ماجرای فدک
ماجرای فدک اختلافی تاریخی و حقوقی بر سر مالکیت فدک، سرزمینی در شمال مدینه، پس از رحلت پیامبر اسلام است. بر پایهٔ گزارش‌های تاریخی، پیامبر صلی الله علیه وآله فدک را به دخترش فاطمه سلام الله علیها بخشیده بود، اما پس از رحلت آن حضرت، ابوبکر آن را به عنوان مال عمومی مسلمانان تصرف کرد. حضرت فاطمه سلام الله علیها در برابر این اقدام، هم به «نحله» (بخشش پیامبر) و هم به «ارث» استناد کرد، اما ابوبکر با استناد به روایتی که «پیامبران ارث نمی‌گذارند»، دعوای او را نپذیرفت. این رویداد از همان سدهٔ نخست هجری محل اختلاف شیعه و اهل سنت بوده و در آثار کلامی، فقهی و تاریخی هر دو مکتب بررسی شده است. شیعیان آن را از مصادیق غصب حق اهل بیت می‌شمارند.
محتویات
پیشینهٔ فدک
فدک قریه‌ای آباد در شمال مدینه و در نزدیکی خیبر بود. پس از غزوه خیبر در سال هفتم هجری، یهودیان فدک بدون جنگ تسلیم شدند و سرزمین آن در اختیار پیامبر صلی الله علیه وآله قرار گرفت. چون این سرزمین بدون جنگ به دست مسلمانان افتاد، از مصادیق «فیء» شمرده شد و بر پایهٔ آیهٔ «وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَىٰ رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلَا رِكَابٍ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَىٰ مَن يَشَاءُ»[۱]؛ «و آنچه خدا از آنان به رسولش بازگرداند، شما بر آن نه اسبی تازاندید و نه شتری؛ ولی خدا رسولانش را بر هر کس بخواهد مسلط می‌کند»، در اختیار پیامبر صلی الله علیه وآله قرار گرفت.[۲]
بر پایهٔ گزارش‌های شیعه و برخی منابع اهل سنت، پیامبر صلی الله علیه وآله فدک را به حضرت فاطمه سلام الله علیها بخشید. مستند این گزارش، روایاتی است که آیهٔ «وَآتِ ذَا الْقُرْبَىٰ حَقَّهُ»[۳]؛ «و حق خویشاوندان را بده» را دربارهٔ فدک دانسته‌اند. این شأن نزول در منابع تفسیری اختلافی است و برخی مفسران آن را به موارد دیگر نیز تطبیق کرده‌اند.[۴]
تصرف فدک پس از رحلت پیامبر
پس از رحلت پیامبر اسلام در سال ۱۱ ق و در آغاز خلافت ابوبکر، فدک از دست حضرت فاطمه سلام الله علیها خارج شد. بر پایهٔ گزارش‌ها، ابوبکر کارگزاران آن حضرت را از فدک بیرون کرد و آن را در اختیار خود گرفت. حضرت فاطمه سلام الله علیها بارها به ابوبکر اعتراض کرد و از او خواست فدک را بازگرداند.[۵]
در صحیح بخاری از عایشه نقل شده که حضرت فاطمه سلام الله علیها پس از این ماجرا بر ابوبکر خشم گرفت و تا پایان عمر با او سخن نگفت. این گزارش، در منابع اهل سنت نیز ثبت شده و نشان‌دهندهٔ شدت اختلاف است.[۶]
دعاوی حضرت فاطمه
حضرت فاطمه سلام الله علیها برای اثبات حق خود دو دلیل اقامه کرد:
- نحله: فدک در زمان پیامبر صلی الله علیه وآله به او بخشیده شده بود و در تصرف او قرار داشت.
- ارث: در صورت تردید در نحله، فدک از اموال پیامبر است و به عنوان ارث به دختر او می‌رسد.[۷]
ابوبکر در پاسخ، از یک سو شاهدانی برای اثبات نحله خواست و از سوی دیگر به روایتی از پیامبر استناد کرد که «ما پیامبران ارث نمی‌گذاریم؛ آنچه از ما بماند صدقه است». بر پایهٔ گزارش‌ها، حضرت فاطمه سلام الله علیها امام علی علیه السلام و ام ایمن را به شهادت آورد، اما ابوبکر شهادت آنان را نپذیرفت.[۸]
ادله و مناقشه
دلیل قرآنی بر ارث پیامبران
قرآن از ارث بردن فرزندان پیامبران خبر داده است. در آیهٔ «وَوَرِثَ سُلَيْمَانُ دَاوُودَ»[۹]؛ «و سلیمان از داوود ارث برد»، و نیز در سخن حضرت زکریا علیه السلام: «يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ»[۱۰]؛ «او از من و از خاندان یعقوب ارث می‌برد»، ارث بردن پیامبران مطرح شده است. متکلمان شیعه این آیات را با روایت «پیامبران ارث نمی‌گذارند» ناسازگار دانسته و روایت را رد کرده‌اند.[۱۱]
اشکال‌های روایت
به باور شیعه، روایت «لا نورث» چند اشکال دارد: نخست آنکه تنها ابوبکر آن را نقل کرده و در منابع کهن، راوی دیگری برای آن ذکر نشده است؛ دوم آنکه با آیات قرآن مخالف است و خبر واحد مخالف کتاب، حجت نیست؛ سوم آنکه اگر مقصود از آن، اموال شخصی پیامبر باشد، با اصل ارث منافات دارد.[۱۲]
بار اثبات
از نظر فقهی، فدک در زمان پیامبر صلی الله علیه وآله در تصرف حضرت فاطمه سلام الله علیها بود. بر پایهٔ قاعدهٔ «ید»، کسی که مال در دست اوست، نیاز به اقامهٔ دلیل ندارد و مدعی باید حقانیت خود را اثبات کند. از این رو، شیعه معتقد است ابوبکر باید دلیل مالکیت خود را ارائه می‌کرد، نه آنکه از حضرت فاطمه سلام الله علیها شاهد بخواهد.[۱۳]
موضع اهل بیت
اهل بیت علیهم‌السلام در طول تاریخ، ماجرای فدک را یادآور مظلومیت حضرت فاطمه سلام الله علیها دانسته‌اند. در روایات، فدک نماد حق پایمال‌شدهٔ اهل بیت شمرده شده و امامان در مناسبت‌های مختلف به آن اشاره کرده‌اند.[۱۴]
حضرت فاطمه سلام الله علیها در خطبه‌ای که به «خطبه فدکیه» شهرت یافت، در مسجد النبی به دفاع از حق خود پرداخت. این خطبه در منابع کهن، از جمله بلاغات النساء و الإحتجاج طبرسی، نقل شده است. در بخشی از آن، بر غصب حق خویش و سکوت مردم تأکید شده است.[۱۵]
سرنوشت فدک
فدک پس از ابوبکر، در دوره‌های بعد دست‌به‌دست شد. بر پایهٔ برخی گزارش‌ها، عمر بن خطاب آن را در اختیار علی علیه السلام و عباس قرار داد، عثمان آن را به مروان بن حکم سپرد و در دورهٔ بنی امیه گاه در اختیار خلفا و گاه به بنی هاشم بازگردانده می‌شد.[۱۶]
عمر بن عبدالعزیز آن را به بنی هاشم بازگرداند، اما جانشینان او دوباره آن را گرفتند. مأمون عباسی در سال ۲۱۰ ق دستور بازگرداندن فدک را صادر کرد، اما در دوره‌های بعد، خلفای عباسی مانند متوکل آن را مصادره کردند. این فراز و فرودها نشان می‌دهد که فدک بیش از آنکه ارزش اقتصادی داشته باشد، نمادی سیاسی و اعتقادی بوده است.[۱۷]
ارزیابی و دیدگاه‌ها
شیعیان ماجرای فدک را از مصادیق روشن غصب و پایمال کردن حق اهل بیت می‌دانند و آن را در کنار سقیفه بنی ساعده و هجوم بر خانهٔ حضرت فاطمه سلام الله علیها، بخشی از روایت مظلومیت حضرت زهرا سلام الله علیها می‌شمارند.[۱۸]
بیشتر عالمان اهل سنت، اقدام ابوبکر را اجتهادی دانسته‌اند که بر پایهٔ روایت «لا نورث» انجام شده است و او را در این اجتهاد معذور می‌شمارند. برخی از آنان نیز اصل روایت را پذیرفته‌اند، اما در تطبیق آن بر فدک اختلاف کرده‌اند.[۱۹]
گروهی از پژوهشگران معاصر، بدون داوری دربارهٔ اصل ماجرا، آن را نمونه‌ای از اختلاف تاریخی میان دو مکتب دانسته‌اند و بر لزوم بررسی سندی و قرآنی روایت تأکید کرده‌اند.[۲۰]
پانویس
- ↑ سوره حشر، آیه ۶.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان؛ یاقوت حموی، معجم البلدان، ماده «فدک».
- ↑ سوره اسراء، آیه ۲۶.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیه ۲۶ سوره اسراء؛ سیوطی، الدر المنثور، ذیل همان آیه.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲.
- ↑ بخاری، صحیح، کتاب المغازی؛ مسلم، صحیح، کتاب الجهاد.
- ↑ طبرسی، الإحتجاج؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه؛ طبرسی، الإحتجاج.
- ↑ سوره نمل، آیه ۱۶.
- ↑ سوره مریم، آیه ۶.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیات ۱۶ سوره نمل و ۶ سوره مریم؛ طباطبایی، المیزان، ذیل همان آیات.
- ↑ طبرسی، الإحتجاج؛ حلی، منهاج الکرامة؛ سبحانی، فروغ ابدیت.
- ↑ محقق حلی، شرایع الاسلام، کتاب القضاء؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب القضاء.
- ↑ کلینی، الکافی، کتاب الحجة؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۲۹.
- ↑ ابن ابی طاهر، بلاغات النساء؛ طبرسی، الإحتجاج.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۱؛ طبرسی، الإحتجاج.
- ↑ ابن حجر، فتح الباری؛ نووی، شرح صحیح مسلم.
- ↑ سبحانی، فروغ ابدیت؛ جعفریان، تاریخ الخلفاء.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن ابی طاهر، ابوالفضل احمد؛ بلاغات النساء، قم: شریف رضی، بی‌تا.
- ابن ابی الحدید، عبدالحمید؛ شرح نهج البلاغه، قم: مکتبة آیة الله المرعشی، ۱۴۰۴ق.
- ابن حجر عسقلانی، احمد؛ فتح الباری شرح صحیح البخاری، بیروت: دار المعرفة، ۱۳۷۹ق.
- بخاری، محمد؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
- بلاذری، احمد؛ فتوح البلدان، بیروت: دار الهلال، ۱۹۸۸م.
- جعفریان، رسول؛ تاریخ الخلفاء، تهران: علم، ۱۳۸۹ش.
- حلی، حسن بن یوسف؛ منهاج الکرامة فی معرفة الإمامة، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۴۲۰ق.
- سبحانی، جعفر؛ فروغ ابدیت، قم: بوستان کتاب، ۱۳۸۵ش.
- سیوطی، جلال‌الدین؛ الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۶ق.
- طبرسی، احمد بن علی؛ الإحتجاج، مشهد: نشر مرتضی، ۱۴۰۳ق.
- کلینی، محمد؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۲۹.
- محقق حلی، جعفر بن حسن؛ شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، تهران: استقلال، ۱۴۰۹ق.
- مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- مفید، محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳ق؛ ج۱.
- نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
- نووی، یحیی؛ شرح صحیح مسلم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۹۲ق.
- یاقوت حموی؛ معجم البلدان، بیروت: دار صادر، ۱۹۹۵م.
- یعقوبی، احمد؛ تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۲.
