مبطلات روزه

مبطلات روزه یا مُفطِرات، در فقه امامیه به اموری گفته می‌شود که روزه را باطل می‌کنند. مشهور فقیهان نُه عنوان را در این شمار آورده‌اند: خوردن و آشامیدن، آمیزش، استمناء، دروغ بستن به خدا و پیامبر، رساندن غبار غلیظ به حلق، فرو بردن سر در آب، باقی‌ماندن بر جنابت تا سپیده‌دم، قی کردن عمدی و حقنه. این عنوان در «کتاب الصوم» و در بحث شرایط صحت روزه بررسی می‌شود. به باور مشهور، تحقق هر یک از این امور روزه را باطل و قضا را واجب می‌کند؛ اما کفاره تنها در افطار عمدی و با شرایطی واجب می‌شود. فقه مذاهب اهل سنت دامنهٔ تنگاتری دارد و شماری از این عناوین را نمی‌پذیرد.

جایگاه در ابواب فقه

واژهٔ «مُبطِل» به اثر حکمیِ این امور (بطلان روزه) ناظر است و «مُفطِر» به خودِ آنچه روزه را می‌شکند. فقیهان هر دو تعبیر را به کار برده و در ابواب صوم، آن‌ها را در پی احکام نیت و امساک می‌آورند. در نگاه فقهی، روزه با ترک این امور از سپیده‌دم تا مغرب محقق می‌شود؛ از این‌رو بحث مبطلات در حقیقت بیان قید سلبیِ صحت روزه است.

ادله

مهم‌ترین مستند قرآنی در باب امساک، آیهٔ ۱۸۷ سوره بقره است که اجازهٔ خوردن و آشامیدن را به شب و پیش از سپیده‌دم محدود می‌کند: «وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ»؛ «و بخورید و بیاشامید تا رشتهٔ سپید از رشتهٔ سیاه، از سپیدهٔ بامداد، برایتان آشکار شود؛ سپس روزه را تا شب به پایان برید». صدر همین آیه آمیزش در شب را حلال می‌شمارد: «أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَىٰ نِسَائِكُمْ»؛ «در شبِ روزه، آمیزش با همسرانتان برای شما حلال شد»؛ که مفهوم آن حرمت در روز است.

در روایات، برای افطار عمدی کفاره تعیین شده است. بر پایهٔ گزارشی که در مصادر شیعه و اهل سنت آمده، مردی نزد پیامبر صلی الله علیه وآله اعتراف کرد که در رمضان با همسرش آمیزش کرده است؛ پیامبر صلی الله علیه وآله سه گزینه برشمرد: آزاد کردن برده، دو ماه روزهٔ پیوسته، یا سیر کردن شصت بینوا. همین روایت، مهم‌ترین مستند فقیهان در تفکیک قضا از کفاره است.

مبطلات مشهور

هر یک از این عناوین در آثار فقهی با قیود و شرایطی همراه است. خوردن و آشامیدن، هرچند اندک باشد، روزه را باطل می‌کند و تفاوتی میان غذا و دارو نیست. آمیزش و استمناء (انزال به وسیلهٔ خود) نیز از مبطلات‌اند. دروغ بستن به خدا و پیامبر، بر پایهٔ روایتی که آن را در شمار مفطرات آورده، در نظر مشهور مبطل شمرده شده است. رساندن گرد و خاک انبوه به حلق، فرو بردن تمام سر در آب (ارتماس) و حقنه (رساندن دارو به بدن از راه مقعد) نیز روزه را باطل می‌کنند.

باقی‌ماندن بر جنابت بدین معناست که کسی در شبِ روزهٔ رمضان جنب شود و عمداً تا سپیده‌دم غسل نکند؛ در این صورت روزه‌اش باطل است. قی کردن عمدی هم مبطل است، اما قیِ بی‌اختیار روزه را باطل نمی‌کند.

قضا

بطلان روزه، قضا را واجب می‌کند. این حکم با موارد رخصت تفاوت دارد: کسی که به سبب بیماری یا سفر روزه نگیرد نیز قضا دارد، اما کفاره بر او نیست. قضا در روزهٔ مستحبی واجب نمی‌شود و قطع آن مکروه شمرده شده است؛ مگر آنکه روزه با نذر یا عهد واجب شده باشد.

کفاره

کفارهٔ افطار عمدی در ماه رمضان، به باور مشهور، یکی از سه چیز است: آزاد کردن برده، دو ماه روزهٔ پیوسته، یا سیر کردن شصت بینوا؛ مشهور میان این سه قائل به تخییرند و برخی ترتیب را برگزیده‌اند. کفاره به بلوغ، عقل، اختیار و علم وابسته است و به باور مشهور، تکرار مبطل در یک روز آن را چند برابر نمی‌کند.

شرایط تأثیر

تحقق عنوان مبطل به عمد، اختیار و علم وابسته است. اگر روزه‌دار از روی فراموشی چیزی بخورد، روزه‌اش صحیح است و قضا ندارد؛ همین حکم در ناآگاهیِ معذور جاری است. اما ناآگاهیِ ناشی از کوتاهی، به باور برخی فقیهان، قضا را واجب و کفاره را ساقط می‌کند. بنابراین آنچه روزه را می‌شکند، اقدام آگاهانه و آزادانه است، نه صرف رسیدن چیزی به بدن.

اختلاف فقیهان

در اصلِ شمرده شدن این عناوین اختلاف چندانی میان فقیهان امامیه دیده نمی‌شود؛ اختلاف بیشتر در جزئیات است: دامنهٔ عنوان دروغ بستن (آیا تنها خدا و پیامبر را دربر می‌گیرد یا امامان را نیز)، شرایط ارتماس، و اینکه کفاره بر همهٔ مبطلات جاری است یا بر برخی از آن‌ها. شماری از فقیهان بر بخشی از این احکام ادعای اجماع کرده‌اند.

مقایسه با مذاهب اهل سنت

در فقه مذاهب اهل سنت دامنهٔ مفطرات تنگ‌تر است. بیشتر آنان خوردن و آشامیدن عمدی، آمیزش و قی عمدی را مبطل می‌دانند، اما ارتماس، رساندن غبار، دروغ بستن و باقی‌ماندن بر جنابت را در شمار مبطلات نمی‌آورند. این تفاوت از تفاوت منابع و مبانی استنباط در دو سنت فقهی برمی‌خیزد.

شهادت ثالثه در اذان

از آنجا که دروغ بستن به خدا و پیامبر در فقه امامیه از مبطلات شمرده شده، برخی نویسندگان اهل سنت کوشیده‌اند شهادت سوم در اذان را نمونهٔ آن بگیرند. این جمله چنین است: «أَشْهَدُ أَنَّ عَلِيّاً وَلِيُّ اللَّهِ»؛ «گواهی می‌دهم که علی ولی خداست». در فقه اهل سنت، اذان توقیفی دانسته می‌شود و عبارات آن را همانند نقل‌های صحیح بخاری و صحیح مسلم محدود می‌شمارند؛ بر این پایه، برخی عالمان اهل سنت افزودن این جمله را بدعت خوانده و آن را بخشی از اذان ندانسته‌اند.

فقیهان شیعه این استدلال را نپذیرفته‌اند. به باور آنان، شهادت سوم اقراری به ولایت امام علی علیه‌السلام است و در آن هیچ سخن ناراستی به خدا و پیامبر نسبت داده نمی‌شود؛ افزون بر این، بیشتر فقیهان آن را جزء متن اذان ندانسته و آوردنش را به قصد قربت جایز یا مستحب شمرده‌اند. از سوی دیگر، روزه به اذان وابسته نیست و ابطال آن به «دروغ بستن»، نیازمند نسبت دادن آگاهانهٔ امری ناراست به خدا یا پیامبر است. هیچ‌یک از فقیهان شیعه این جمله را از مبطلات روزه نشمرده‌اند.

احکام مرتبط

بیشتر این احکام در روزه‌های واجب دیگر، مانند روزهٔ قضا و نذر، نیز جریان دارد؛ هرچند برخی عناوین، مانند باقی‌ماندن بر جنابت، ویژهٔ روزهٔ رمضان است. افطار عمدی در رمضان، افزون بر بطلان روزه و وجوب کفاره، گناه نیز شمرده می‌شود.

منابع

• قرآن کریم.
• ابن رشد، محمد؛ بدایة المجتهد و نهایة المقتصد، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ کتاب الصوم.
• بخاری، محمد؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
• حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعه، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
• حلی، حسن بن یوسف؛ مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
• حلی، جعفر بن حسن؛ شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم: اسماعیلیان، بی‌تا.
• طباطبایی یزدی، محمدکاظم؛ العروة الوثقی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
• طوسی، محمد بن حسن؛ الخلاف فی الأحکام، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
• نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.

فقه
کلیات:	تاریخ فقه، ابواب فقه، احکام، اجتهاد، منابع اجتهاد در فقه شیعه، تقلید، اصول فقه، قواعد فقهی
منابع:	عروة الوثقى، شرایع الاسلام، علل الشرائع، لمعه، جواهرالكلام، المكاسب المحرمه، مدارک الاحکام و ...
↓ رده ها ↓
فقه:	فقیهان، منابع فقهی، اصطلاحات فقهی، آیات الاحکام، منابع اجتهاد در فقه شیعه، قواعد فقه
اصول فقه:	اصول فقه، اصولیون، منابع اصول فقه، اصطلاحات اصول فقه
احکام:	احکام، احکام عبادی، احکام اقتصادی، احکام خانواده، احکام روابط اجتماعی، احکام قضایی و جزایی، احکام اطعمه و اشربه، اصطلاحات احكام