محمد دیباج
| محمد دیباج | |
| نام کامل | محمد بن جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابیطالب |
| زادروز | نامعلوم |
| زادگاه | نامعلوم |
| وفات | شعبان ۲۰۳ق، جرجان |
| مدفن | جرجان |
| آثار | |
| شناخته‌شده برای |
فرزند امام صادق علیه السلام و برادر امام کاظم علیه السلام؛ برپاکنندهٔ قیام علویان در مکه (۲۰۰ق) و بیعت‌شده به خلافت؛ ملقب به «دیباج» |
محمد دیباج با نام کامل محمد بن جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابیطالب (درگذشت ۲۰۳ق)، فرزند امام صادق علیه السلام و برادر امام کاظم علیه السلام بود که به سبب زیبایی چهره «دیباج» خوانده شد.[۱] او در ۲۰۰ق در مکه به خلافت بیعت گرفت؛ این حرکت در آشوب سال‌های پس از برافتادن امین و در غیاب مأمون رخ داد و گروهی از علویان و زیدیه از او پشتیبانی کردند.[۲] بیعت او با آمدن سپاه عباسیان فروپاشید و او با گرفتن امان، خود را خلع کرد و به خراسان نزد مأمون رفت؛ مأمون او را بخشید.[۳] محمد در شعبان ۲۰۳ق در جرجان درگذشت و مأمون بر پیکر او نماز گزارد.[۴]
محتویات
نام و نسب
نام کامل او «محمد بن جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابیطالب» و کنیه‌اش ابوجعفر بود.[۵] پدرش امام صادق علیه السلام و برادرانش امام کاظم علیه السلام، اسحاق، علی و عبدالله (افطح) بودند.[۶] مادرش، به گزارش شیخ مفید، کنیز (اُمّ‌ولد)ی بود که موسی و اسحاق نیز از او زاده شدند؛[۷] در منابع متأخر نام این کنیز «حمیده» آمده است.[۸]
ابن عنبه «دیباج» را به سبب زیبایی چهره‌اش دانسته و نوشته است که او را «مأمون» نیز می‌خواندند.[۹] گفته شده است که او در قیام، پوشش دیبای کعبه را بر ستوران افکند و از همین رو «دیباج» خوانده شد؛[۱۰] هرچند طبری این کار را به حسین بن حسن افطس نسبت داده است.[۱۱]
قیام در مکه
زمینه و بیعت
در سال‌های پایانی سدهٔ دوم، با کشته شدن امین و اقامت مأمون در مرو، در عراق و حجاز آشوب گسترد. ابوالسرایا در کوفه به نام محمد بن ابراهیم طباطبا خروج کرد؛ پس از کشته شدن ابوالسرایا، علویان مکه به سرکردگی حسین بن حسن افطس — که در محرم ۲۰۰ق پوشش کعبه را برداشته بود — به محمد بن جعفر روی آوردند.[۱۲]
طبری او را پیرمردی آرام و محبوب مردم می‌خواند که از بدرفتاری خاندانش کناره گرفته بود و از پدرش حدیث روایت می‌کرد. به گزارش او، محمد نخست از پذیرش خلافت سر باز زد، اما پسرش علی و حسین افطس او را وادار کردند.[۱۳]
ابوالفرج اصفهانی گزارش دیگری دارد: محمد از این کارها کناره می‌گرفت تا اینکه کتابی را که در بدگویی از فاطمه زهرا سلام الله علیها و اهل بیت نوشته شده بود به او نشان دادند؛ او بی‌پاسخ به خانه رفت و زره‌پوش و شمشیربسته بیرون آمد و به خود دعوت کرد.[۱۴] ابن عنبه نیز نوشته است که او نخست داعیِ محمد بن ابراهیم طباطبا بود و پس از مرگ او به خود دعوت کرد.[۱۵]
بیعت با او در ربیع الثانی ۲۰۰ق در مکه انجام شد؛ طبری ششم ربیع‌الآخر، خطیب بغدادی سوم ربیع‌الآخر و ابن اثیر ربیع الاول را یاد کرده‌اند.[۱۶] مردم مکه و مجاوران، خواه ناخواه بیعت کردند و او را امیرالمؤمنین خواندند.[۱۷] ابوالفرج نوشته است که مؤمل او را با دویست تن از جارودیه، از شاخه‌های زیدیه، پشمینه‌پوش برای نماز دید.[۱۸] خلافت او، به گزارش طبری، جز نامی نداشت و رفتار بد پسرش علی و حسین افطس به نارضایتی مردم مکه انجامید.[۱۹]
رویارویی و شکست
اسحاق بن موسی عباسی، والی یمن و امیرالحاج، به المشاش آمد؛ علویان خندق کندند و با بادیه‌نشینانی که گرد آورده بودند جنگیدند. اسحاق نخست به سوی عراق رفت، اما در راه به سپاه هرثمه به فرماندهی جلودی و رجاء بن ابی الضحاک (در الکامل: رجاء بن جمیل) پیوست و بازگشت.[۲۰] نبرد در بئر میمون به شکست محمد انجامید و با وساطت قریش، او و یارانش سه روز مهلت گرفتند؛ عباسیان در جمادی الثانی ۲۰۰ق وارد مکه شدند.[۲۱]
محمد به سوی جده و جحفه رفت و یکی از موالی بنی‌عباس دارایی‌اش را ستاند. او به سرزمین جهینه رفت، تا پایان موسم نیرو گرد آورد و چند بار با هارون بن مسیب، والی مدینه، جنگید؛ در یکی از نبردها با تیر چشمش را از دست داد و بسیاری از یارانش کشته شدند.[۲۲]
خلع و امان
پس از پایان موسم، محمد از جلودی و رجاء امان خواست و رجاء از سوی مأمون و فضل بن سهل وفای به آن را تضمین کرد.[۲۳] او در دههٔ آخر ذی الحجه ۲۰۰ق به مکه بازگشت؛ منبر را میان رکن و مقام ابراهیم نهادند و محمد در پله‌ای پایین‌تر از جلودی ایستاد و خلع خود را اعلام کرد.[۲۴] بخشی از سخن او را ابن اثیر چنین آورده است:[۲۵]
سپس در ۲۰۱ق او را به عراق بردند و به حسن بن سهل سپردند؛ حسن او را به مرو نزد مأمون فرستاد و مأمون وی را بخشید.[۲۶]
وفات و مدفن
محمد بن جعفر در شعبان ۲۰۳ق در جرجان درگذشت.[۲۷] ابن اثیر نیز همین سال و شهر را ثبت کرده و نوشته است که مأمون بر او نماز گزارد.[۲۸] به گزارش خطیب بغدادی، مأمون در تشییع او پیاده رفت، میان دو ستون تابوت را گرفت، در قبر او فرود آمد و بر او نماز خواند و گفت: «إن هذه رحم قطعت من مائتي سنة»؛ این پیوند خویشاوندی است که دویست سال بریده مانده است.[۲۹]
ابوالفرج نیز نوشته است که محمد در خراسان درگذشت، مأمون او را در گور نهاد و بدهی‌اش را که حدود سی هزار دینار بود پرداخت.[۳۰] ابن عنبه محل قبر او را جرجان دانسته است.[۳۱] در منابع کهنِ یادشده گزارشی از مسمومیت او نیست.[۳۲]
فرزندان و میراث
ابن عنبه نوشته است که محمد دیباج فرزندان بسیاری داشت که در شهرها پراکنده شدند، هرچند شمار آنان از فرزندان دو برادرش، علی و اسماعیل، کمتر بود. او از سه پسر فرزندانی داشت: علی، قاسم (معروف به «شبیه») و حسین.[۳۳]
از نسل قاسم، خاندان‌هایی به نام «بنی‌الشبیه»، «بنی‌طیاره»، «بنوالعروس» و «بنوالخوارزمیه» پدید آمدند که بیشترشان در مصر بودند؛ یحیی زاهد نیز از همین نسل بود. ابن عنبه از شاخه‌ای در جرجان و از فرزندان زید در کرمان یاد کرده است.[۳۴] دربارهٔ نسل حسین بن محمد دیباج گزارش‌ها یکسان نیست.[۳۵]
جایگاه در منابع
ارزیابی منابع دربارهٔ محمد دیباج یکسان نیست. طبری و ابن اثیر او را پیرمردی پارسا، آرام و محبوب مردم می‌دانند که از رفتار بد خاندانش کناره داشت و تنها با فشار اطرافیان به خلافت تن داد.[۳۶] ابوالفرج اصفهانی و خطیب بغدادی بر عبادت، روزه‌داری یک روز در میان، بخشندگی و شجاعت او تأکید کرده‌اند و از قول همسرش خدیجه آورده‌اند که او هیچ‌گاه با جامه‌ای از نزدشان بیرون نرفت مگر آنکه آن را به کسی بخشید.[۳۷] شیخ مفید نیز او را «شجاع و بخشنده» خوانده است.[۳۸]
در برابر، مفید افزوده است که او «یرى رأي الزيدية في الخروج بالسيف» بود؛ یعنی در قیام مسلحانه دیدگاه زیدیان را داشت.[۳۹] ابوالفرج گزارش کرده است که چون اثری در یکی از چشمانش پدید آمد، شاد شد و امیدوار بود همان مهدی موعود باشد.[۴۰] خطیب بغدادی از قول جلودی آورده است که او را بر منبر نشاند تا بگوید احادیثی که نقل کرده ساختهٔ خود اوست.[۴۱] خطیب بغدادی از قول ابراهیم بن منذر آورده است که برادرش اسحاق در نقل حدیث از او استوارتر بود.[۴۲]
با این همه، وکیع گفته است که اهل حجاز و تهامه با او به خلافت بیعت کردند و پس از امام علی علیه السلام با هیچ علوی دیگری چنین بیعتی نکرده بودند.[۴۳]
پانویس
- ↑ ابن عنبه، عمدة الطالب، ص۲۴۵.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۰۰ق؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۳۱۱-۳۱۳؛ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، بخش «محمد بن جعفر بن محمد».
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۰۰ق؛ ابن عنبه، عمدة الطالب، ص۲۴۵.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۲، ص۱۱۴؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۳۵۶.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۲، ص۱۱۲.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۲، ص۱۱۲؛ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۲۰۹.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۲۰۹.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۷، ص۲۵۷ (پانویس).
- ↑ ابن عنبه، عمدة الطالب، ص۲۴۵.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۲، ص۱۱۳؛ فرجامی، زیدیه و حدیث امامیه، ص۱۶۳.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۰۰ق.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۰۰ق؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۳۱۱.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۰۰ق؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۳۱۱.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، بخش «محمد بن جعفر بن محمد».
- ↑ ابن عنبه، عمدة الطالب، ص۲۴۵.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۰۰ق؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۲، ص۱۱۲-۱۱۳؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۳۱۱.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۰۰ق؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۳۱۱.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، بخش «محمد بن جعفر بن محمد».
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۰۰ق.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۰۰ق؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۳۱۲.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۰۰ق؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۳۱۲.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۰۰ق؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۳۱۲-۳۱۳.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۰۰ق.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۰۰ق.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۳۱۳.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۰۰ق؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۲، ص۱۱۲؛ ابن عنبه، عمدة الطالب، ص۲۴۵.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۲، ص۱۱۴.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۳۵۶.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۲، ص۱۱۴.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، بخش «محمد بن جعفر بن محمد».
- ↑ ابن عنبه، عمدة الطالب، ص۲۴۵.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۲، ص۱۱۴؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۳۵۶.
- ↑ ابن عنبه، عمدة الطالب، ص۲۴۵-۲۴۶.
- ↑ ابن عنبه، عمدة الطالب، ص۲۴۶.
- ↑ ابن عنبه، عمدة الطالب، ص۲۴۶.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۰۰ق؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۳۱۱.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، بخش «محمد بن جعفر بن محمد»؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۲، ص۱۱۲.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۲۱۱.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۲۱۱.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، بخش «محمد بن جعفر بن محمد».
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۲، ص۱۱۳.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۲، ص۱۱۴.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۲، ص۱۱۲.
منابع
- ابن اثیر، علی بن محمد؛ الکامل فی التاریخ، بیروت: دار صادر و دار بیروت، ۱۳۸۵ق؛ ج۵ و ۶.
- ابن عنبه، احمد بن علی؛ عمدة الطالب فی أنساب آل أبی طالب، تصحیح محمدحسن آل طالقانی، قم: شریف رضی، ۱۳۸۰ق؛ ص۲۴۵-۲۴۶.
- ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین؛ مقاتل الطالبیین، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ بخش «محمد بن جعفر بن محمد».
- خطیب بغدادی، احمد بن علی؛ تاریخ بغداد، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۷ق؛ ج۲.
- طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق؛ حوادث سال ۲۰۰ق.
- فرجامی، اعظم؛ زیدیه و حدیث امامیه، قم: دار الحدیث، ۱۳۹۴ش؛ ص۱۶۲-۱۶۳.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۴۷.
- مفید، محمد بن محمد؛ الإرشاد، تحقیق مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، بیروت: دار المفید للطباعة والنشر، بی‌تا؛ ج۲.
