ماجرای حکمیت
ماجرای حکمیت یا تحکیم، رویدادی در جنگ صفین (سال ۳۷ ق) است که در آن، گروهی از سپاه امام علی علیه السلام با تهدید و فشار، آن حضرت را به پذیرش داوری دو نماینده وادار کردند. پس از آنکه سپاه معاویه در آستانهٔ شکست قرار گرفت، با پیشنهاد عمرو بن عاص قرآن‌ها را بر نیزه کردند و خواستار بازگشت به «حکم قرآن» شدند. گروهی از سپاهیان عراق، به سرکردگی اشعث بن قیس، جنگ را متوقف کردند و امام علیه‌السلام را به پذیرش تحکیم مجبور ساختند. داوری در رمضان ۳۷ در اذرح برگزار شد و با فریبکاری عمرو بن عاص به سود معاویه پایان یافت. این رویداد زمینهٔ پیدایش خوارج و تضعیف موقعیت امام علی علیه‌السلام را فراهم کرد.
محتویات
زمینهٔ جنگ صفین
جنگ صفین میان سپاه امام علی علیه السلام و سپاه معاویه در سال ۳۷ ق و در ناحیهٔ صفین، در نزدیکی رقه کنونی، رخ داد. علت جنگ، خودداری معاویه از بیعت با امام علی علیه‌السلام و خونخواهی عثمان بود. در روزهای پایانی نبرد، که به «لیلة الهریر» شهرت یافت، سپاه شام در آستانهٔ شکست قرار گرفت و مالک اشتر با سپاه خود به قلب لشکر دشمن نزدیک شد.[۱]
برافراشتن قرآن‌ها
در این وضعیت، عمرو بن عاص به معاویه پیشنهاد کرد قرآن‌ها را بر نیزه کنند و سپاهیان را به «حکمیت قرآن» فرا خوانند. هدف او، توقف جنگ در آستانهٔ شکست بود. با این حال، این پیشنهاد در میان سپاه عراق نیز هوادار یافت؛ گروهی از قاریان و سپاهیان، از ترس کشته‌شدن و به انگیزهٔ پایان دادن به جنگ، خواستار پذیرش آن شدند.[۲]
امام علی علیه‌السلام این درخواست را فریب و توطئه خواند و فرمان ادامهٔ جنگ داد، اما فشار سپاهیان چنان شدید بود که او را تهدید کردند اگر تسلیم نشود، او را به معاویه تحویل خواهند داد یا خواهند کشت. اشعث بن قیس در رأس این گروه قرار داشت و پیش از آن نیز امام را به ترک جنگ سفارش کرده بود.[۳]
امام علیه‌السلام در خطبه‌ای دربارهٔ شعار آنان فرمود: «کَلِمَةُ حَقٍّ یُرَادُ بِهَا بَاطِلٌ»؛ «سخنی درست است که از آن، باطل اراده می‌شود».[۴] مقصود امام آن بود که تکیه بر «حکم قرآن» در ظاهر حق است، اما در باطن برای فرار از شکست و برهم‌زدن پیروزی سپاه به کار می‌رود.
پیمان تحکیم
سرانجام امام علیه‌السلام برای جلوگیری از فروپاشی سپاه، به متارکهٔ جنگ و داوری تن داد. قرار شد دو نماینده، یکی از سوی عراق و یکی از سوی شام، بر پایهٔ قرآن و سنت پیامبر داوری کنند و طرفین به حکم آنان گردن نهند. در پیمان تحکیم، زمان داوری رمضان همان سال و محل آن سرزمین اذرح، در میان حجاز و شام، تعیین شد؛ برخی منابع مکان داوری را دومة الجندل دانسته‌اند.[۵]
امام علی علیه‌السلام برای نمایندگی خود مالک اشتر یا عبدالله بن عباس را پیشنهاد کرد، اما گروهی از سپاهیان با آنان مخالفت کردند و ابوموسی اشعری را بر امام تحمیل کردند. معاویه نیز عمرو بن عاص را به نمایندگی برگزید.[۶]
داوری در اذرح
در رمضان ۳۷، دو نماینده در اذرح گرد آمدند. ابوموسی اشعری، بر پایهٔ برخی گزارش‌ها، پیش از داوری، خلافت امام علی علیه‌السلام و معاویه را ساقط اعلام کرد و کار را به شورای مسلمانان سپرد. سپس عمرو بن عاص گفت او نیز امام علی علیه‌السلام را خلع می‌کند، اما معاویه را بر خلافت ابقا می‌کند. بدین ترتیب، داوری به سود معاویه پایان یافت.[۷]
برخی منابع، جزئیات مذاکرات را به گونه‌ای دیگر گزارش کرده‌اند، اما همهٔ آن‌ها در یک نکته مشترک‌اند: داوری، نتیجه‌ای جز تقویت موقعیت معاویه و تضعیف امام علی علیه‌السلام نداشت.[۸]
پیامدها
پیدایش خوارج
پس از نوشته شدن پیمان تحکیم، گروهی از سپاهیان که پیش‌تر امام را به پذیرش داوری وادار کرده بودند، از پذیرش نتیجه پشیمان شدند و شعار «لَا حُکْمَ إِلَّا لِلَّهِ» سر دادند؛ «حکم [و داوری] تنها از آنِ خداست». آنان با استناد به آیهٔ «إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ»[۹]؛ «حکم جز برای خدا نیست»، داوری انسان را در امور دین جایز ندانستند و از امام جدا شدند. این گروه در ناحیهٔ حروراء گرد آمدند و به خوارج شهرت یافتند.[۱۰]
امام علی علیه‌السلام در پاسخ آنان فرمود که این آیه در جای خود، حق است، اما آنان معنای آن را تحریف می‌کنند. او تأکید کرد که حکمیت را خود نخواسته بود، بلکه گروهی او را به آن وادار کردند.[۱۱]
نهروان و شهادت امام
خوارج در سال ۳۸ ق در نهروان با سپاه امام علیه‌السلام روبه‌رو شدند و در نبردی سخت شکست خوردند. با این حال، اندیشهٔ آنان باقی ماند و در سال ۴۰ ق یکی از آنان، ابن ملجم، امام علی علیه‌السلام را در کوفه به شهادت رساند.[۱۲]
تضعیف موقعیت امام
تحکیم، ضربهٔ سنگینی بر موقعیت سیاسی امام علی علیه‌السلام وارد کرد. مشروعیت معاویه در افکار عمومی تقویت شد و شکاف میان سپاه عراق عمیق‌تر شد. این رویداد از مهم‌ترین عوامل تثبیت حکومت بنی امیه شمرده می‌شود.[۱۳]
ارزیابی و دیدگاه‌ها
شیعیان، تحکیم را امری تحمیلی و نادرست می‌دانند و بر این باورند که امام علی علیه‌السلام آن را از سر ناچاری و برای حفظ وحدت سپاه پذیرفت. از نگاه آنان، خلافت و امامت امری الهی است و به داوری دو نمایندهٔ برگزیدهٔ مردم واگذار نمی‌شود.[۱۴]
اهل سنت، تحکیم را تلاشی برای پایان دادن به جنگ و بازگشت به قرآن دانسته‌اند و بیشتر بر نقش ابوموسی اشعری و عمرو بن عاص در نتیجهٔ آن تأکید می‌کنند. برخی از آنان نیز نتیجهٔ داوری را نادرست شمرده‌اند.[۱۵]
خوارج، بر پایهٔ اصل «لا حکم إلا لله»، هر دو طرف تحکیم را کافر دانستند و بعدها این اصل را به همهٔ مخالفان خود گسترش دادند.[۱۶]
پانویس
- ↑ نصر بن مزاحم، وقعة صفین؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۴.
- ↑ نصر بن مزاحم، وقعة صفین؛ دینوری، الأخبار الطوال.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۴؛ مسعودی، مروج الذهب؛ ابن اثیر، الکامل، ج۳.
- ↑ نهج البلاغه، خطبه‌های مربوط به حکمیت؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه.
- ↑ نصر بن مزاحم، وقعة صفین؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۴؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲.
- ↑ دینوری، الأخبار الطوال؛ ابن اعثم کوفی، الفتوح؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۴؛ مسعودی، مروج الذهب؛ ابن اثیر، الکامل، ج۳.
- ↑ نصر بن مزاحم، وقعة صفین؛ دینوری، الأخبار الطوال.
- ↑ سوره انعام، آیه ۵۷؛ سوره یوسف، آیه ۴۰ و ۶۷.
- ↑ اشعری قمی، المقالات و الفرق؛ نوبختی، فرق الشیعة؛ شهرستانی، الملل و النحل، ج۱.
- ↑ نهج البلاغه، خطبه‌های مربوط به خوارج؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۴؛ ابن اثیر، الکامل، ج۳؛ مفید، الإرشاد، ج۱.
- ↑ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه؛ جعفریان، تاریخ الخلفاء.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۱؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه.
- ↑ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۷؛ ابن اثیر، الکامل، ج۳.
- ↑ شهرستانی، الملل و النحل، ج۱؛ اشعری قمی، المقالات و الفرق.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن اثیر، علی؛ الکامل فی التاریخ، بیروت: دار صادر، ۱۳۸۵ق؛ ج۳.
- ابن اعثم کوفی، احمد؛ الفتوح، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۱۱ق.
- ابن ابی الحدید، عبدالحمید؛ شرح نهج البلاغه، قم: مکتبة آیة الله المرعشی، ۱۴۰۴ق.
- ابن کثیر، اسماعیل؛ البدایة و النهایة، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق؛ ج۷.
- اشعری قمی، سعد؛ المقالات و الفرق، تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۱ش.
- جعفریان، رسول؛ تاریخ الخلفاء، تهران: علم، ۱۳۸۹ش.
- دینوری، احمد؛ الأخبار الطوال، قم: منشورات الرضی، ۱۳۶۸ش.
- شهرستانی، محمد؛ الملل و النحل، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۴ق؛ ج۱.
- طبری، محمد؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۴.
- مسعودی، علی؛ مروج الذهب، بیروت: دار الأندلس، ۱۳۸۵ق.
- مفید، محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳ق؛ ج۱.
- نصر بن مزاحم؛ وقعة صفین، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، قاهره: المؤسسة العربیة الحدیثة، ۱۳۸۲ق.
- نوبختی، حسن؛ فرق الشیعة، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۴ق.
- نهج البلاغه، تحقیق صبحی صالح، قم: هجرت، ۱۴۱۴ق.
- یعقوبی، احمد؛ تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۲.
