توقیع اما الحوادث الواقعه
توقیع اما الحوادث الواقعه، معروف به «توقیع اسحاق بن یعقوب» و «توقیع شریف»، پاسخ کتبی امام مهدی علیه‌السلام به نامهٔ یکی از شیعیان به نام اسحاق بن یعقوب در دورهٔ غیبت صغری است. به گزارش خودِ اسحاق در آغاز توقیع، او نامه را به محمد بن عثمان عمری، دومین نایب از نواب اربعه، سپرد تا به محضر امام برساند. امام در این پاسخ، شیعیان را در «حوادث واقعه» (رخدادهای پیش‌آمده) به «رواة حدیث» (راویان حدیث) ارجاع داده و آنان را حجت خود بر مردم خوانده است.[۱]
فقیهان شیعه این توقیع را از مهم‌ترین مستندات نیابت عامهٔ فقیهان در عصر غیبت شمرده‌اند و در مباحث اجتهاد، مرجعیت و ولایت فقیه به آن استناد کرده‌اند. دامنهٔ دلالت آن محل بحث است؛ برخی آن را به رجوع در فتوا و قضا محدود می‌کنند و امام خمینی آن را نشانهٔ مرجعیت فقیهان در همهٔ امور اجتماعی می‌داند.[۲]
محتویات
معنای توقیع
«توقیع» از ریشهٔ «وقع» است و در لغت به نوشتن چیزی در پی نامه یا در پاسخ نوشتهٔ کسی گفته می‌شود.[۳] در کاربرد شیعی، این واژه بیشتر بر پاسخ‌های نوشتاری دورهٔ غیبت صغری به پرسش‌های شیعیان اطلاق می‌شود.[۴] صدوق در کمال الدین بابی با عنوان «ذکر التوقیعات» (یادکرد توقیع‌ها) دارد و این توقیع را در همان باب آورده است.[۵] این سند در منابع فقهی به «توقیع اسحاق بن یعقوب» و در آثار متأخر به «توقیع شریف» شناخته می‌شود.[۶] نام «توقیع اما الحوادث الواقعه» نیز از واژه‌های آغازین بخش «حوادث واقعه» گرفته شده است.[۷]
زمینهٔ صدور
غیبت صغری پس از درگذشت امام حسن عسکری علیه‌السلام در سال ۲۶۰ق (به باور شیعیان، شهادت) آغاز شد و تا سال ۳۲۹ق، آغاز غیبت کبری، ادامه یافت. در این دوره، ارتباط شیعیان با امام از راه چهار نایب برقرار می‌شد: عثمان بن سعید، محمد بن عثمان، حسین بن روح نوبختی و علی بن محمد سمری.[۸]
اسحاق بن یعقوب از شیعیان همین دوره بود. به گزارش خودش، نامه را از راه محمد بن عثمان، نایب دوم، به محضر امام فرستاد و در آن از مسائلی پرسید که بر او دشوار آمده بود.[۹]
متن توقیع
متن توقیع در منابع کهن با اختلاف‌های جزئی در الفاظ نقل شده است. بخش‌های اصلی آن در کارت‌های زیر آمده است.[۱۰]
شناخته‌شده‌ترین بخش توقیع، بخش «حوادث واقعه» است و بیشتر استنادهای فقهی به همان بازمی‌گردد.[۱۱]
سند
صدوق آن را با سندی از محمد بن محمد بن عصام، از محمد بن یعقوب کلینی، از اسحاق بن یعقوب نقل کرده است.[۱۲] شیخ طوسی نیز آن را در الغیبة از چند طریق، از جمله از جعفر بن محمد بن قولویه و ابوغالب زراری، که هر دو از کلینی روایت کرده‌اند، آورده است.[۱۳] طبرسی هم آن را در الاحتجاج آورده است.[۱۴]
حر عاملی آن را در وسائل الشیعه، در باب «وجوب الرجوع فی القضاء و الفتوی الی رواة الحدیث» (وجوب رجوع در قضا و فتوا به راویان حدیث) از ابواب صفات القاضی، نقل کرده است.[۱۵]
سند توقیع از جهت راوی نخستین آن، اسحاق بن یعقوب، مورد بحث قرار گرفته است؛ در منابع رجالی توثیقی برای او نقل نشده و روایتی جز این توقیع ندارد.[۱۶] امام خمینی با آنکه دلالت آن را تمام می‌شمارد، می‌نویسد: «در دلالت روایتی که آوردیم هیچ اشکالی نیست؛ منتها سندش قدری محل تأمل است و اگر دلیل نباشد، مؤید مطالبی است که گفته شد».[۱۷]
نیابت محمد بن عثمان
در ادامهٔ توقیع آمده است: «وَأَمَّا مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ الْعَمْرِيُّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ وَعَنْ أَبِيهِ مِنْ قَبْلُ فَإِنَّهُ ثِقَتِي وَكِتَابُهُ كِتَابِي»؛ «و اما محمد بن عثمان عمری، که خداوند از او و از پدرش پیش از این خشنود باد، او مورد اعتماد من است و نامهٔ او نامهٔ من است». از این جمله، وثاقت محمد بن عثمان و اعتماد امام به او فهمیده می‌شود. به همین سبب، این بخش را از مستندات نیابت خاصهٔ محمد بن عثمان شمرده‌اند.[۱۸]
دلالت بر نیابت عامه
توقیع به این پرسش پاسخ می‌دهد که شیعیان در دورهٔ غیبت، در رخدادهای تازه به چه کسی رجوع کنند. امام در پاسخ، «رواة حدیث» را مرجع قرار داده و آنان را حجت خود خوانده است.[۱۹]
استدلال به توقیع را بر سه پایه تقریر کرده‌اند. نخست، «حوادث واقعه» واژه‌ای عام است و به مسائل شرعی محدود نمی‌شود. دوم، «رواة حدیث» بر عالمان آشنا به حدیث و احکام تطبیق می‌کند. سوم، واژهٔ حجت در این جمله معنایی فراتر از نقل حدیث دارد و مرجعیت دینی را می‌رساند؛ زیرا امام نیز خود را در همان جمله «حجت خدا» خوانده است.[۲۰]
در همین باب، روایت عمر بن حنظله نیز آمده که در آن امام صادق علیه‌السلام فقیه جامع شرایط را حاکم بر مردم قرار داده است.[۲۱] این دو روایت در بحث وجوب رجوع به فقیه در کنار هم به کار می‌آیند.
گسترهٔ دلالت
امام خمینی تفسیر «حوادث واقعه» به مسائل شرعی را نمی‌پذیرد. به باور او، رجوع به فقیهان در احکام از واضحات مذهب شیعه است و روایات متواتر دارد. پس پرسیدن از چنین امری معنایی نداشته و مراد توقیع، پیشامدهای اجتماعی مسلمانان است. از این‌رو او فقیهان را «مرجع عام» در همهٔ امور می‌شمارد.[۲۲]
در برابر، برخی «حوادث واقعه» را به پرسش‌های شرعی محدود می‌کنند و دلالت توقیع را تنها در رجوع در فتوا و قضا می‌پذیرند. امام خمینی این خوانش را نقد می‌کند.[۲۳] گروهی نیز با تکیه بر ابهام حال راوی نخستین، سند را ناتمام دانسته و توقیع را در حد مؤید به کار برده‌اند.[۲۴]
جایگاه در فقه
حر عاملی این توقیع را در باب «وجوب الرجوع فی القضاء و الفتوی الی رواة الحدیث» از ابواب صفات القاضی آورده است؛ بابی که روایات وجوب رجوع به فقیه را گرد آورده است.[۲۵] در آثار مربوط به ولایت فقیه نیز توقیع از ادلهٔ نقلی نیابت عامهٔ فقیهان شمرده می‌شود.[۲۶]
قرآن نیز مؤمنان را به تفقه در دین و انذار دیگران فرا خوانده است: «فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ»؛ «پس چرا از هر گروهی از آنان دسته‌ای کوچ نمی‌کند تا در دین آگاهی یابند و قوم خود را، چون به سویشان بازگشتند، بیم دهند؛ باشد که بپرهیزند».[۲۷]
جایگاه کلامی
توقیع نشان می‌دهد که در دورهٔ غیبت، پرسش‌های شیعیان از راه نایب به امام می‌رسید و پاسخ به خط او صادر می‌شد.[۲۸] امام در همین توقیع، راویان حدیث را حجت خود و خویش را «حجت خدا» می‌خواند؛ تعبیری که در کلام شیعه برای بیان جایگاه الهی امام به کار می‌رود.[۲۹] توقیع با سلام بر اسحاق بن یعقوب و بر هر کس که هدایت را پیروی کند پایان می‌یابد؛ خطابی که نشان می‌دهد پاسخ برای شخص پرسشگر نوشته شده است.[۳۰]
پانویس
- ↑ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج۲، باب ۴۵، ص۴۸۳–۴۸۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طوسی، الغیبة، ج۱، ص۲۹۰–۲۹۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ خمینی، ولایت فقیه (حکومت اسلامی)، بحث توقیع شریف، ج۱، ص۸۳–۸۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب القضاء، ابواب صفات القاضی، باب ۱۱، ج۲۷، ص۱۴۰.
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، مادهٔ «وقع»، ج۸، ص۴۰۷–۴۰۸ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج۲، باب ۴۵، ص۴۸۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج۲، باب ۴۵، ص۴۸۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ خمینی، ولایت فقیه (حکومت اسلامی)، بحث توقیع شریف، ج۱، ص۸۳–۸۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب القضاء، ابواب صفات القاضی، باب ۱۱، ج۲۷، ص۱۴۰.
- ↑ طوسی، الغیبة، ج۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج۲، باب ۴۵، ص۴۸۳–۴۸۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طوسی، الغیبة، ج۱، ص۲۹۰–۲۹۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج۲، باب ۴۵، ص۴۸۳–۴۸۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب القضاء، ابواب صفات القاضی، باب ۱۱، ج۲۷، ص۱۴۰.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب القضاء، ابواب صفات القاضی، باب ۱۱، ج۲۷، ص۱۴۰؛ خمینی، ولایت فقیه (حکومت اسلامی)، بحث توقیع شریف، ج۱، ص۸۳–۸۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج۲، باب ۴۵، ص۴۸۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ طوسی، الغیبة، ج۱، ص۲۹۰–۲۹۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ طبرسی، الاحتجاج، ج۲، ص۴۶۹–۴۷۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب القضاء، ابواب صفات القاضی، باب ۱۱، ج۲۷، ص۱۴۰.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۳، ص۲۳۶، ذیل «إسحاق بن یعقوب» (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ خمینی، ولایت فقیه (حکومت اسلامی)، بحث توقیع شریف، ج۱، ص۸۳–۸۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج۲، باب ۴۵، ص۴۸۳–۴۸۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طوسی، الغیبة، ج۱، ص۲۹۰–۲۹۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج۲، باب ۴۵، ص۴۸۳–۴۸۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب القضاء، ابواب صفات القاضی، باب ۱۱، ج۲۷، ص۱۴۰.
- ↑ خمینی، ولایت فقیه (حکومت اسلامی)، بحث توقیع شریف، ج۱، ص۸۳–۸۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب القضاء، ابواب صفات القاضی، باب ۱۱، ج۲۷، ص۱۴۰.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب القضاء، ابواب صفات القاضی، باب ۱۱، ج۲۷، ص۱۳۶.
- ↑ خمینی، ولایت فقیه (حکومت اسلامی)، بحث توقیع شریف، ج۱، ص۸۳–۸۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ خمینی، ولایت فقیه (حکومت اسلامی)، بحث توقیع شریف، ج۱، ص۸۳–۸۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۳، ص۲۳۶، ذیل «إسحاق بن یعقوب» (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ خمینی، ولایت فقیه (حکومت اسلامی)، بحث توقیع شریف، ج۱، ص۸۳–۸۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب القضاء، ابواب صفات القاضی، باب ۱۱، ج۲۷، ص۱۴۰.
- ↑ خمینی، ولایت فقیه (حکومت اسلامی)، بحث توقیع شریف، ج۱، ص۸۳–۸۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ توبه، آیهٔ ۱۲۲.
- ↑ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج۲، باب ۴۵، ص۴۸۳–۴۸۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طوسی، الغیبة، ج۱، ص۲۹۰–۲۹۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج۲، باب ۴۵، ص۴۸۳–۴۸۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج۲، باب ۴۵، ص۴۸۳–۴۸۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
منابع
- ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، ۱۴۱۴ق؛ مادهٔ «وقع».
- حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعه، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق؛ ج۲۷، کتاب القضاء، ابواب صفات القاضی.
- خمینی، سید روح‌الله؛ ولایت فقیه (حکومت اسلامی)، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، بی‌تا؛ بحث توقیع شریف.
- خویی، سید ابوالقاسم؛ معجم رجال الحدیث، قم: مرکز نشر الثقافة الإسلامیة، ۱۴۱۳ق؛ ج۳، ذیل «إسحاق بن یعقوب».
- صدوق، محمد بن علی؛ کمال الدین و تمام النعمة، به کوشش علی‌اکبر غفاری، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۰۵ق؛ ج۲، باب ۴۵.
- طبرسی، احمد بن علی؛ الاحتجاج، به کوشش محمدباقر خرسان، مشهد: نشر مرتضی، ۱۴۰۳ق؛ ج۲.
- طوسی، محمد بن حسن؛ الغیبة، به کوشش عبادالله طهرانی و علی احمد ناصح، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة، ۱۴۱۱ق.
- قرآن کریم.
