بسر بن ارطاة
| بسر بن ارطاة | |
| نام کامل | بسر بن أرطاة (ابن أبی أرطاة) عامری قرشی |
| زادروز | نامعلوم |
| زادگاه | مکه |
| وفات | ۸۶ق (بر پایهٔ یک گزارش) |
| مدفن | نامعلوم |
| آثار | |
| شناخته‌شده برای |
از فرماندهان معاویه که پس از جنگ صفین برای سرکوب شیعیان به حجاز و یمن فرستاده شد و دو فرزند خردسال عبیدالله بن عباس را در یمن کشت |
بسر بن ارطاة، از فرماندهان قریشی معاویه بود که پس از جنگ صفین مأمور سرکوب شیعیان امام علی علیه السلام در حجاز و یمن شد.[۱] او در یمن دو فرزند خردسال عبیدالله بن عباس، والی آنجا از سوی امام علی علیه السلام، را در دامان مادرشان کشت.[۲] یحیی بن معین او را «رجل سوء» (مردی بد) خوانده است.[۳]
محتویات
نام و نسب
منابع کهن نام او را «بسر بن ارطاة» و برخی «بسر بن ابی‌ارطاة» آورده‌اند و نام پدرش را عمیر یا عویمیر دانسته‌اند.[۴] نسب او به عامر بن لؤی از قریش می‌رسد.[۵] از تاریخ تولد و جزئیات زندگی او پیش از دورهٔ معاویه گزارشی در دست نیست. دربارهٔ صحابیت او نیز اختلاف است.
بحث صحابیت
دربارهٔ اینکه بسر پیامبر (ص) را درک کرده باشد اختلاف است. به گزارش ابن عبدالبر، واقدی و یحیی بن معین و احمد بن حنبل گفته‌اند که او از پیامبر (ص) نشنیده، زیرا هنگام رحلت پیامبر (ص) کوچک بوده است؛ اما اهل شام می‌گویند او از پیامبر (ص) شنیده و دو حدیث از او روایت شده است.[۶] دارقطنی می‌گوید: «لَهُ صُحْبَةٌ وَ لَمْ تَكُنْ لَهُ اسْتِقَامَةٌ بَعْدَ النَّبِيِّ صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ»؛ «او صحابیت داشت، اما پس از پیامبر (ص) استقامتی نداشت.»[۷]
یورش به حجاز و یمن
بر پایهٔ گزارش‌ها، معاویه پس از صفین، بسر را به مدینه، مکه، یمن و نواحی دیگر فرستاد تا بر آنجا یورش برد و شیعیان علی (ع) را بترساند.[۸] او در مسیر خود شماری از شیعیان را کشت و اموال آنان را برداشت.[۹]
سرکوب شیعیان
پس از جنگ صفین، معاویه او را به حجاز و یمن فرستاد تا شیعیان علی (ع) را بترساند و بکشد.[۱۰] در یمن، عبیدالله بن عباس، والی امام علی علیه السلام، از آمدن او آگاه شد و گریخت؛ بسر وارد یمن شد و دست به کشتار زد.[۱۱]
ابن عبدالبر می‌نویسد: «مِنْهَا ذَبْحُهُ ابْنَيْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ هُمَا صَغِيرَانِ بَيْنَ يَدَيْ أُمِّهِمَا»؛ «از کارهای بزرگ او سر بریدن دو پسر عبیدالله بن عباس بن عبدالمطلب بود، در حالی که دو کودک خردسال در دامان مادرشان بودند.»[۱۲] نام آن دو را عبدالرحمن و قثم گفته‌اند.[۱۳] این رویداد در منابع، از جنایات شاخص بسر شمرده شده است.[۱۴]
وفات
دربارهٔ سال وفات او اختلاف است. در برخی منابع، مرگ او در سال ۸۶ق دانسته شده است.[۱۵] از جزئیات زندگی او در سال‌های بعد گزارشی در دست نیست.
ارزیابی
بسر بن ارطاة در منابع رجالی و تاریخی، با وجود بحث دربارهٔ صحابیتش، به سبب کشتار شیعیان و جنایت در یمن نکوهش شده است.[۱۶] گفتار یحیی بن معین که او را «رجل سوء» خواند، و داوری دارقطنی دربارهٔ نداشتن استقامت پس از پیامبر (ص)، نشان‌دهندهٔ تصویر منفی او در منابع است.[۱۷] او نمونه‌ای از کارگزاران اموی است که در دورهٔ معاویه برای سرکوب مخالفان به کار گرفته شدند و کارنامهٔ او در منابع، به عنوان یکی از نمونه‌های خشونت دستگاه اموی ثبت شده است.[۱۸]
پانویس
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۳، ص۵۶۵.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۱۵۷-۱۵۸.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۱۵۸.
- ↑ ابن اثیر، أسد الغابة، ج۱، ص۳۷۳.
- ↑ ابن اثیر، أسد الغابة، ج۱، ص۳۷۳.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۱۵۷-۱۵۸.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۳، ص۵۶۵.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۳، ص۵۶۵.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۳، ص۵۶۵.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۳، ص۵۶۵.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۱۵۸.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۱۵۸.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۳، ص۵۶۵.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۱۵۸.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۳، ص۵۶۵.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۱۵۷-۱۵۸؛ امین، أعیان الشیعة، ج۳، ص۵۶۵.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۱۵۸؛ امین، أعیان الشیعة، ج۳، ص۵۶۵.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۱۵۸؛ امین، أعیان الشیعة، ج۳، ص۵۶۵.
منابع
- ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله؛ الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، بیروت: دار الجیل، ۱۴۱۲ق؛ ج۱.
- ابن اثیر، علی بن محمد؛ أسد الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ ج۱.
- امین، سید محسن؛ أعیان الشیعة، بیروت: دار التعارف، بی‌تا؛ ج۳.
