سید حیدر آملی

سید حیدر آملی
نام کامل	سید حیدر بن علی بن حیدر علوی حسینی آملی
زادروز	نامعلوم (سدهٔ هشتم هجری)
زادگاه	آمل، طبرستان
وفات	نامعلوم (سدهٔ هشتم هجری)
مدفن	نامعلوم
آثار	جامع الأسرار و منبع الأنوار، نص النصوص (فص الفصوص)، تفسیر قرآن، تاج اللبیب و خلیل الغریب، بغیة الطالبة
شناخته‌شده برای	عارف و متکلم شیعهٔ سدهٔ هشتم هجری و نویسندهٔ جامع الأسرار، معروف به کوشش برای سازگاری میان تشیع و تصوف

سید حیدر آملی، عارف، متکلم و مفسر شیعه در سدهٔ هشتم هجری بود. او از سادات آمُل در طبرستان برخاست و بیشتر با کتاب جامع الأسرار و منبع الأنوار شناخته می‌شود که در آن کوشیده است میان ظاهر تشیع و باطن تصوف سازگاری ایجاد کند.

نام و نسب

او را «حیدر بن علی بن حیدر العلوی الحسینی الآملی» و «العبیدلی» خوانده‌اند و نسبتش به آمُل، از شهرهای طبرستان، بازمی‌گردد. قاضی نورالله شوشتری او را «أفضل المتألهین» و از بزرگان سادات آمل دانسته است. در منابع، میان او و دو تن دیگر از عالمان آملی — شمس‌الدین محمد آملی، شارح قانون ابن‌سینا، و نویسندهٔ کشکول — اشتباه شده است؛ در حالی که اینان اشخاصی دیگرند.

زندگی و تحصیل

به گزارش قاضی نورالله در مجالس المؤمنین، سید حیدر از آمل به قصد زیارت عتبات به عراق رفت، در بغداد اقامت گزید و نزد فخرالدین، فرزند علامه حلی، و نصیرالدین قاشی (حلی) و دیگر عالمان و عارفان شیعه درس خواند. تاریخ تولد و وفات او در منابع به‌صراحت ثبت نشده و او را از عالمان سدهٔ هشتم هجری دانسته‌اند. او همچنین از طریقت صوفیه خرقه گرفت و سلسلهٔ آن را در آغاز شرح فصوص آورده است.

آثار

مهم‌ترین اثر او جامع الأسرار و منبع الأنوار است که در آن به توفیق میان شریعت و حقیقت و میان شیعه و صوفیه پرداخته است. اثر دیگر او شرحی بر فصوص الحکم ابن عربی است که با نام نص النصوص (یا «فص الفصوص») شناخته می‌شود و از منابع مهم شرح اندیشه‌های ابن عربی در سنت شیعی است. از دیگر آثار او تاج اللبیب و خلیل الغریب، بغیة الطالبة و تفسیری بزرگ به زبان صوفیه را نام برده‌اند.

اندیشه

سید حیدر در مقدمهٔ جامع الأسرار هدف خود را چنین بیان می‌کند: «لَمْ أَزَلْ مِنْ أَیَّامِ الشَّبَابِ بَلْ مِنْ زَمَنِ الطُّفُولِیَّةِ إِلَی الْآنَ... مَشْغُولاً بِتَحْصِیلِ عَقَائِدِ أَجْدَادِیَ الطَّاهِرِینَ الْأَئِمَّةِ الْمَعْصُومِینَ بِحَسَبِ ظَاهِرِ الشِّیعَةِ... وَ بِحَسَبِ الْبَاطِنِ الْحَقِیقِیِّ الْمَخْصُوصِ بِطَائِفَةِ الصُّوفِیَّةِ، فَوُفِّقْتُ... لِلتَّوْفِیقِ بَیْنَ الطَّائِفَتَیْنِ»؛ «از روزگار جوانی، بلکه از کودکی تا کنون... به تحصیل عقاید اجداد پاکم، امامان معصوم، بر حسب ظاهر شیعه... و بر حسب باطن حقیقیِ مخصوص صوفیه مشغول بودم و توفیق یافتم میان این دو طایفه سازگاری ایجاد کنم.»

بر این پایه، پروژهٔ فکری او را می‌توان کوششی برای پیوند دادن عرفان نظری با آموزه‌های امامیه دانست؛ او خود را جامع میان شریعت و حقیقت می‌دانست.

جایگاه و اختلاف نظر

عالمان شیعه دربارهٔ او دوگونه داوری کرده‌اند. قاضی نورالله شوشتری او را از عالمان و متألهان بزرگ شیعه شمرده و شیخ بهایی نیز او را «السید الجلیل» خوانده است. در برابر، برخی منابع رجالی، رویکرد صوفیانهٔ او را نپسندیده و در کتاب جامع الأسرار به «حشو» از مطالب صوفیه اشاره کرده‌اند. این اختلاف، بازتاب دهندهٔ مناقشهٔ گسترده‌تر دربارهٔ نسبت عرفان و تشیع در آن دوره است.

ارزیابی

سید حیدر آملی از چهره‌های مهم عرفان شیعی در سدهٔ هشتم هجری است که با تألیف جامع الأسرار و شرح فصوص الحکم، کوشید میان دو سنت ظاهری و باطنی پل بزند. آثار او هم در تاریخ عرفان اسلامی و هم در تاریخ کلام شیعی اهمیت دارند و داوری دربارهٔ او، به موضع گیرنده در مناقشهٔ تصوف و تشیع وابسته است.

منابع

• امین، سید محسن؛ أعیان الشیعة، بیروت: دار التعارف، بی‌تا؛ ج۶.