ائمه بقیع

کشور	عربستان
شهر	مدینه
	طول: شرقی عرض: شمالی
[ مشاهده در نقشه]

ائمه بقیع نامی است که در فرهنگ شیعه به چهار امام از امامان دوازده‌گانه گفته می‌شود که در بقیع، قبرستان کهن مدینه، به خاک سپرده شده‌اند: امام حسن مجتبی علیه‌السلام، امام سجاد علیه‌السلام، امام محمد باقر علیه‌السلام و امام جعفر صادق علیه‌السلام. بقیع در جوار مسجد النبی صلی الله علیه وآله است و از صدر اسلام گورستان مسلمانان مدینه بوده است. مزار این چهار امام، در کنار قبر عباس بن عبدالمطلب و شماری از خاندان پیامبر صلی الله علیه وآله، از دیرباز زیارتگاه شیعیان شمرده می‌شود. بناهایی که در سده‌های متأخر بر این قبور ساخته شده بود، در سال ۱۳۴۴ ق ویران شد و امروزه اثری از آن‌ها نمانده است.

موقعیت

بقیع در سمت شرقی مسجد النبی صلی الله علیه وآله قرار دارد و در دورهٔ پیامبر صلی الله علیه وآله به گورستان مسلمانان مدینه تبدیل شد. سمهودی، تاریخ‌نگار مدینه در سدهٔ دهم هجری، در وفاء الوفا موقعیت آن و دگرگونی‌هایش را در دوره‌های مختلف وصف کرده است.

تاریخچه

بقیع در لغت به زمین هموار و فراخ گفته می‌شود و این قبرستان را «بقیع الغرقد» نیز می‌نامند، زیرا در آن درختان غرقد می‌رویید. به گزارش منابع کهن، اسعد بن زراره نخستین کسی از انصار بود که در بقیع به خاک سپرده شد و عثمان بن مظعون نخستین مهاجر مدفون در آن بود که در سال دوم هجری درگذشت. از آن پس، بقیع گورستان اصلی مسلمانان مدینه شد و صحابه و تابعان بسیاری در آن دفن شدند. در سال دهم هجری، ابراهیم، پسر پیامبر صلی الله علیه وآله، در بقیع دفن شد. به گزارش‌های مشهور، رقیه و ام کلثوم، دو دختر پیامبر صلی الله علیه وآله، نیز در همان‌جا به خاک سپرده شدند.

مزار چهار امام

بنا بر سال‌شمار مشهور، امام حسن مجتبی علیه‌السلام در سال ۵۰ ق درگذشت. به گزارش منابع شیعه، او وصیت کرد در جوار جدش پیامبر صلی الله علیه وآله دفن شود، اما مروان بن حکم و بنی امیه از این کار جلوگیری کردند و پیکر او در بقیع، کنار قبر مادربزرگش فاطمه بنت اسد، به خاک سپرده شد. سه امام دیگر نیز در مدینه درگذشتند و در همان قبرستان دفن شدند: امام سجاد علیه‌السلام در ۹۵ ق، امام محمد باقر علیه‌السلام در ۱۱۴ ق و امام جعفر صادق علیه‌السلام در ۱۴۸ ق.

قبور این چهار امام در یک محدوده و در نزدیکی قبر عباس بن عبدالمطلب جای گرفته است. در منابع شیعه گزارش شده است که هر چهار امام با سم به شهادت رسیدند.

دیگر مدفونان

عباس بن عبدالمطلب، عموی پیامبر صلی الله علیه وآله، در سال ۳۲ ق درگذشت و در بقیع دفن شد. فاطمه بنت اسد، مادر امام علی علیه‌السلام، نیز در بقیع دفن شده است؛ بر پایهٔ گزارش منابع شیعه، پیامبر صلی الله علیه وآله او را با پیراهن خود کفن کرد. ام البنین، همسر امام علی علیه‌السلام و مادر عباس بن علی علیه‌السلام، نیز بر پایهٔ گزارش‌های شیعه در همین قبرستان به خاک سپرده شده است.

عثمان بن عفان، خلیفهٔ سوم، در زمینی به نام حشّ کوکب در مجاورت بقیع دفن شد. این زمین بعدها در محدودهٔ قبرستان قرار گرفت و امروزه قبر او در بخشی از بقیع شمرده می‌شود. دربارهٔ محل دفن حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها نیز اختلاف است: بر پایهٔ دیدگاه مشهور اهل سنت، او در بقیع دفن شده است؛ در برابر، بیشتر منابع شیعه محل دفن او را خانهٔ خودش در جوار مسجد النبی صلی الله علیه وآله می‌دانند که در گسترش مسجد، در آن ادغام شد.

زیارت

پیامبر صلی الله علیه وآله به زیارت قبور می‌رفت و برای مردگان آمرزش می‌خواست. در صحیح مسلم از عایشه نقل شده است که پیامبر صلی الله علیه وآله بر قبور چنین سلام می‌داد: «السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الدِّيَارِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُسْلِمِينَ، وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِكُمْ لَاحِقُونَ»؛ «سلام بر شما، ای اهل این سراها از مؤمنان و مسلمانان؛ و ما نیز به خواست خدا به شما خواهیم پیوست».

زیارت قبور ائمه بقیع در منابع زیارتی شیعه جایگاه ویژه‌ای دارد و برای آن زیارت‌نامه‌هایی نقل شده است. ابن قولویه در کامل الزیارات و مجلسی در بحار الأنوار، زیارت این قبور و آداب آن را آورده‌اند.

تخریب

در سده‌های متأخر، بر قبور ائمه و عباس بن عبدالمطلب بنا و قبه ساخته شد و گرد قبرستان دیوار کشیده شد. به باور وهابیان، ساختن بنا و قبه بر قبور با توحید ناسازگار است. بر همین اساس، در دورهٔ نخست حکومت سعودی در حجاز، در اوایل سدهٔ سیزدهم قمری، بناهای بقیع ویران شد و سپس در دورهٔ عثمانی بازسازی گردید.

در سال ۱۳۴۴ ق، پس از استقرار حکومت آل سعود در حجاز، بار دیگر بناها و قبه‌های بقیع، از جمله بناهای قبور ائمه، ویران شد. این رویداد در میان شیعیان بازتاب گسترده‌ای یافت و سالگرد آن هر سال گرامی داشته می‌شود.

وضعیت کنونی

امروزه قبرستان بقیع با دیوار محصور شده و قبور ائمه با سنگ‌های ساده و بدون بنا و ضریح نشانه‌گذاری شده است. هر سال زائران بسیاری، به‌ویژه در موسم حج و عمره، برای زیارت به بقیع می‌روند؛ با این حال، این زیارت برای شیعیان با محدودیت‌هایی نیز همراه بوده است. بازسازی بقیع نیز از موضوعات مورد بحث میان مسلمانان شمرده می‌شود.

منابع

• ابن سعد، محمد؛ الطبقات الکبری، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
• ابن قولویه، جعفر بن محمد؛ کامل الزیارات، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۷ق.
• جعفریان، رسول؛ آثار اسلامی مکه و مدینه، تهران: مشعر، ۱۳۸۴.
• سمهودی، علی بن عبدالله؛ وفاء الوفا بأخبار دار المصطفی، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا.
• کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ کتاب الحجة.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
• مفید، محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳ق.