تابوت

تابوت، صندوقی چوبی یا فلزی که پیکر مرده را در آن گذارند و با مراسم تشییع به گورستان حمل کنند.

واژه شناسی تابوت

دربارۀ ریشۀ واژۀ تابوت و تحول واژگانی و معنایی آن آراء گوناگـونی داده‌اند. برخی واژۀ تابـوت و تَبوت یا توبوت را عبری، و برگرفته از ‌واژۀ تَوْب، به معنای «آنچه از آن بیرون آید‌، پیوسته به آن بازگردد»، دانسته‌اند. این واژه در زبان عربی تابوت و در زبان مردم قریش و انصار به دو صورت تابوت و تابوه به کار می‌رفته است و مردم مصر آن را تابُوَه تلفظ می‌کردند

در فرهنگ و زبان اقوام عرب واژۀ تابوت به معانی دیگری مانند صندوق نگهداری اجساد قدیسان، جعبه یا محفظۀ روی گور (صندوق گور)، قفسۀ سینه، جای نگهداری ذخایر معبد و جز آن نیز به کار رفته است در مصر به ظرف آبخوری و در کلیساهای حبشه به جعبه یا صندوق حاوی کتب و ظروف مقدس نیز تابوت گویند.

در قرآن واژۀ تابوت دوبار به کار رفته است: یک بار در داستان نهادن موسای نوزاد از سوی مادر در تابوت (صندوق یا سبدی) و افکندن آن به آب دریا و رهانیدن او از کشته شدن به دست فرعون و بار دیگر در داستان برگزیدن خداوند طالوت را به فرمانروایی در میان قوم بنی‌اسرائیل و اعطا کردن یک تابوت به نشانۀ پادشاهی کـه حاوی «سکینه» و میـراث خاندان موسى و هارون در آن بود و فرشتگان آن را حمل می‌کردند

این تابوت، یا تابوت سکینه همان تابوت عهد یا تابوت شهادت است که به روایت تورات حضرت موسى(ع) آن را به فرمان خدا ساخت و خدا از فراز آن با موسى تکلم می‌کرد‌.

اولین تابوت در اسلام

اولین کسی که در اسلام با تابوت به شکل امروزی اش تشییع گردید حضرت فاطمه سلام الله علیها بود . روايت شده: فاطمه (س) به اسماء بنت عُمَيْس فرمود: من ناپسند مى‌دانم آنچه را كه با آن جنازه‌ى زنان را حمل مى‌كنند (3) كه پارچه‌اى روى جنازه‌ى آنها مى‌اندازند و جسم آنها از زير پارچه پيدا است، و هر كس آن را ديد تشخيص مى‌دهد كه مرد است يا زن، من ضعيف شده‌ام و گوشت بدنم گداخته شده، آيا چيزى نمى‌سازى كه مرا بپوشاند.

اسماء گفت: آن زمان كه در حبشه بودم مردم حبشه براى حمل جنازه چيزى را كه پوشاننده بدن بود ساخته بودند، اگر مى‌خواهى مثل آن را بسازم.

فاطمه (س) فرمود: آن را بساز.

اسماء تختى طلبيد و آن را به رو انداخت، سپس چند چوب از شاخه‌ى خرما طلبيد و آن را بر پايه‌هاى آن تخت، استوار كرد و سپس پارچه‌اى روى آن كشيد (شبيه عِمارى درآمد) و به فاطمه (س) عرض كرد: تابوتهاى مردم حبشه، اين گونه است.

فاطمه (س) آنرا پسنديد و به اسماء فرمود: خدا تو را از آتش دوزخ محفوظ بدارد، مانند اين تابوت براى من بسازد و مرا با آن بپوشان.

و نقل شده وقتى كه حضرت زهرا (س) آن تابوت را ديد خنديد، با توجه به اينكه بعد از رحلت رسول خدا (ص) هيچگاه تبسّم (لبخند) نكرده بود و فرمود: اين تابوت، چقدر زيبا و نيكو است كه مانع مشخص شدن زن و مرد مى‌شود!

تابوت واره ها

شیعیان جهان، به ویژه شیعیان ایران، در مراسم سالگرد شهادت شهیدان دینی خود، شِعار (ساز و برگ)‌ها و صندوقهای آرایه‌بندی‌شده‌ای را در دسته‌های عزا می‌گردانند که اگر‌چه تابوت نیست، اما مظهر و نمادی از تابوت و تابوت شهید به شمار می‌آید. این تابوتهای نمادین یا تمثیلی را که در اینجا از آنها به تابوت‌واره تعبیر می‌شود، به شکلهای گوناگون و شبیه صندوق گور، ضریح و گنبد و بارگاه می‌سازند و در حوزه‌های جغرافیایی مختلف ایران به نامهای «نخل»، «حِجله»، «شِیْدونه»، «دُغْدُغه»، «شش گوشه»، «نهرِ علقمه»، «شط فرات» و جز آن می‌نامند. برخی از این تابوت‌واره‌ها فقط به نواحی خاصی از ایران‌اختصاص دارد. شکل و‌چگونگی‌ هر یک ‌ازاین‌تابو‌ت‌واره‌ها به اختصار چنین است.

نخل

اتاقکی است چوبی و بزرگ به شکل مکعب مستطیل با سقفی دو شیبی یا تخت که دو جبهۀ پیش و پس آن را معمولاً جناغی‌شکل و سر‌و‌نما با سطحی مشبک و کناره‌های کنگره‌ای می‌سازند. نخل را پیش از عاشورا با انواع پارچه‌های سیاه و سبز و ترمه و زیورهایی چون آینه، پر، چراغ و فانوس و جنگ‌افزارهایی مانند شمشیر،خنجر و خود می‌آرایند. نخل در بسیاری از مناطق ایران شناخته شده است، اما بیشتر در میان مردم حـوزۀ جغرافیــایی‌ ـ فرهنگی کویـری و برخی از شهرهای استان مرکزی و تهران و خوزستان کاربرد دارد

حجله

اتاقکی است به شکلهای گوناگون و رایج دربسیاری از شهرهای ایران. حجلۀ تهرانیها معروف است. این حجله را معمولاً از چوب و به شکل استوانه با چند ستون و سقف ‌گنبدی یا تخت بر روی طبقی مدور می‌سازند. سطح ستونها و دور تا دور دیوارۀ بالای حجله تا زیرسقف را آینه‌کاری و با کاغذهای رنگین یا با نقاشی تزیین می‌کنند و گویهای رنگارنگ و پرهای الوان از آن می‌آویزند و شمع، فانوس، و چراغ لاله در آن‌می‌افروزند. از این شعار ــ که‌به «حجلۀ قاسم»‌معروف‌است ــ بجز در ایام سوگواری محرم، در مرگ کسانی که شهید یا جوانمرگ شده‌اند، و در مرگ پهلوانان و لوطیان محله نیز استفاده می‌کنند

حجله را مردم گیل و دیلم «صلّه» و تاتارهای شیعه «حجلۀ حضرت قاسم» می‌نامند. در برخی از شهرهای هند در پیشاپیش علم و ذوالجناحِ دسته‌های عزا در روز هفتم محرم تابوت‌واره‌ای به نام «مهندی1» (واژه‌ای هندی که به دستگاهی شبیه ضریح و حجله گفته می‌شود) حمل می‌کنند. مهندی را نماد و مظهرعروسی قاسم در کربلا می‌دانند در واقع مهندی نقش حجله را در میان شیعیان هند ایفا می‌کند

شیدونه: اتاقکی چوبی و به شکل مکعب مستطیل و شبیه ضریح است. رویۀ دیواره‌ها و ستونهای آن را ‌رنگ‌آمیزی و نقاشی کرده، و با زرورقهای رنگین، طلایی و نقره‌ای پوشانده‌اند. ابیاتی نیز در رثای شهیدان روی نواری در دورتادور شیدونه‌نوشته‌اند. شیدونه در حوزۀ‌جغرافیایی ـ ‌فرهنگی خوزستان، به ویژه در شهرهای دزفول و شوشتر همراه نخل به کار می‌رود

دُغْدُغه

تخت روان مانندی است که عزاداران امام حسین‌(ع) و حضرت علی (ع) در مراسم سوگواری ایشان در قم با خود حمل می‌کنند. درگذشته‌دغدغه را با پارچه‌های سیاه می‌پوشاندند و رویش عمامۀ سبز، شمشیر و دیگر سلاحهای‌جنگی می‌گذاشتند

شش گوشه

صندوقی چوبی 6 ضلع و شبیه ضریح شش گوشۀ مرقد امام حسین (ع) که نمای بیرونی آن رنگ‌آمیزی و بـه صورت زیبایـی نقره‌کاری شده اسـت. اشعاری بر دور تا دور زیـرسقف و روی ستونها و‌بخشهایی‌از مَعجَر (محجر) آن‌ نوشتـه‌اند. شـش‌گوشه را دسته‌های عزاداری کـاشان در روز6محرم که در محل به نام «روز شش گوشه» معروف است، حمل می‌کنند

نهر علقمه و شط فرات دو اتاقک آرایه‌بندی شده است

یکی شبیه و نماد ضریح مرقد و قتلگاه حضرت عباس (ع) در کنار نهر علقمه (شاخه‌ای از رودخانۀ فرات)، و دیگری شبیه و نماد بارگاه و خیمۀ حضرت امام حسین (ع) در کنار شط فرات

تعزیه

در میان شیعیان عراق و شبه قارۀ هند این نوع تابوت‌واره‌ها را که شبیه ضریح و بارگاه امام حسین (ع) می‌سازند، «تعزیه» می‌نامند ساختمان، شکل و انـدازۀ تعزیه‌ها، نوع آرایـه‌ و نقش و نگارهای آنها در این سرزمینها، و حتى گاهی در میان مردم یک حوزۀ جغرافیایی‌ ـ فرهنگی‌با هم‌فرق‌می‌کند.‌نظام ‌باورهای‌دینی ـ مذهبی هر‌ حوزه، و میزان تأثیرپذیریهای‌ آنها از فرهنگهای مذاهب دیگـر در نوع ساختمان و آرایـه‌بندیهای تعزیه و تزیینهای آن اثـر گذاشته اسـت

مسلمانان اندونزی شعارهای شبیه تعزیه در هند را «تابوت» و هندیانی که برای کار در مزارع نیشکر، به تدریج از 1261-1335ق/1845-1917م، گروه گروه به کارائیب مهاجرت کردند، تابوت‌واره‌ای که نماد گنبد و بارگاه امام حسین (ع) است، تَجه (صورت تغییر‌یافتۀ تعزیه) می‌نامیدند

منابع

• دائرة المعارف بزرگ اسلامی، جلد14، صفحه5636، مدخل "تابوت" از علی بلوکباشی، در دسترس در کتابخانه مدرسه فقاهت
• ویژه نامه شهادت حضرت زهرا سلام الله علیها، سایت شهید آوینی