تبذیر

تبذیر، به معنای پراکندن و تباه کردن مال در جایی که شایسته نیست، از واژه‌های قرآنی حوزهٔ اخلاق اقتصادی است. این واژه از ریشهٔ «بذر» به معنای افشاندن دانه گرفته شده و در قرآن تنها در آیهٔ ۲۶ سوره اسراء و آیهٔ پس از آن به کار رفته است. قرآن تبذیرکنندگان را «برادران شیاطین» می‌خواند و تبذیر را در کنار اسراف و تنگ‌گیری نکوهش می‌کند. در روایات، معیار تبذیر، انفاق مال در غیر طاعت خدا دانسته شده است. فقیهان تبذیر مال را حرام می‌شمارند و آن را نشانهٔ سفه و از موجبات حجر می‌دانند. در برابر، انفاق مال در راه خیر، هرچند بسیار، تبذیر شمرده نمی‌شود.

تعریف و واژه

«تبذیر» مصدر باب تفعیل از ریشهٔ «ب ذ ر» است؛ «بذر» دانه‌ای است که در زمین افشانده می‌شود و تبذیر را از آن رو چنین خوانده‌اند که مال همچون دانه پراکنده می‌گردد. طبرسی در مجمع البیان می‌نویسد: «التبذير التفريق بالإسراف، وأصله أن يفرق كما يفرق البذر، إلا أنه يختص بما يكون على سبيل الإفساد، وما كان على وجه الإصلاح لا يسمى تبذيرا وإن كثر»؛ «تبذیر، پراکندن مال همراه با اسراف است؛ با این تفاوت که ویژهٔ جایی است که بر راه تباهی باشد، و آنچه بر راه اصلاح باشد، هرچند بسیار، تبذیر نیست.»

از این تعریف دو عنصر برمی‌آید: زیاده‌روی در هزینه و نابجا بودن آن. طباطبایی نیز گذاشتن مال — حتی همهٔ آن — در راه خدا و انفاق به سزاواران را «افساد» و تبذیر نمی‌داند.

تبذیر در قرآن

آیات ۲۶ و ۲۷ سورهٔ اسراء در سیاق آیاتی آمده‌اند که به پرداختن حق خویشاوندان، تهیدستان و درراه‌ماندگان فرمان می‌دهند. طباطبایی این سوره را مکی می‌داند و می‌گوید انفاق به خویشاوندان پیش از هجرت نیز تشریع شده بود.

متن عربی

وَآتِ ذَا الْقُرْبَىٰ حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا

ترجمهٔ فارسی

و حقّ خویشاوندان و حقّ تهیدست و از راه مانده را بپرداز، و هیچ گونه اسراف و ولخرجی مکن.

متن عربی

إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ ۖ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا

ترجمهٔ فارسی

بی تردید اسراف کنندگان و ولخرجان، برادران شیاطین اند، و شیطان همواره نسبت به پروردگارش بسیار ناسپاس است.

«الْمُبَذِّرِينَ» به معنای تبذیرکنندگان است. طباطبایی آیهٔ دوم را تعلیل نهی از تبذیر می‌داند و «إخوان» را به معنای همنشینان شیاطین می‌فهمد؛ به نظر او شیطان نیرویی را که خدا به او داده بود در گمراه کردن مردم به کار گرفت و تبذیرکننده نیز نعمت الهی را در غیر جای خود مصرف می‌کند.

تفاوت تبذیر و اسراف

اسراف به معنای تجاوز از حد اعتدال است و قرآن در سوره اعراف از آن در خوردن و آشامیدن نهی کرده است.

در روایتی از امام صادق (علیه‌السلام) تبذیر از اسراف شمرده شده است: «إِنَّ التَّبْذِيرَ مِنَ الْإِسْرَافِ»؛ «تبذیر از اسراف است.» بر این پایه هر تبذیر، اسراف نیز هست.

در برابر، تعریف طبرسی تبذیر را به اسرافی محدود می‌کند که بر راه تباهی انجام شود؛ از این رو هر اسرافی تبذیر نیست و تفاوت اصلی در «جای» هزینه است، نه تنها در «اندازهٔ» آن. طباطبایی نیز انفاق همهٔ مال در راه خدا را افساد و تبذیر نمی‌داند.

روایات و مصادیق

کلینی در الکافی از امام صادق (علیه‌السلام) روایت کرده است: «اتَّقِ اللَّهَ وَلَا تُسْرِفْ وَلَا تَقْتُرْ وَلَكِنْ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا؛ إِنَّ التَّبْذِيرَ مِنَ الْإِسْرَافِ»؛ «از خدا بترس و نه اسراف کن و نه تنگ بگیر، بلکه میان این دو میانه‌رو باش؛ همانا تبذیر از اسراف است.»

عبدالرحمان بن حجاج از آن حضرت دربارهٔ آیهٔ تبذیر پرسید؛ امام فرمود: «مَنْ أَنْفَقَ شَيْئًا فِي غَيْرِ طَاعَةِ اللَّهِ فَهُوَ مُبَذِّرٌ، وَمَنْ أَنْفَقَ فِي سَبِيلِ الْخَيْرِ فَهُوَ مُقْتَصِدٌ»؛ «هر کس چیزی را در غیر طاعت خدا انفاق کند تبذیرکننده است و هر کس در راه خیر انفاق کند میانه‌رو است.»

ابوبصیر پرسید آیا در هزینهٔ حلال هم تبذیر رخ می‌دهد؛ امام فرمود مرد مال خود را می‌افشاند و تهیدست می‌نشیند، و در پاسخ او گفت: «نَعَمْ»؛ «آری.» پس ولخرجی در حلال نیز می‌تواند تبذیر باشد.

امام علی (علیه‌السلام) نیز می‌فرماید: «فَإِنَّ إِعْطَاءَكَ الْمَالَ فِي غَيْرِ وَجْهِهِ تَبْذِيرٌ وَإِسْرَافٌ، وَهُوَ يَرْفَعُ ذِكْرَ صَاحِبِهِ فِي النَّاسِ وَيَضَعُهُ عِنْدَ اللَّهِ»؛ «بخشیدن مال در جایی که سزاوار نیست، تبذیر و اسراف است؛ این کار نام صاحبش را میان مردم بالا می‌برد و نزد خدا پایین می‌آورد.»

بر این پایه، هزینه در کار حرام، هزینه‌های بیهوده و بخشیدن مال به ناشایستگان از مصادیق تبذیر است؛ در برابر، انفاق به نیازمندان و هزینه در راه خیر، هرچند بسیار، تبذیر نیست.

احکام و پیامدها

فقیهان تبذیر مال را حرام می‌دانند. صاحب جواهر الکلام در بحث حجر سفیه می‌نویسد تبذیر مال بر سفیه حرام است و او بدون اذن ولی نمی‌تواند مال خود را تباه کند. از این رو تبذیر از اسباب حجر به شمار می‌آید.

قرآن پیامد تبذیر را نکوهیدگی و درماندگی می‌داند: «فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا»؛ «نکوهیده و درمانده گردی.» در روایتی «محسور» به تهیدستی تفسیر شده است. پیامد معنوی آن سنگین‌تر است؛ قرآن تبذیرکننده را «برادر شیطان» می‌خواند و امام علی (علیه‌السلام) می‌گوید چنین کسی آبروی ظاهری می‌یابد و ارزشش نزد خدا از میان می‌رود.

درمان و راهکارها

قرآن در سوره فرقان الگوی درست هزینه کردن را در وصف بندگان رحمان آورده است: «وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا»؛ «و آنان که وقتی انفاق می‌کنند، نه از حدّ معمول می‌گذرند و نه تنگ می‌گیرند، و انفاقشان همواره میان این دو در حدّ اعتدال است.» در روایت نیز آمده است: «إِنَّ اللَّهَ لَا يُعَذِّبُ عَلَى الْقَصْدِ»؛ «خداوند بر میانه‌روی عذاب نمی‌کند.»

راهکار عملی، اولویت‌بندی هزینه است. امام علی (علیه‌السلام) می‌فرماید: «فَمَنْ أَتَاهُ مَالٌ فَلْيَصِلْ بِهِ الْقَرَابَةَ، وَلْيُحْسِنْ بِهِ الضِّيَافَةَ، وَلْيَفُكَّ بِهِ الْعَانِيَ وَالْأَسِيرَ، وَلْيُعِنْ بِهِ الْغَارِمِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالْفُقَرَاءَ وَالْمُهَاجِرِينَ»؛ «هر کس مالی به دست آورد، با آن با خویشاوندان بپیوندد، مهمانی را نیکو دارد، گرفتار و اسیر را آزاد کند و وامداران و درراه‌ماندگان و تهیدستان و مهاجران را یاری رساند.»

منابع

• قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان، قم: اسماعیلیان، بی‌تا؛ ج۱۳.
• کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۳.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۷۵ و ۷۸.
• نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا؛ ج۲۹.

فقه
کلیات:	تاریخ فقه، ابواب فقه، احکام، اجتهاد، منابع اجتهاد در فقه شیعه، تقلید، اصول فقه، قواعد فقهی
منابع:	عروة الوثقى، شرایع الاسلام، علل الشرائع، لمعه، جواهرالكلام، المكاسب المحرمه، مدارک الاحکام و ...
↓ رده ها ↓
فقه:	فقیهان، منابع فقهی، اصطلاحات فقهی، آیات الاحکام، منابع اجتهاد در فقه شیعه، قواعد فقه
اصول فقه:	اصول فقه، اصولیون، منابع اصول فقه، اصطلاحات اصول فقه
احکام:	احکام، احکام عبادی، احکام اقتصادی، احکام خانواده، احکام روابط اجتماعی، احکام قضایی و جزایی، احکام اطعمه و اشربه، اصطلاحات احكام