رؤیت خدا
رؤیت خدا یا رؤیت الهی، به معنای دیدن خداوند با چشم ظاهر است؛ دیدنی که متکلمان «رؤیت حسی» می‌نامند و از «علم» و «شهود قلبی» جدا می‌کنند. این مسئله از کهن‌ترین بحث‌های علم کلام است و با آیاتی چون «لَن تَرَانِي» («هرگز مرا نخواهی دید») و «لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ» («چشم‌ها او را درنمی‌یابند») در قرآن طرح شد و در سده‌های نخست محور نزاع اهل حدیث با متکلمان شد. امامیه و معتزله رؤیت حسی را در دنیا و آخرت ممتنع می‌دانند و آن را مستلزم جسمانیت خدا می‌شمارند؛ اشاعره و بیشتر اهل حدیث رؤیت در آخرت را جایز و واقع می‌دانند. این اختلاف بر توحید صفاتی اثر گذاشته است.
محتویات
تعریف
«رؤیت» در لغت دیدن با چشم یا بصیرت است. در اصطلاح کلامی، رؤیت خدا «ادراک ذات الهی با حس بینایی، به‌گونه‌ای که میان بیننده و خداوند نسبتی از مشاهدهٔ بی‌واسطه برقرار شود» تعریف شده است. این معنا از «علم» جداست؛ در علم صورت ذهنی در کار است، اما در رؤیت حسی انکشاف خودِ ذات برای چشم شرط است. کسانی که رؤیت را ممکن می‌دانند آن را «انکشاف وجود» می‌خوانند و شرط مقابله را کنار می‌گذارند.[۱]
جایگاه در اعتقادات
مسئلهٔ رؤیت در باب صفات سلبی خدا و با توحید ذاتی پیوند دارد؛ پذیرش رؤیت حسی خدا را در شمار اجسام می‌نهد و انکار آن از سنخ تنزیه است. در سده‌های نخست، گروهی از اهل حدیث بر ظاهر آیات تکیه کردند و رؤیت در آخرت را ممکن شمردند؛ معتزله و امامیه آن را با براهین عقلی رد کردند. ابوالحسن اشعری نیز رؤیت در آخرت را پذیرفت و با اصولش هماهنگ ساخت.[۲]
ادلهٔ عقلی امتناع
برهان مقابله و جهت چنین است: (۱) هر رؤیت حسی مستلزم جهت‌گیری چشم به سوی مرئیدر و نسبتی مکانی یا جهتی است؛ (۲) هر چه در جهت و مکان باشد، جسم یا عارض بر جسم، و بنابراین محدود و حادث است؛ (۳) خداوند جسم نیست و مکان ندارد؛ (۴) پس رؤیت حسی او ممتنع است. برهان احاطه: هر چه دیده شود در برابر بیننده محاط است، حال آنکه خدا محیط بر همه چیز است.[۳]
برهان تغیّر نسبت: رؤیت در آخرت نسبت تازه‌ای میان خدا و بنده پدید می‌آورد؛ اشاعره می‌گویند حادث بودن نسبت به حدوث ذات نمی‌انجامد. متکلمان امامیه پاسخ می‌دهند نسبت رؤیت اگر چیزی جز رابطهٔ مکان و جهت نباشد بی‌معناست، و اگر نباشد «دیدن» مجاز خواهد بود.[۴]
ادلهٔ نقلی امتناع
مهم‌ترین آیه، پاسخ خداوند به درخواست حضرت موسی علیه‌السلام است: «رَبِّ أَرِنِي أَنظُرْ إِلَيْكَ ۖ قَالَ لَن تَرَانِي وَلَٰكِنِ انظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي»؛ «پروردگارا، خود را به من بنمایان تا بر تو بنگرم. فرمود: هرگز مرا نخواهی دید؛ ولی به آن کوه بنگر؛ اگر بر جای خود استوار بماند، مرا خواهی دید». متکلمان امامیه از آن نفی مطلق با «لن»، پاسخ بدون قید زمان، و فروپاشی کوه را نشانهٔ امتناع گرفته‌اند.[۵]
آیهٔ دوم: «لَّا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ ۖ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ»؛ «چشم‌ها او را درنمی‌یابند، در حالی که او چشم‌ها را درمی‌یابد؛ و او لطیف و آگاه است». این آیه نفی ادراک بصری را مطلق بیان می‌کند و به دنیا یا آخرت محدود نیست.[۶]
ادلهٔ اشاعره
دلیل عقلی آنان چنین است: (۱) هر موجودی که وجودش ثابت است، رؤیتش عقلاً ممکن است، مگر آنکه محالش اثبات شود؛ (۲) محال بودن رؤیت ملازم با جسمانیت نیست، زیرا رؤیت به باور آنان انکشاف وجود است، نه مقابلهٔ دو جسم؛ (۳) خدا موجود است و جسم نیست؛ (۴) پس رؤیت او ممکن است و با خبر صادق در آخرت واقع می‌شود.[۷]
دلیل نقلی آنان دو شاهد دارد: آیهٔ «وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَّاضِرَةٌ إِلَىٰ رَبِّهَا نَاظِرَةٌ»؛ «چهره‌هایی در آن روز شاداب و روشن‌اند و به سوی پروردگارشان نظر دارند»؛ و روایت «إِنَّكُمْ سَتَرَوْنَ رَبَّكُمْ كَمَا تَرَوْنَ الْقَمَرَ لَيْلَةَ الْبَدْرِ لَا تُضَامُّونَ فِي رُؤْيَتِهِ»؛ «شما پروردگارتان را خواهید دید، همان‌گونه که ماه را در شب بدر می‌بینید و در دیدنش تزاحمی ندارید».[۸]
پاسخ متکلمان امامیه
پاسخ اصلی به آیهٔ قیامت، تفسیر «ناظرة» است. بر پایهٔ خوانشی لغوی، «ناظرة» از «نظر» به معنای انتظار است؛ چنان‌که «نَظَرْتُهُ» را نیز به معنای «انتظار کشیدم» به کار می‌برند. بر این اساس، چهره‌هایی شاداب چشم‌به‌راه ثواب پروردگارشان‌اند. خوانش دیگر «نظر» را رحمت می‌گیرد، نه دیدن ذات.[۹]
دربارهٔ آیهٔ «لَن تَرَانِي» («هرگز مرا نخواهی دید») دو پاسخ هست: به باور متکلمان امامیه و معتزله «لن» برای نفی مؤبَّد است و درخواست موسی علیه‌السلام با نفی همیشگی پاسخ یافت؛ نیز اگر رؤیت جایز بود، درخواست او درخواست محال نبود. اشاعره می‌گویند آیه به رؤیت در دنیا نظر دارد. روایت «شما پروردگارتان را خواهید دید» را نیز برخی بر علم ضروری حمل کرده و برخی در سندش مناقشه کرده‌اند.[۱۰]
روایات شیعه
در الکافی، کتاب التوحید، بابی با عنوان «إبطال الرؤیة» به این مسئله اختصاص یافته و روایاتی از امام باقر و امام صادق علیهماالسلام در نفی رؤیت و ردّ تشبیه دارد. مضمون مشترک آن‌ها نفی دیدن خدا با چشم و محدود بودن هر مدرَک بصری است.[۱۱]
اختلاف‌های درون‌شیعی
امتناع رؤیت حسی دیدگاه رایج امامیه است و شیخ مفید و علامه حلی هرگونه رؤیت را نفی می‌کنند. با این حال، در تفسیر «رؤیت» در روایات اختلاف است؛ گروهی آن را بر علم و یقین حمل می‌کنند.[۱۲]
در برابر، برخی حکیمان و عارفان مسلمان، از جمله ملاصدرا و فیض کاشانی، میان رؤیت حسی و شهود قلبی تفکیک کرده‌اند؛ آنان رؤیت حسی را ممتنع می‌شمارند، اما شهود قلبی حق را برای نفس کامل ممکن می‌دانند. برخی متکلمان این خوانش را نقد کرده‌اند و «رؤیت» را در لغت و شرع بر دیدن حسی می‌دانند.[۱۳]
پیامدهای کلامی
پذیرش رؤیت حسی، به باور امامیه و معتزله، لوازمی چون جسمانیت و محدودیت خدا را در پی دارد و با توحید ذاتی ناسازگار است؛ اشاعره آن را نمی‌پذیرند. اثر دیگر، جهت‌گیری معرفت دینی است: اگر دیدن خدا هدف نهایی باشد، معرفت به «مشاهده» فروکاسته می‌شود.[۱۴]
پانویس
- ↑ حلی، کشف المراد؛ مفید، اوائل المقالات.
- ↑ اشعری، اللمع؛ اشعری، مقالات الإسلامیین.
- ↑ حلی، کشف المراد؛ سبحانی، الإلهیات.
- ↑ طوسی، الاقتصاد؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ اعراف، آیهٔ ۱۴۳؛ طوسی، التبیان، ذیل سورهٔ اعراف.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ انعام، آیهٔ ۱۰۳.
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب؛ اشعری، اللمع.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ قیامة، آیهٔ ۲۲–۲۳؛ بخاری، صحیح، کتاب التوحید.
- ↑ طوسی، التبیان، ذیل سورهٔ قیامة؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ قیامة.
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب؛ مجلسی، بحار الأنوار.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، کتاب التوحید، باب إبطال الرؤیة؛ صدوق، التوحید.
- ↑ مفید، اوائل المقالات؛ حلی، کشف المراد.
- ↑ صدرالدین شیرازی، الحکمة المتعالیة؛ فیض کاشانی، علم الیقین.
- ↑ سبحانی، الإلهیات؛ اشعری، مقالات الإسلامیین.
منابع
- قرآن کریم.
- اشعری، علی بن اسماعیل؛ اللمع فی الرد علی أهل الزیغ و البدع، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا.
- اشعری، علی بن اسماعیل؛ مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلین، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۱۱ق.
- بخاری، محمد بن اسماعیل؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
- حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
- سبحانی، جعفر؛ الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم: مؤسسة الإمام الصادق، ۱۴۱۲ق.
- صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم؛ الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۱ق.
- صدوق، محمد بن علی؛ التوحید، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۳۹۸ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
- طوسی، محمد بن حسن؛ الاقتصاد الهادی إلی طریق الرشاد، تهران: مکتبة جامع چهلستون، ۱۴۰۰ق.
- طوسی، محمد بن حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
- فخر رازی، محمد بن عمر؛ مفاتیح الغیب، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- فیض کاشانی، محسن؛ علم الیقین فی أصول الدین، قم: بیدار، ۱۴۱۸ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مفید، محمد بن محمد؛ أوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
