زیارت قبور

زیارت قبور به معنای رفتن به کنار قبر مردگان برای سلام دادن، دعا کردن و یاد کردن آخرت است. در فقه اسلامی این کار مستحب شمرده می‌شود و فقیهان شیعه و اهل سنت بر مشروعیت آن اتفاق دارند. مستند اصلی آن روایاتی است که در صحیح مسلم و منابع حدیثی شیعه از پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله نقل شده است. زیارت قبر پیامبر صلی الله علیه وآله و قبور امامان شیعه جایگاه ویژه‌ای دارد و در فرهنگ شیعه با آدابی مانند سلام، قرائت قرآن و دعا همراه است. در برابر، برخی عالمان سلفی و وهابی دامنهٔ آن را محدود کرده و پاره‌ای از آداب آن را بدعت یا شرک خوانده‌اند؛ این اختلاف در سدهٔ اخیر بحث‌های گسترده‌ای برانگیخته است.

مفهوم

واژهٔ «زیارت» از ریشهٔ «زور» است. ابن فارس این ریشه را به «میل و روی گرداندن» معنا کرده و زائر را کسی دانسته که از دیگران روی می‌گرداند و به سوی زیارت‌شونده می‌آید. در اصطلاح فقهی، زیارت قبور یعنی حضور آگاهانه در کنار قبر مرده برای سلام، دعا و عبرت گرفتن؛ این موضوع در باب جنائز و بخش زیارات بررسی می‌شود.

زیارت می‌تواند به قبر پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله، قبور امامان، عالمان، شهیدان، خویشان و مؤمنان باشد. فقیهان شیعه زیارت قبور مؤمنان را مستحب مؤکد و از حقوق برادران دینی شمرده‌اند.

ادلهٔ قرآنی

مهم‌ترین مستند قرآنی مشروعیت ایستادن بر قبر مؤمن، آیهٔ ۸۴ سورهٔ توبه است: «وَلَا تُصَلِّ عَلَىٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَىٰ قَبْرِهِ»؛ «و بر هیچ‌یک از آنان که مرده است هرگز نماز مگذار و بر قبرش نایست». سیاق آیه دربارهٔ منافقان است و نهی را به آنان محدود می‌کند؛ برخی مفسران از این تقیید نتیجه گرفته‌اند که ایستادن بر قبر مؤمن و دعا برای او مطلوب است.

برخی مفسران به آیهٔ ۶۴ سورهٔ نساء نیز استناد کرده‌اند: «وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا»؛ «و اگر آنان هنگامی که بر خود ستم کردند نزد تو می‌آمدند و از خدا آمرزش می‌خواستند و رسول نیز برایشان آمرزش می‌خواست، خدا را توبه‌پذیر مهربان می‌یافتند». به باور آنان، این آیه ارزش روی آوردن به زیارتگاه اولیای الهی را برای طلب آمرزش نشان می‌دهد.

ادلهٔ روایی

در صحیح مسلم آمده است که پیامبر صلی الله علیه وآله برای زیارت قبر مادرش از پروردگار اجازه خواست و به او اجازه داده شد، سپس فرمود: «فَزُورُوا الْقُبُورَ»؛ «پس قبرها را زیارت کنید». در ادامهٔ روایت تعبیرها متفاوت است: در برخی نقل‌ها «فَإِنَّهَا تُذَكِّرُكُمُ الْآخِرَةَ» یعنی «زیرا شما را به یاد آخرت می‌اندازد» و در برخی «تُذَكِّرُ الْمَوْتَ» یعنی «مرگ را به یاد می‌آورد». در روایتی دیگر نیز تصریح شده که نهی پیشین برداشته شده است: پیامبر فرمود پیش‌تر شما را از زیارت قبور بازمی‌داشتم، اکنون زیارت کنید.

از عایشه نقل شده که از پیامبر صلی الله علیه وآله دربارهٔ سخنی که زائر قبور می‌گوید پرسید و آن حضرت سلام و دعایی به او آموخت: «السَّلَامُ عَلَى أَهْلِ الدِّيَارِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُسْلِمِينَ»؛ «سلام بر ساکنان این خانه‌ها از مؤمنان و مسلمانان».

در روایات شیعه، زیارت قبر مؤمن از حقوق او بر زنده‌ها شمرده شده و آمده است که مرده از زیارت زائر شاد می‌شود.

زیارت قبر پیامبر

زیارت قبر پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله در همهٔ مذاهب اسلامی مستحب و از آداب زیارت مدینه شمرده می‌شود و فقیهان بر مشروعیت آن اتفاق دارند. زائر در برابر قبر می‌ایستد، سلام و صلوات می‌فرستد و برای خود و مسلمانان دعا می‌کند. بر پایهٔ نظر مشهور فقهای شیعه، هنگام زیارت قبر آن حضرت رو به قبر می‌ایستد و پشت به قبله می‌کند. زیارت از راه دور نیز پذیرفته شده و سلام زائر به آن حضرت می‌رسد.

زیارت قبور ائمه

زیارت قبور امامان در فرهنگ شیعه جایگاهی محوری دارد. محمد بن قولویه در کامل الزیارات احادیث آن را گرد آورده است. زیارت‌های مأثوری مانند زیارت عاشورا، زیارت جامعه کبیره و زیارت اربعین از متون کهن شیعه‌اند. زیارت قبر امام حسین علیه‌السلام در کربلا و قبر امام علی علیه‌السلام در نجف از مهم‌ترین زیارتگاه‌های شیعیان است و در روایات، ثواب فراوانی برای آن شمرده شده است.

آداب زیارت

بر پایهٔ منابع روایی، زائر پیش از رفتن طهارت و آراستگی را رعایت می‌کند، رو به قبر می‌ایستد و با تعبیرهای مأثور سلام می‌دهد. خواندن سوره‌های حمد، قدر و یس، دعا برای آمرزش مرده و صدقه دادن به نیابت او از آداب شمرده شده است. در برابر، رفتارهای حرام مانند نوحه‌گری باطل و آلوده کردن قبرستان باید کنار گذاشته شود. هدف زیارت، یادآوری مرگ و آخرت و پیوند قلبی با صالحان است.

احکام مرتبط

زیارت قبر پدر و مادر تأکید بیشتری دارد؛ در روایات، نیکی به آنان پس از مرگ به زیارت قبر و دعا برای آنان تفسیر شده است. نشستن و راه رفتن روی قبر در بسیاری از منابع فقهی حرام و در برخی مکروه شمرده شده است. پیامبر صلی الله علیه وآله در این باره فرمود: «لَأَنْ يَجْلِسَ أَحَدُكُمْ عَلَى جَمْرَةٍ فَتُحْرِقَ ثِيَابَهُ فَتَخْلُصَ إِلَى جِلْدِهِ خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَجْلِسَ عَلَى قَبْرٍ»؛ «اگر یکی از شما بر پارهٔ آتشی بنشیند و لباسش را بسوزاند و به پوستش برسد، برای او بهتر است از اینکه بر قبری بنشیند». از میان رفتن نشانه‌های قبر و نبش آن نیز جز با ضرورت جایز نیست.

دیدگاه سلفیه

ابن تیمیه در اقتضاء الصراط المستقیم اصل زیارت قبر پیامبر صلی الله علیه وآله را مشروع می‌داند، اما سفرِ تنها برای زیارت قبور را با استناد به روایت «لَا تُشَدُّ الرِّحَالُ إِلَّا إِلَى ثَلَاثَةِ مَسَاجِدَ»؛ «بار سفر جز به سوی سه مسجد بسته نمی‌شود» محدود می‌کند و درخواست حاجت از مردگان را رد می‌کند. پس از او، وهابیت با تکیه بر همین مبانی، پاره‌ای از زیارات و آداب آن را بدعت یا شرک خواند و بر پایهٔ گزارش منابع تاریخی، در سدهٔ چهاردهم هجری بسیاری از بناهای قبرستان بقیع ویران شدند.

پاسخ فقیهان

در پاسخ، فقیهان شیعه و بسیاری از عالمان اهل سنت سه نکته را مطرح می‌کنند. نخست اینکه روایت یادشده دربارهٔ مساجد و نماز است و زیارت قبر را در بر نمی‌گیرد. دوم اینکه روایات صحیح مسلم، که خود اهل سنت آن را معتبر می‌دانند، زیارت قبور را تجویز کرده و صحابه به آن عمل کرده‌اند. سوم اینکه زیارت با عبادت قبر یکی نیست؛ مسلمانان قبور را نمی‌پرستند و آمرزش را از خدا می‌خواهند، هرچند از اولیای الهی شفاعت و دعا می‌طلبند.

منابع

• قرآن کریم.
• ابن تیمیه، احمد؛ اقتضاء الصراط المستقیم لمخالفة أصحاب الجحیم، ریاض: دار العاصمة، بی‌تا.
• ابن فارس، احمد؛ معجم مقاییس اللغة، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
• ابن قولویه، جعفر بن محمد؛ کامل الزیارات، نجف: دار المرتضویة، ۱۳۵۶ق.
• ابن ماجه، محمد؛ سنن ابن ماجه، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
• امین، سید محسن؛ کشف الارتیاب فی أتباع محمد بن عبدالوهاب، بیروت: دار الکتاب الاسلامی، بی‌تا.
• حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعه، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۰۹ق.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۹۹.
• مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
• نووی، یحیی؛ المجموع شرح المهذب، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.