منا

از دانشنامه‌ی اسلامی
نسخهٔ تاریخ ‏۱۵ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۵:۲۳ توسط مهدی موسوی (بحث | مشارکت‌ها)
(تفاوت) → نسخهٔ قدیمی‌تر | نمایش نسخهٔ فعلی (تفاوت) | نسخهٔ جدیدتر ← (تفاوت)
پرش به ناوبری پرش به جستجو

کشور

عربستان سعودی

شهر

مکه

  • طول: شرقی
  • عرض: شمالی
[ مشاهده در نقشه]

«مِنا» نام محلی در محدودهٔ حرم مکه و در مسیر میان مکه و مزدلفه است که نزدیک به یک فرسخ (پنج تا شش کیلومتر) از شهر مکه فاصله دارد.[۱] وادی‌ منا یکی از مواقف حج و جایگاه بیتوتهٔ حاجیان در شب‌های ایام تشریق است.[۲] حاجیان در روز عید قربان (دهم ذی‌الحجه)، در منا رمی جمرهٔ عقبه و قربانی و حلق یا تقصیر را به جای می‌آورند[۳] و در سه روز پس از آن، هر روز سه جمره را سنگ می‌زنند.[۴] مسجد خیف در منا قرار دارد و در روایات شیعه به نماز گزاردن در آن سفارش شده‌ است.[۵]

نام منا

در منابع عربی این مکان «مِنى» با کسره و تنوین ضبط شده و در فارسی به صورت «منا» نوشته می‌شود.[۶] یاقوت حموی چند وجه برای نام‌گذاری آن آورده است: از ریشهٔ «مَنى» به معنای ریخته شدن، چون خون قربانی در آن ریخته می‌شود؛ از «تمنّی»، به این سبب که حضرت آدم در آن آرزوی بهشت کرد؛ و از این جهت که قوچ قربانی در آن ذبح شد.[۷] به گزارش یاقوت، تعبیر «أمنَى القوم» در عربی به معنای به منا آمدن است.[۷]

موقعیت جغرافیایی

منا در درون حرم مکه و در درّهٔ وادی‌ای قرار دارد که حاجیان در آن فرود می‌آیند و رمی جمرات می‌کنند.[۸] یاقوت حموی آن را شهرکی در یک فرسخی مکه (پنج تا شش کیلومتر) و به طول دو میل وصف کرده که تنها در فصل حج آبادان می‌شود و در باقی سال خالی می‌ماند.[۹] به گزارش او، منا میان دو کوه جای گرفته، در آن آب‌انبارها و چاه‌ها و کاروانسراها و دکان‌هایی بوده و مسجد آن در خیابان سمت راست قرار داشته است.[۱۰]

حدود منا بر پایهٔ روایتی از امام صادق (علیه‌السلام) چنین است: «حَدُّ مِنى مِنَ الْعَقَبَةِ إِلى وادِي مُحَسِّر»؛ «حدّ منا از عقبه تا وادی مُحسّر است.»[۱۱] یاقوت نیز به نقل از برخی، همین حدود را آورده و افزوده است که موقف مزدلفه از محسّر تا نشانه‌های حرم است و موقف عرفات در حِلّ و بیرون از حرم قرار دارد.[۱۲] بر این پایه، منا در حرم واقع است و عرفات بیرون از آن.[۱۳] وادی محسّر، که در حد منا واقع است، درّه‌ای بزرگ میان مزدلفه و منا (نزدیک‌تر به منا) است.[۱۴]

مسجد خیف، در بخشی بلند از وادی منا جای گرفته است.[۱۵] در روایتی از امام صادق (علیه‌السلام) آمده است: «صَلِّ فِي مَسْجِدِ الْخَيْفِ وَهُوَ مَسْجِدُ مِنى، وَكانَ مَسْجِدُ رَسُولِ اللَّهِ (ص) عَلى عَهْدِهِ عِنْدَ الْمَنارَةِ الَّتي في وَسَطِ الْمَسْجِدِ»؛ «در مسجد خیف نماز بخوان که آن مسجد مناست؛ و مسجد پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) در روزگار او نزد مناره‌ای بود که در میان مسجد است.»[۱۶] در ادامهٔ همین روایت، شمار پیامبرانی که در آن نماز خوانده‌اند هزار تن ذکر شده و در روایتی دیگر هفتصد تن آمده است.[۱۷]

یاقوت حموی نیز از مسجد دیگری به نام «مسجد الکبش» در نزدیکی عقبهٔ منا یاد کرده است.[۱۸]

جایگاه منا در مناسک حج

حاجیان شب عید قربان را در مزدلفه می‌گذرانند و بامداد روز عید، از مشعر الحرام به سوی «منا» می‌آیند، مناسک منا را انجام می‌دهند و سپس برای طواف زیارت به مسجد الحرام بازمی‌گردند.[۱۹] قرآن دربارهٔ کوچ حاجیان از عرفات به مشعر الحرام می‌فرماید: «لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ»؛ «بر شما گناهی نیست که [در ایام حج] از پروردگارتان [به وسیله تجارت و داد و ستد] فضل و روزی و منافع مادی بطلبید. و هنگامی که از عرفات کوچ کردید، خدا را در مشعر الحرام یاد کنید. [آری] او را یاد کنید همان گونه که شما را هدایت کرد. و همانا شما پیش از این از گمراهان بودید.»[۲۰]

بیتوته در منا

حاجیان در روز هشتم ذی‌الحجه (یوم‌ الترویه) به منا می‌روند. بر پایهٔ روایتی از امام صادق (علیه‌السلام)، حاجی در این روز نماز ظهر را در منا می‌خواند، شب را در آن می‌گذراند و بامداد روز نهم پس از طلوع آفتاب به عرفات می‌رود.[۲۱] حاجی باید پس از طواف زیارت به منا بازگردد و شب‌های یازدهم و دوازدهم و ـ برای کسی که نَفْر دوم را برمی‌گزیند ـ شب سیزدهم را در منا بگذراند.[۲۲] در روایتی از امام صادق (علیه‌السلام) آمده است: «إِذا فَرَغْتَ مِنْ طَوافِكَ لِلْحَجِّ وَطَوافِ النِّساءِ فَلا تَبِتْ إِلّا بِمِنى»؛ «چون طواف حج و طواف نساء را به پایان بردی، جز در منا بیتوته مکن.»[۲۳]

ترک بیتوتهٔ منا در دیدگاه مشهور فقیهان شیعه، کفاره دارد: برای هر شب یک گوسفند، مگر آنکه حاجی پس از نیمه‌شب از منا بیرون رفته یا در مکه به عبادت مشغول بوده باشد.[۲۴] در روایتی برای کسی که شب‌های منا را در مکه بگذراند سه گوسفند مقرر شده است.[۲۵] به گفتهٔ علامه حلی، ماندن در منا بر بازگشت به مکه برای طواف مستحبی برتری دارد؛ امام صادق (علیه‌السلام) در پاسخ کسی که از طواف مستحبی در مکه در ایام منا پرسید، فرمود: «الْمُقامُ بِمِنى أَفْضَلُ وَأَحَبُّ إِلَيَّ»؛ «ماندن در منا برتر و نزد من محبوب‌تر است.»[۲۶]

رمی جمرات

در روز عید قربان (روز دهم ذی‌الحجه)، حاجی تنها جمرهٔ عقبه را با هفت سنگ می‌زند؛ این جمره از سمت مکه نخستین جمره است.[۲۷] در روزهای یازدهم و دوازدهم و سیزدهم ذی‌الحجه (ایام تشریق)، هر روز سه جمره با هفت سنگ (در مجموع بیست‌ویک سنگ) زده می‌شود و ترتیب آن‌ها رعایت می‌گردد؛ آغاز از جمرهٔ اولی است که دورترین جمره از مکه است.[۲۸] مستحب است حاجی با هر سنگ تکبیر بگوید.[۲۹] حاجی می‌تواند پس از رمی روز دوازدهم، پیش از غروب، از منا کوچ کند (نَفْر اول) یا تا روز سیزدهم بماند و در آن روز نیز رمی کند (نَفْر دوم).[۳۰]

قربانی و حلق و تقصیر

در روز عید قربان، سه عمل در منا انجام می‌شود: رمی جمره عقبه، ذبح قربانی و حلق یا تقصیر.[۳۱] از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده است: «مِنًى كُلُّهُ مَنْحَرٌ وَأَفْضَلُ الْمَنْحَرِ كُلُّهُ الْمَسْجِدُ»؛ «همهٔ منا قربانگاه است و برترین جای قربانی، مسجد است.»[۳۲] بر این پایه، قربانی در هر جای منا جایز است و مسجد خیف برترین جای آن شمرده شده است.[۳۳]

پانویس

  1. ↑ حموی، معجم البلدان، ج۵، ص۱۹۸.
  2. ↑ حلی، تذکرة الفقهاء، ج۸، ص۳۵۵.
  3. ↑ همان، ج۸، ص۲۱۳.
  4. ↑ همان، ج۸، ص۳۵۹.
  5. ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۵، ص۲۶۸.
  6. ↑ حموی، معجم البلدان، ج۵، ص۱۹۸.
  7. ↑ ۷٫۰ ۷٫۱ همان.
  8. ↑ حموی، معجم البلدان، ج۵، ص۱۹۸.
  9. ↑ همان.
  10. ↑ همان.
  11. ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۳، ص۵۲۷.
  12. ↑ حموی، معجم البلدان، ج۵، ص۱۹۸.
  13. ↑ همان.
  14. ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۴، ص۲۲.
  15. ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۵، ص۲۶۸.
  16. ↑ همان.
  17. ↑ همان، ج۵، ص۲۶۸–۲۶۹.
  18. ↑ حموی، معجم البلدان، ج۵، ص۱۹۸.
  19. ↑ حلی، تذکرة الفقهاء، ج۸، ص۲۱۳ و ۳۴۷.
  20. ↑ قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۹۸؛ ترجمهٔ حسین انصاریان
  21. ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۳، ص۵۲۵.
  22. ↑ حلی، تذکرة الفقهاء، ج۸، ص۳۵۵.
  23. ↑ همان، ج۸، ص۳۵۵–۳۵۶.
  24. ↑ همان، ج۸، ص۳۵۶.
  25. ↑ همان، ج۸، ص۳۵۷.
  26. ↑ همان، ج۸، ص۳۵۸.
  27. ↑ همان، ج۸، ص۲۱۳.
  28. ↑ همان، ج۸، ص۳۵۹ و ۳۶۲.
  29. ↑ همان، ج۸، ص۳۵۹.
  30. ↑ همان، ج۸، ص۳۵۷.
  31. ↑ همان، ج۸، ص۲۱۳.
  32. ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۴، ص۹۰.
  33. ↑ همان.


منابع

  • قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
  • حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعة، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق؛ ج۵، ۱۳ و ۱۴.
  • حلی، حسن بن یوسف؛ تذکرة الفقهاء، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۱۴ق؛ ج۸.
  • حموی، یاقوت؛ معجم البلدان، بیروت: دار صادر، ۱۹۹۵م؛ ج۵.