ خط بنايى‌ لاجوردي‌ بر پيرامون‌ گردن‌ و تركها آرايش‌ يافته‌ است‌. پوپ‌ بر آن‌ است‌ كه‌ اين‌ گنبد را شايد در سدة 9ق‌/15م‌ ساخته‌ باشند <ref>نك: دانشنامه‌...،ج1، ص46-47؛ هنرفر، گنجينة آثار تاريخى‌ اصفهان‌، ص310، 878؛ ويلبر،  The Architecture of Islamic Iran, p182.</ref> <ref>پوپ‌، «معماري‌...1»، ص1099؛ تحقيقات‌ ميدانى‌.</ref>
+
== مقبره باباقاسم‌ ==
 +
مَقْبَره‌ باباقاسِم‌، واقع‌ در محله شهشهان‌ [[اصفهان‌]] در دوره [[ایلخانیان|ایلخانی]] ساخته شده است. بر اساس کتیبه سردر ورودی‌، این‌ آرامگاه‌ در ۷۴۱ ق‌. توسط سلیمان‌ بن‌ طالوت‌ دامغانى‌، از پیروان‌ باباقاسم‌ برای‌ او ساخته‌ شده‌ است‌.
  
بناي‌ آرامگاه‌ هم‌سطح‌ گذرگاهى‌ كه‌ از پيش‌ وجود داشته‌، برآورده‌ شده‌ است‌ اما با گذشت‌ سده‌ها سطح‌ گذر بالاآمده‌ و اكنون‌ ورود به‌ آن‌ به‌ وسيله دو پله‌ از خيابان‌ امكان‌پذير است‌. ورودي‌ بنا واقع‌ در ضلع‌ شمالى‌، مزين‌ به‌ كاشى‌ معرق‌ است‌ كه‌ نمايشگر پيشرفت‌ فن‌آوري‌ و طراحى‌ رنگ‌ اينگونه‌ كاشى‌ در سدة 8ق‌/14م‌ است‌.
+
سبک‌ معماری‌ بنا مشترکاتى‌ در عناصر و جزئیات‌ معماری‌ با بناهای‌ دوره پیشین‌ دارد، اما حجم‌ آن‌ کاهش‌ یافته‌ و بر ارتفاع‌ بنا تأکیدی‌ آگاهانه‌ شده‌ است‌؛ کالبد بنا نیز سبک‌تر، نازک‌تر و ظریف‌تر شده‌ است‌. بقعه باباقاسم‌ به‌ سبب‌ دارابودن‌ تمام‌ ویژگیهای‌ معماری‌ عصر ایلخانى‌، یکى‌ از نمونه‌های‌ نفیس‌ آرامگاههای‌ این‌ زمان‌ است‌.
  
حاشيه‌هاي‌ كتيبه‌ با گل‌ و بته‌ و اسليميهاي‌ موزون‌ و درشت‌ در هم‌ آميخته‌، و رنگ‌ سبز و قهوه‌اي‌ ارغوانى‌ فام‌ به‌ رنگهاي‌ معرق‌ افزوده‌ شده‌ است‌. بر پيشانى‌ اين‌ سردر با طاق‌ تيزه‌دار و مقرنس‌ كاري‌، دو كتيبة تاريخى‌ به‌ قلم‌ ثلث‌ سفيد بر زمينة لاجوردي‌ نقش‌ بسته‌ است‌.  
+
آرامگاه‌ در اصل‌ از دو فضای‌ مستقل‌ تشکیل‌ مى‌شود. نقشه خارجى‌ بنای‌ اصلى‌ و جلوی‌، مستطیل‌ شکل‌ با گنبد هرمى‌ ۸ بر است‌ و در داخل‌، مستطیل‌ شکل‌ با فرورفتگیهایى‌ در هر ۴ ضلع‌ با پوشش‌ گنبد نیم‌کروی‌؛ بنای‌ پشتى‌ با نقشه‌ای‌ به‌ شکل‌ ۸ ضلعى‌ بوده‌ است‌ و به‌ وسیله راهروی‌ با یک‌ انحنا از جبهه جنوب‌ شرقى‌ بنای‌ اصلى‌ دو بنا به‌ هم‌ راه‌ مى‌یافتند؛ بر اثر ویرانى‌ بنای‌ پشتى‌ و بازسازی‌ آن‌ در سده اخیر تغییراتى‌ پدید آمده‌ و از آن‌ جمله‌ نقشه ۸ ضلعى‌ به‌ مستطیل‌ تبدیل‌ شده‌ است‌. کف‌سازی‌ بنا نیز با بنای‌ اصلى‌ اختلاف‌ سطح‌ پیدا کرده‌ و راه‌ ارتباطى‌ اصلى‌ دو بنا از میان‌ رفته‌ است‌. اکنون‌ درگاهى‌ کوتاه‌ با دو پله‌ واقع‌ در میان‌ ضلع‌ شرقى‌ بنای‌ اصلى‌ آنها را به‌ هم‌ مى‌پیوندد.
  
يكى‌ از آن‌ دو حاوي‌ نام‌ بانى‌ و تاريخ‌ احداث‌ بناست‌ و ديگري‌ تاريخ‌ تعمير بنا در 1044ق‌/ 1634م‌ با رقم‌ محمدرضا امامى‌، كتيبه‌نگار معروف‌ را دربردارد. سردر كاشى‌كاري‌، درِ چوبى‌ دولتى‌ منبت‌كاري‌ ورودي‌ بنا را احاطه‌ كرده‌ و هرلت‌ در به‌ لوحهاي‌ قاب‌بندي‌ شده‌ تقسيم‌ شده‌ است‌ و بر دو لوح‌ بالا عبارات‌ «عنايةالازليه‌» و «كفاية الابديه‌» به‌ قلم‌ ثلث‌ بر زمينه گل‌ و برگ‌ نقش‌ بسته‌ است‌.
+
نمای‌ خارجى‌ گنبد دو پوسته هرمى‌، بر گردنى‌ ۸ وجهى‌ قرار گرفته‌ و با پوشش‌ کاشى‌ فیروزه‌ای‌، مزین‌ به‌ کتیبه‌هایى‌ به‌ خط بنایى‌ لاجوردی‌ بر پیرامون‌ گردن‌ و ترکها آرایش‌ یافته‌ است‌. گفته شده این‌ گنبد را شاید در سده ۹ ق‌. ساخته‌ باشند.
  
گنبد نيمه‌ كروي‌ داخل‌ آرامگاه‌ بر پايه مربع‌ استوار است‌ كه‌ با گوشه‌سازي‌ سكنج‌ مرحلة انتقالى‌ 8 ضلعى‌، شكل‌ گرفته‌ و پايه مربع‌ را به‌ شكل‌ دايره‌اي‌ براي‌ برپايى‌ گنبد آماده‌ ساخته‌ است‌. در ميان‌ هر يك‌ از 4 ضلع‌ در فضاي‌ ميان‌ دو سكنج‌، نورگيري‌ مشبك‌ تعبيه‌ شده‌ است‌؛ بر فراز مرحله انتقالى‌ يك‌ 16 ضلعى‌ ايجاد شده‌ و ستارة 8 پر بزرگ‌ مقرنس‌كاري‌ را در ميان‌ گرفته‌ كه‌ در مركز آن‌ ستارة 8 پري‌ از آجر لعابدار فيروزه‌اي‌ قرار گرفته‌ است‌. مقرنس‌ كاري‌ گنبد بسيار مشابه‌ نمونه‌هاي‌ نخستين‌ است‌. آجركاري‌ خفته‌ و راسته‌ و جناقى‌، مقرنسها و تركيب‌ آنها با آجر لعابدار فيروزه‌اي‌ يكى‌ از زيباترين‌ نمونه‌هاي‌ اينگونه‌ گنبدها را پديد آورده‌ است‌.<ref>ويلبر، The Architecture of Islamic Iran, p74؛  هنرفر، گنجينة آثار تاريخى‌ اصفهان، ص311-312؛ دانشنامه‌،ج1، ص46-47؛ ديماند، ص204؛ اسكرس‌، Tilework, p280؛ X/350؛ Le Tombeau de B ?, EWA, تحقيقات‌ ميدانى‌.</ref>
+
بنای‌ آرامگاه‌ هم‌سطح‌ گذرگاهى‌ که‌ از پیش‌ وجود داشته‌، برآورده‌ شده‌ است‌ اما با گذشت‌ سده‌ها سطح‌ گذر بالاآمده‌ و اکنون‌ ورود به‌ آن‌ به‌ وسیله دو پله‌ از خیابان‌ امکان‌پذیر است‌. ورودی‌ بنا واقع‌ در ضلع‌ شمالى‌، مزین‌ به‌ کاشى‌ معرق‌ است‌ که‌ نمایشگر پیشرفت‌ فن‌آوری‌ و طراحى‌ رنگ‌ اینگونه‌ کاشى‌ در سده ۸ ق‌. است‌.
  
پاية مربع‌ گنبد آراسته‌ به‌ كتيبه‌اي‌ معرق‌ است‌ كه‌ حاوي‌ آيات‌ 1 تا 5 [[سوره اسراء]] است‌ و به‌ قلم‌ ثلث‌ سفيد بر زمينه لاجوردي‌ نوشته‌ شده‌ است‌. كتيبه دوم‌ معرق‌ همانند كتيبه دور گنبد، در پايين‌ آن‌ و بر سر طاق‌ ضلع‌ جنوبى‌ نقش‌ بسته‌ است‌؛ در اينجا نام‌ بانى‌ آرامگاه‌ با القاب‌ وي‌ به‌ چشم‌ مى‌خورد. در ضلع‌ جنوبى‌ آرامگاه‌ محرابى‌ از كاشى‌ تعبيه‌ شده‌ كه‌ بخش‌ اعظم‌ اطراف‌ آن‌ از ميان‌ رفته‌ است‌، اما آنچه‌ باقى‌ مانده‌، همانند دو كتيبه‌ با معرق‌كاري‌ زينت‌ يافته‌ است‌. قسمت‌ فوقانى‌ طاق‌نماي‌ كوچك‌ محراب‌ و لچكيهاي‌ آن‌ كاشى‌كاري‌ با طرح‌ گياهى‌ است‌ و بر پيشانى‌ آن‌ كتيبه‌اي‌ بنّايى‌ با عبارت‌ «الله‌ اكبر» نقش‌ بسته‌ است‌.
+
حاشیه‌های‌ کتیبه‌ با گل‌ و بته‌ و اسلیمیهای‌ موزون‌ و درشت‌ در هم‌ آمیخته‌، و رنگ‌ سبز و قهوه‌ای‌ ارغوانى‌ فام‌ به‌ رنگهای‌ معرق‌ افزوده‌ شده‌ است‌. بر پیشانى‌ این‌ سردر با طاق‌ تیزه‌دار و مقرنس‌ کاری‌، دو کتیه تاریخى‌ به‌ [[خط ثلث|قلم‌ ثلث‌]] سفید بر زمینة لاجوردی‌ نقش‌ بسته‌ است‌.  
  
ديوارهاي‌ جانبى‌ آستانة بنا نيز داراي‌ تزيين‌ توپيهاي‌ گچى‌ است‌.<ref>نك: ويلبر،The Architecture of Islamic Iran, p74؛ گدار، «مقبره‌ و مدرسه‌»، ص166، «مقبره‌»، تصوير 13؛ پوپ‌؛ «تزيينات‌...2»، ص1328؛ ديماند، ص205؛ تحقيقات‌ ميدانى‌.</ref>
+
یکى‌ از آن‌ دو حاوی‌ نام‌ بانى‌ و تاریخ‌ احداث‌ بناست‌ و دیگری‌ تاریخ‌ تعمیر بنا در ۱۰۴۴ق‌. با رقم‌ محمدرضا امامى‌، کتیبه‌نگار معروف‌ را دربردارد. سردر کاشى‌کاری‌، درِ چوبى‌ دولتى‌ منبت‌کاری‌ ورودی‌ بنا را احاطه‌ کرده‌ و هرلت‌ در به‌ لوحهای‌ قاب‌بندی‌ شده‌ تقسیم‌ شده‌ است‌ و بر دو لوح‌ بالا عبارات‌ «عنایةالازلیه‌» و «کفایة الابدیه‌» به‌ قلم‌ ثلث‌ بر زمینه گل‌ و برگ‌ نقش‌ بسته‌ است‌.
  
در ضلع‌ شمالى‌ دو سنگ‌ گور قرار دارد: يكى‌ از آن‌ دو داراي‌ تاريخ‌ 985ق‌ و متعلق‌ به‌ پهلوان‌ ميرزا على‌ است‌ و ديگري‌ از آن‌ِ شخصى‌ است‌ به‌ نام‌ خطيب‌ با تاريخ‌ 1279ق‌ <ref>گدار، مقبره‌ و مدرسه‌، 42؛ تحقيقات‌ ميدانى‌.</ref>
+
گنبد نیمه‌ کروی‌ داخل‌ آرامگاه‌ بر پایه مربع‌ استوار است‌ که‌ با گوشه‌سازی‌ سکنج‌ مرحله انتقالى‌ ۸ ضلعى‌، شکل‌ گرفته‌ و پایه مربع‌ را به‌ شکل‌ دایره‌ای‌ برای‌ برپایى‌ گنبد آماده‌ ساخته‌ است‌. در میان‌ هر یک‌ از ۴ ضلع‌ در فضای‌ میان‌ دو سکنج‌، نورگیری‌ مشبک‌ تعبیه‌ شده‌ است‌؛ بر فراز مرحله انتقالى‌ یک‌ ۱۶ ضلعى‌ ایجاد شده‌ و ستاره ۸ پر بزرگ‌ مقرنس‌کاری‌ را در میان‌ گرفته‌ که‌ در مرکز آن‌ ستاره ۸ پری‌ از آجر لعابدار فیروزه‌ای‌ قرار گرفته‌ است‌. مقرنس‌ کاری‌ گنبد بسیار مشابه‌ نمونه‌های‌ نخستین‌ است‌. آجرکاری‌ خفته‌ و راسته‌ و جناقى‌، مقرنسها و ترکیب‌ آنها با آجر لعابدار فیروزه‌ای‌ یکى‌ از زیباترین‌ نمونه‌های‌ اینگونه‌ گنبدها را پدید آورده‌ است‌.
  
==پانویس==
+
پایه مربع‌ گنبد آراسته‌ به‌ کتیبه‌ای‌ معرق‌ است‌ که‌ حاوی‌ آیات‌ ۱ تا ۵ [[سوره اسراء]] است‌ و به‌ قلم‌ ثلث‌ سفید بر زمینه لاجوردی‌ نوشته‌ شده‌ است‌. کتیبه دوم‌ معرق‌ همانند کتیبه دور گنبد، در پایین‌ آن‌ و بر سر طاق‌ ضلع‌ جنوبى‌ نقش‌ بسته‌ است‌؛ در اینجا نام‌ بانى‌ آرامگاه‌ با القاب‌ وی‌ به‌ چشم‌ مى‌خورد. در ضلع‌ جنوبى‌ آرامگاه‌ [[محراب|محرابى‌]] از کاشى‌ تعبیه‌ شده‌ که‌ بخش‌ اعظم‌ اطراف‌ آن‌ از میان‌ رفته‌ است‌، اما آنچه‌ باقى‌ مانده‌، همانند دو کتیبه‌ با معرق‌کاری‌ زینت‌ یافته‌ است‌. قسمت‌ فوقانى‌ طاق‌نمای‌ کوچک‌ محراب‌ و لچکیهای‌ آن‌ کاشى‌کاری‌ با طرح‌ گیاهى‌ است‌ و بر پیشانى‌ آن‌ کتیبه‌ای‌ بنّایى‌ با عبارت‌ «الله‌ اکبر» نقش‌ بسته‌ است‌.
<references/>
 
  
==منابع مقاله==
+
در ضلع‌ شمالى‌ دو سنگ‌ گور قرار دارد: یکى‌ از آن‌ دو دارای‌ تاریخ‌ ۹۸۵ق‌. و متعلق‌ به‌ پهلوان‌ میرزا على‌ است‌ و دیگری‌ از آن‌ِ شخصى‌ است‌ به‌ نام‌ خطیب‌ با تاریخ‌ ۱۲۷۹ق‌.
* اصفهانى‌، محمدمهدي‌، نصف‌جهان‌ فى‌ تعريف‌ الاصفهان‌، به‌ كوشش‌ منوچهر ستوده‌، تهران‌، 1340ش‌.
 
* دانشنامه جهان‌ اسلام‌، تهران‌، 1375ش‌.
 
* رفيعى‌ مهرآبادي‌، ابوالقاسم‌، آثار ملى‌ اصفهان‌، تهران‌، 1352ش‌.
 
* هنرفر، لطف‌الله‌، گنجينة آثار تاريخى‌ اصفهان‌، اصفهان‌، 1344ش‌.
 
* تحقيقات‌ ميدانى‌ مؤلف‌.
 
  
نيز:
+
مقبره بابا قاسم، در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ ش. با شماره ثبت ۱۰۰ ، به‌عنوان یکی از آثار ملی [[ایران]] به ثبت رسیده است.
  
* M. S., A Handbook of Muhammadan Art, New York, 1958;
+
==منابع==
* EWA; Godard, A., X Le Tombeau de B ? b ? K ? sem n , P th ? r - E ) r ? n, Haarlem, 1937, vol. II(1);
 
* id, X Le Tombeau de B ? b ? K ? sem et la Madrasa Im ? m / n , ibid, 1949, vol. IV(1);
 
* Hillenbrand, R., Islamic Architecture, Edinburgh,1994;
 
* Pope,A.U., X Architectural Ornament n , X Islamic Architecture, Fourteenth Century n , A Survey of Persion Art, London, 1967, vol. III;
 
* Scarce, J., X Tilework n , The Arts of Persia, Ahmedabad, 1990;
 
* Wilber, D. N., The Architecture of Islamic Iran, The Ilkh ? nid Period, Princeton, 1955.
 
  
==منابع==
+
*دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مدخل "مقبره ‌باباقاسم‌"، یدالله‌ غلامى‌، ج۱۱.
* يدالله‌ غلامى‌، مدخل «باباقاسم‌، مقبره‌» در دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج11.
+
[[رده:عارفان]]
 
[[رده:اماکن مذهبی]]
 
[[رده:اماکن مذهبی]]
[[رده:عارفان]]
 

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۸ دسامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۰:۲۹

Icon-encycolopedia.jpg

این صفحه مدخلی از دائرة المعارف بزرگ اسلامی است

(احتمالا تصرف اندکی صورت گرفته است)
آرامگاه باباقاسم‌ اصفهانی

«باباقاسم اصفهانی» از عرفای معروف اصفهان بوده که در سالهای آغازین قرن هشتم قمری زندگی می کرده است. مقبره‌ باباقاسم‌، از آثار مهم معماری و هنری اصفهان‌ در دوره ایلخانی است.

زندگی‌نامه

بابا قاسم‌ اصفهانى‌ از عارفان‌ سده ۸ قمری در اصفهان است. دلیل شهرت او به «بابا» این است که از قرن هشتم تا دهم هجری، عده ای از عرفای صوفیه در اصفهان زندگی می کردند که «بابا» نامیده می شدند.

تاریخ زندگی و وفات بابا قاسم مشخص نیست، ولی آنچه مسلم است، در تاریخ ۷۲۵ هجری قمری که مدرسه بابا قاسم در محله طوقچی، معروف به مدرسه امامیه برای بابا قاسم ساخته شده، او حیات داشته است. پس از درگذشت او، شاگردان و مریدانش باباقاسم را در نزدیکی مدرسه اش به خاک سپردند. یکی از شاگردانش به نام سلیمان ابی الحسن طالوت دامغانی بر مزار او آرامگاهی بنا کرد.

مقبره باباقاسم‌

مَقْبَره‌ باباقاسِم‌، واقع‌ در محله شهشهان‌ اصفهان‌ در دوره ایلخانی ساخته شده است. بر اساس کتیبه سردر ورودی‌، این‌ آرامگاه‌ در ۷۴۱ ق‌. توسط سلیمان‌ بن‌ طالوت‌ دامغانى‌، از پیروان‌ باباقاسم‌ برای‌ او ساخته‌ شده‌ است‌.

سبک‌ معماری‌ بنا مشترکاتى‌ در عناصر و جزئیات‌ معماری‌ با بناهای‌ دوره پیشین‌ دارد، اما حجم‌ آن‌ کاهش‌ یافته‌ و بر ارتفاع‌ بنا تأکیدی‌ آگاهانه‌ شده‌ است‌؛ کالبد بنا نیز سبک‌تر، نازک‌تر و ظریف‌تر شده‌ است‌. بقعه باباقاسم‌ به‌ سبب‌ دارابودن‌ تمام‌ ویژگیهای‌ معماری‌ عصر ایلخانى‌، یکى‌ از نمونه‌های‌ نفیس‌ آرامگاههای‌ این‌ زمان‌ است‌.

آرامگاه‌ در اصل‌ از دو فضای‌ مستقل‌ تشکیل‌ مى‌شود. نقشه خارجى‌ بنای‌ اصلى‌ و جلوی‌، مستطیل‌ شکل‌ با گنبد هرمى‌ ۸ بر است‌ و در داخل‌، مستطیل‌ شکل‌ با فرورفتگیهایى‌ در هر ۴ ضلع‌ با پوشش‌ گنبد نیم‌کروی‌؛ بنای‌ پشتى‌ با نقشه‌ای‌ به‌ شکل‌ ۸ ضلعى‌ بوده‌ است‌ و به‌ وسیله راهروی‌ با یک‌ انحنا از جبهه جنوب‌ شرقى‌ بنای‌ اصلى‌ دو بنا به‌ هم‌ راه‌ مى‌یافتند؛ بر اثر ویرانى‌ بنای‌ پشتى‌ و بازسازی‌ آن‌ در سده اخیر تغییراتى‌ پدید آمده‌ و از آن‌ جمله‌ نقشه ۸ ضلعى‌ به‌ مستطیل‌ تبدیل‌ شده‌ است‌. کف‌سازی‌ بنا نیز با بنای‌ اصلى‌ اختلاف‌ سطح‌ پیدا کرده‌ و راه‌ ارتباطى‌ اصلى‌ دو بنا از میان‌ رفته‌ است‌. اکنون‌ درگاهى‌ کوتاه‌ با دو پله‌ واقع‌ در میان‌ ضلع‌ شرقى‌ بنای‌ اصلى‌ آنها را به‌ هم‌ مى‌پیوندد.

نمای‌ خارجى‌ گنبد دو پوسته هرمى‌، بر گردنى‌ ۸ وجهى‌ قرار گرفته‌ و با پوشش‌ کاشى‌ فیروزه‌ای‌، مزین‌ به‌ کتیبه‌هایى‌ به‌ خط بنایى‌ لاجوردی‌ بر پیرامون‌ گردن‌ و ترکها آرایش‌ یافته‌ است‌. گفته شده این‌ گنبد را شاید در سده ۹ ق‌. ساخته‌ باشند.

بنای‌ آرامگاه‌ هم‌سطح‌ گذرگاهى‌ که‌ از پیش‌ وجود داشته‌، برآورده‌ شده‌ است‌ اما با گذشت‌ سده‌ها سطح‌ گذر بالاآمده‌ و اکنون‌ ورود به‌ آن‌ به‌ وسیله دو پله‌ از خیابان‌ امکان‌پذیر است‌. ورودی‌ بنا واقع‌ در ضلع‌ شمالى‌، مزین‌ به‌ کاشى‌ معرق‌ است‌ که‌ نمایشگر پیشرفت‌ فن‌آوری‌ و طراحى‌ رنگ‌ اینگونه‌ کاشى‌ در سده ۸ ق‌. است‌.

حاشیه‌های‌ کتیبه‌ با گل‌ و بته‌ و اسلیمیهای‌ موزون‌ و درشت‌ در هم‌ آمیخته‌، و رنگ‌ سبز و قهوه‌ای‌ ارغوانى‌ فام‌ به‌ رنگهای‌ معرق‌ افزوده‌ شده‌ است‌. بر پیشانى‌ این‌ سردر با طاق‌ تیزه‌دار و مقرنس‌ کاری‌، دو کتیه تاریخى‌ به‌ قلم‌ ثلث‌ سفید بر زمینة لاجوردی‌ نقش‌ بسته‌ است‌.

یکى‌ از آن‌ دو حاوی‌ نام‌ بانى‌ و تاریخ‌ احداث‌ بناست‌ و دیگری‌ تاریخ‌ تعمیر بنا در ۱۰۴۴ق‌. با رقم‌ محمدرضا امامى‌، کتیبه‌نگار معروف‌ را دربردارد. سردر کاشى‌کاری‌، درِ چوبى‌ دولتى‌ منبت‌کاری‌ ورودی‌ بنا را احاطه‌ کرده‌ و هرلت‌ در به‌ لوحهای‌ قاب‌بندی‌ شده‌ تقسیم‌ شده‌ است‌ و بر دو لوح‌ بالا عبارات‌ «عنایةالازلیه‌» و «کفایة الابدیه‌» به‌ قلم‌ ثلث‌ بر زمینه گل‌ و برگ‌ نقش‌ بسته‌ است‌.

گنبد نیمه‌ کروی‌ داخل‌ آرامگاه‌ بر پایه مربع‌ استوار است‌ که‌ با گوشه‌سازی‌ سکنج‌ مرحله انتقالى‌ ۸ ضلعى‌، شکل‌ گرفته‌ و پایه مربع‌ را به‌ شکل‌ دایره‌ای‌ برای‌ برپایى‌ گنبد آماده‌ ساخته‌ است‌. در میان‌ هر یک‌ از ۴ ضلع‌ در فضای‌ میان‌ دو سکنج‌، نورگیری‌ مشبک‌ تعبیه‌ شده‌ است‌؛ بر فراز مرحله انتقالى‌ یک‌ ۱۶ ضلعى‌ ایجاد شده‌ و ستاره ۸ پر بزرگ‌ مقرنس‌کاری‌ را در میان‌ گرفته‌ که‌ در مرکز آن‌ ستاره ۸ پری‌ از آجر لعابدار فیروزه‌ای‌ قرار گرفته‌ است‌. مقرنس‌ کاری‌ گنبد بسیار مشابه‌ نمونه‌های‌ نخستین‌ است‌. آجرکاری‌ خفته‌ و راسته‌ و جناقى‌، مقرنسها و ترکیب‌ آنها با آجر لعابدار فیروزه‌ای‌ یکى‌ از زیباترین‌ نمونه‌های‌ اینگونه‌ گنبدها را پدید آورده‌ است‌.

پایه مربع‌ گنبد آراسته‌ به‌ کتیبه‌ای‌ معرق‌ است‌ که‌ حاوی‌ آیات‌ ۱ تا ۵ سوره اسراء است‌ و به‌ قلم‌ ثلث‌ سفید بر زمینه لاجوردی‌ نوشته‌ شده‌ است‌. کتیبه دوم‌ معرق‌ همانند کتیبه دور گنبد، در پایین‌ آن‌ و بر سر طاق‌ ضلع‌ جنوبى‌ نقش‌ بسته‌ است‌؛ در اینجا نام‌ بانى‌ آرامگاه‌ با القاب‌ وی‌ به‌ چشم‌ مى‌خورد. در ضلع‌ جنوبى‌ آرامگاه‌ محرابى‌ از کاشى‌ تعبیه‌ شده‌ که‌ بخش‌ اعظم‌ اطراف‌ آن‌ از میان‌ رفته‌ است‌، اما آنچه‌ باقى‌ مانده‌، همانند دو کتیبه‌ با معرق‌کاری‌ زینت‌ یافته‌ است‌. قسمت‌ فوقانى‌ طاق‌نمای‌ کوچک‌ محراب‌ و لچکیهای‌ آن‌ کاشى‌کاری‌ با طرح‌ گیاهى‌ است‌ و بر پیشانى‌ آن‌ کتیبه‌ای‌ بنّایى‌ با عبارت‌ «الله‌ اکبر» نقش‌ بسته‌ است‌.

در ضلع‌ شمالى‌ دو سنگ‌ گور قرار دارد: یکى‌ از آن‌ دو دارای‌ تاریخ‌ ۹۸۵ق‌. و متعلق‌ به‌ پهلوان‌ میرزا على‌ است‌ و دیگری‌ از آن‌ِ شخصى‌ است‌ به‌ نام‌ خطیب‌ با تاریخ‌ ۱۲۷۹ق‌.

مقبره بابا قاسم، در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ ش. با شماره ثبت ۱۰۰ ، به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

منابع

  • دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مدخل "مقبره ‌باباقاسم‌"، یدالله‌ غلامى‌، ج۱۱.