کیسانیه
کیسانیه، یکی از فرقه‌های شیعه در سدهٔ نخست هجری بود که به امامت محمد بن حنفیه، فرزند امام علی علیه السلام، باور داشت و او را امام و مهدی موعود می‌دانست.[۱] این فرقه در پی قیام مختار در کوفه شکل گرفت و پس از درگذشت محمد بن حنفیه در سال ۸۱ق، گروهی از آنان مرگ او را انکار کردند و به غیبت و بازگشت او در کوه رضوی باور یافتند.[۲] کیسانیه در سده‌های بعد از میان رفت، اما اندیشه‌های آن در فرقه‌های دیگر اثر گذاشت.[۳]
محتویات
نام و خاستگاه
دربارهٔ وجه نام‌گذاری کیسانیه اختلاف است. نوبختی می‌نویسد: «وَ إِنَّمَا سُمُّوا بِذَلِكَ لِأَنَّ الْمُخْتَارَ بْنَ أَبِي عُبَيْدٍ الثَّقَفِيَّ كَانَ رَئِيسَهُمْ وَ كَانَ يُلَقَّبُ كَيْسَانَ»؛ «آنان را به این نام خواندند، زیرا مختار بن ابی‌عبید ثقفی رئیس آنان بود و به کیسان لقب داشت.»[۴] در برابر، برخی گفته‌اند کیسان نام رئیس شرطهٔ مختار، ابوعمره، بود که در غلو و کشتار از مختار پیشی گرفت؛ و برخی دیگر کیسان را مولای امام علی علیه السلام دانسته‌اند.[۵] اشعری قمی نیز کیسانیه را دومین فرقهٔ رافضه و یازده گروه دانسته است.[۶]
خاستگاه کیسانیه، کوفه پس از واقعه کربلا بود. مختار در سال ۶۶ق با شعار خون‌خواهی امام حسین علیه السلام قیام کرد و خود را نمایندهٔ محمد بن حنفیه خواند.[۷] پیروان او پس از مرگش، هستهٔ اولیهٔ کیسانیه را شکل دادند.[۸]
باورها
کیسانیه محمد بن حنفیه را امام بعد از امام علی علیه السلام می‌دانستند. به گزارش نوبختی، آنان به امامت او روی آوردند، زیرا در جنگ جمل پرچم پدرش را در دست داشت، برخلاف دو برادرش امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام.[۹] مختار نیز ادعا می‌کرد که محمد بن حنفیه او را به خون‌خواهی کربلا فرمان داده و او امام پس از پدر است.[۱۰]
برخی از سران کیسانیه، مانند ابوعمره، در حق مختار غلو کردند؛ به گزارش نوبختی، او می‌گفت جبرئیل بر مختار وحی می‌آورد و او را نمی‌بیند.[۱۱] همچنین گفته شده که ابوعمره کسانی را که پیش از علی (ع) به خلافت رسیدند و نیز اهل صفین و جمل را تکفیر می‌کرد.[۱۲]
غیبت در رضوی
پس از درگذشت محمد بن حنفیه در سال ۸۱ق،[۱۳] بخشی از کیسانیه مرگ او را نپذیرفتند. نوبختی می‌نویسد گروهی معتقد بودند او زنده است و در کوه‌های رضوی، میان مکه و مدینه، به سر می‌برد؛ گاوهای وحشی صبح و شام او را شیر می‌دهند و از گوشت آن‌ها می‌خورد، و شیری در سمت راست و شیری در سمت چپ او را تا هنگام خروج و قیامش نگهبانی می‌کنند.[۱۴] آنان او را همان مهدی موعودی می‌دانستند که زمین را از عدل پر می‌کند.[۱۵] این باور از نمونه‌های کهن اندیشهٔ غیبت در منابع فرقه‌شناسی است.
سید حمیری، شاعر نامدار شیعه، از کیسانیه بود و در همین باره سرود: «يَا شَعْبَ رَضْوَى مَا لِمَنْ بِكَ لَا يُرَى»؛ «ای درهٔ رضوی، چه شده که آن‌که در توست دیده نمی‌شود؟»[۱۶]
انشعاب‌ها
کیسانیه پس از محمد بن حنفیه به گروه‌هایی تقسیم شد. گروهی به امامت فرزندش عبدالله (ابوهاشم) باور یافتند. پس از مرگ ابوهاشم، یارانش چهار فرقه شدند؛ یک گروه گفتند او به برادرش علی بن محمد وصیت کرد و گروهی دیگر گفتند به محمد بن علی بن عبدالله بن عباس وصیت کرد.[۱۷] همین گروه دوم، با جنبش عباسیان پیوند یافت و زمینهٔ تبلیغ عباسیان را فراهم کرد.[۱۸] از این شاخه با نام «هاشمیه» یاد شده است.[۱۹]
موضع امامیه
در منابع امامیه، کیسانیه از فرقه‌های منشعب از تشیع اولیه شمرده می‌شود که با عقیدهٔ امامت محمد بن حنفیه از مسیر امامان دوازده‌گانه جدا شد.[۲۰] منابع کهن، محمد بن حنفیه را «فاضل، دین‌دار، دانشمند و پارسا» وصف کرده‌اند.[۲۱] با این حال، امامیه امامت او را نپذیرفت و او را در شمار امامان دوازده‌گانه جای نداد.[۲۲]
ارزیابی
کیسانیه نخستین فرقهٔ سازمان‌یافتهٔ شیعی پس از کربلا بود که در بستری سیاسی شکل گرفت و در طول چند دهه به گروه‌های گوناگون تقسیم شد.[۲۳] اندیشهٔ غیبت و بازگشت امام، که در کیسانیه با محمد بن حنفیه و کوه رضوی گره خورده بود، در تاریخ تشیع پیشینه‌ای اثرگذار داشت.[۲۴] با این حال، امامیه این باورها را نپذیرفت و کیسانیه را در شمار فرقه‌های منحرف از مسیر امامان شمرد.[۲۵] کیسانیه تا سدهٔ سوم هجری به‌تدریج از میان رفت و از آن، بیشتر گزارش‌های فرقه‌شناسی و اشعاری مانند شعر سید حمیری باقی ماند.[۲۶]
پانویس
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة، ص۲۳؛ اشعری قمی، المقالات والفرق، ص۱۸.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة، ص۲۹؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۱۱، ص۶۲۸.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة، ص۳۱.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة، ص۲۳.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة، ص۲۳؛ اشعری قمی، المقالات والفرق، ص۱۸.
- ↑ اشعری قمی، المقالات والفرق، ص۱۸.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۱۴.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة، ص۲۳.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة، ص۲۳.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة، ص۲۳؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۱۲-۱۴.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة، ص۲۳.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة، ص۲۳.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۱۱، ص۶۲۸.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة، ص۲۹.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة، ص۲۹.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة، ص۲۹.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة، ص۳۱.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة، ص۳۱.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة، ص۳۱.
- ↑ اشعری قمی، المقالات والفرق، ص۱۸؛ نوبختی، فرق الشیعة، ص۲۳.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۱۱، ص۶۲۸.
- ↑ اشعری قمی، المقالات والفرق، ص۱۸.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة، ص۲۳ و ۳۱.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة، ص۲۹.
- ↑ اشعری قمی، المقالات والفرق، ص۱۸.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة، ص۲۹ و ۳۱.
منابع
- نوبختی، حسن بن موسی؛ فرق الشیعة، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۴ق.
- اشعری قمی، سعد بن عبدالله؛ المقالات والفرق، تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
- طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری (تاریخ الرسل و الملوک)، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق؛ ج۶ و ۱۱.
