معاذ بن جبل
| معاذ بن جبل | |
| نام کامل | معاذ بن جبل بن عمرو بن اوس خزرجی |
| زادروز | نامعلوم |
| زادگاه | مدینه |
| وفات | ۱۸ق؛ گفته شده ۱۷ق |
| مدفن | عمواس در شام (گفته شده)؛ برخی منابع «قصیر خالد» در غور اردن را محل قبر دانسته‌اند |
| آثار |
کتابی به او نسبت داده نشده است |
| شناخته‌شده برای |
صحابی انصاری از خزرج، آموزگار قرآن، فرستادهٔ پیامبر (ص) به یمن و مشهور به «آگاه‌ترین امت به حلال و حرام» |
معاذ بن جبل بن عمرو بن اوس خزرجی (درگذشت ۱۸ق) با کنیهٔ ابوعبدالرحمن، از صحابهٔ انصاری و از خزرجیان مدینه بود. او پیش از هجرت اسلام آورد و در بیعت عقبهٔ دوم در شمار هفتاد انصاری بود.[۱] بیشتر منابع کهن او را در بدر و دیگر غزوات پیامبر (ص) همراه آن حضرت دانسته‌اند.[۲] پیامبر (ص) در سال دهم هجری او را به یمن فرستاد تا مردم را قرآن و احکام بیاموزد و میان آنان قضاوت کند.[۳] منابع اهل سنت او را آگاه‌ترین امت به حلال و حرام خوانده‌اند و در منابع شیعه نیز در شمار اصحاب پیامبر (ص) آمده است.[۴] او در طاعون عمواس در شام درگذشت.[۵]
محتویات
نام و نسب
نسب کامل او را چنین نوشته‌اند: معاذ بن جبل بن عمرو بن اوس بن عائذ بن عدی بن کعب بن عمرو بن اُدَی بن سعد بن علی بن اسد بن ساردة بن تَزید بن جشم بن خزرج. او از تیرهٔ بنی‌جشم بن خزرج بود.[۶]
در نسب او اختلاف هست. ابن‌اسحاق او را در بنی‌سلمه آورده و توضیح داده است که بنی‌سلمه او را به خود ملحق کردند، زیرا برادر مادری یکی از مردان ایشان بود؛ کلبی او را از بنی‌اُدَی دانسته است. ابن‌عساکر این اختلاف‌ها را گرد آورده و یادآور شده که در برخی نسخه‌ها «اوس» نیامده است.[۷]
مادرش هند دختر سهل از جهینه بود و برادرِ مادری‌اش عبدالله بن جد بن قیس از اهل بدر بود.[۸] گزارش‌ها دربارهٔ فرزندان او یکسان نیست؛ یکی از گزارش‌های کهن می‌گوید فرزندی نداشت و در برابر، از درگذشت پسرش عبدالرحمن در طاعون عمواس سخن گفته شده است.[۹]
اسلام آوردن
بر پایهٔ گزارش‌های کهن، معاذ هنگام اسلام آوردن هجده سال داشت.[۱۰] او پیش از هجرت مسلمان شد و در بیعت عقبهٔ دوم در شمار هفتاد انصاری بود که با پیامبر (ص) بیعت کردند.[۱۱] گفته شده است او از کسانی بود که بت‌های بنی‌سلمه را شکستند.[۱۲] پیامبر (ص) میان او و عبدالله بن مسعود پیمان برادری بست.[۱۳]
حضور در غزوات
بیشتر منابع کهن او را از اهل بدر و حاضر در احد و دیگر مشاهد شمرده‌اند و سن او را در بدر بیست یا بیست‌ویک سال نوشته‌اند.[۱۴]
دربارهٔ حنین، بر پایهٔ روایتی که به واقدی می‌رسد، پیامبر (ص) هنگام حرکت به سوی حنین، عتاب بن اسید را در مکه برای امامت نماز گماشت و معاذ را برای آموزش قرآن و فقه در مکه نهاد؛ بر این اساس، حضور او در حنین ثابت نیست.[۱۵] در فهرست کسانی که در روزگار پیامبر (ص) فتوا می‌دادند، نام او در کنار ابی بن کعب و زید بن ثابت آمده است.[۱۶]
اعزام به یمن
در سال دهم هجری، پس از حجة الوداع، پیامبر (ص) کارگزاران یمن را تقسیم کرد و معاذ را برای آموزش مردم یمن و حضرموت فرستاد.[۱۷] بر پایهٔ گزارشی، او همراه ابوموسی اشعری به یمن رفت و از سوی پیامبر (ص) بر ناحیهٔ «جُند» گماشته شد.[۱۸]
بر اساس گزارشی، پیامبر (ص) پیاده در کنار مرکب او راه می‌رفت و فرمود: «لعلّک أن لا تلاقینی بعد عامی هذا»؛ شاید پس از این سال مرا دیگر نبینی. معاذ گریست.[۱۹] در وصیتی بلندتر، پیامبر (ص) او را به تقوا، پرهیز از داوری بدون علم، مشورت با آگاهان و آموزش قرآن سفارش کرد و فرمود اگر کاری بر او مشتبه شد، درنگ کند تا روشن شود یا به پیامبر (ص) بنویسد.[۲۰] مشهورترین بخش این وصیت، گفت‌وگو دربارهٔ شیوهٔ داوری است:
این گفت‌وگو در سنن ابوداود و ترمذی نیز آمده است.[۲۱]
آموزش قرآن
معاذ از حافظان و آموزگاران قرآن بود. در روایتی از عبدالله بن مسعود، پیامبر (ص) فرمود: خُذُوا الْقُرْآنَ مِنْ أَرْبَعَةٍ: مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، وَ أُبَیِّ بْنِ کَعْبٍ، وَ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، وَ سَالِمٍ مَوْلَی أَبِی حُذَیْفَةَ؛ «قرآن را از چهار تن فراگیرید: از عبدالله بن مسعود، ابی بن کعب، معاذ بن جبل و سالم آزادشدهٔ ابوحذیفه».[۲۲]
از انس بن مالک نیز نقل شده است که چهار تن، همه از انصار، در روزگار پیامبر (ص) قرآن را گرد آوردند: ابی بن کعب، معاذ بن جبل، زید بن ثابت و ابو زید.[۲۳]
پس از رحلت پیامبر (ص)
معاذ هنگام رحلت پیامبر (ص) در یمن بود و در ماجرای سقیفه که در مدینه رخ داد، حضور نداشت.[۲۴] بر پایهٔ گزارش‌ها، او در سال‌های بعد در شام بود و منابع او را از فقیه‌ترین مردمان شام شمرده‌اند.[۲۵]
عمر بن خطاب گفت که اگر معاذ را درمی‌یافت، او را جانشین خود می‌کرد و می‌گفت از پیامبر (ص) شنیده است معاذ در روز قیامت پیشاپیش دانشمندان است.[۲۶] ابن‌عساکر یادآور شده است که یکی از راویان این سخن، شهر بن حوشب، عمر را درک نکرده است.[۲۷]
وفات
معاذ در طاعون عمواس در شام درگذشت. بیشتر منابع ۱۸ق را درست‌تر دانسته و ۱۷ق را نیز گفته‌اند؛ او در خلافت عمر درگذشت.[۲۸] سن او را ۳۸ سال نوشته‌اند و ۳۳، ۳۴ و ۲۸ سال نیز گفته شده است؛ ابن‌اثیر گزارش ۲۸ سال را با حضور او در عقبه ناسازگار شمرده و بعید دانسته است.[۲۹]
بر پایهٔ گزارشی، او در آغاز طاعون از خدا خواست سهم خانواده‌اش را از این بلا بگیرد؛ دو همسر و پسرش عبدالرحمن درگذشتند و سپس خود او بیمار شد.[۳۰] دربارهٔ محل دفن او اختلاف است؛ بیشتر منابع درگذشت او را در عمواس می‌دانند، اما برخی قبر او را در «قصیر خالد» در غور اردن دانسته‌اند.[۳۱]
جایگاه و ارزیابی
در منابع اهل سنت، معاذ از برجسته‌ترین اصحاب پیامبر (ص) است. روایتی از انس بن مالک او را «آگاه‌ترین امت به حلال و حرام» می‌خواند و این روایت به صورت‌ها و سندهای گوناگون آمده است.[۳۲] عبدالله بن مسعود آیهٔ ۱۲۰ سورهٔ نحل را دربارهٔ او خواند: إِنَّ إِبْرَاهِیمَ کَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِّلَّهِ حَنِیفًا وَ لَمْ یَکُ مِنَ الْمُشْرِکِینَ؛ «به راستی ابراهیم پیشوایی فرمانبردار خدا و یکتاپرست بود و از مشرکان نبود». او می‌گفت معاذ نیز چنین بود: نیکی را آموزش می‌داد و به او اقتدا می‌شد.[۳۳]
در منابع رجالی شیعه، شیخ طوسی او را در شمار اصحاب پیامبر (ص) آورده و تعبیر نکوهشی دربارهٔ او نیاورده است.[۳۴] با این حال، برخی منابع شیعی گزارش‌هایی نقادانه دربارهٔ او نقل کرده‌اند. دیلمی در «إرشاد القلوب» به نقل از عبدالرحمن بن غنم آورده است که معاذ در بیماری مرگ، از همراهی خود با ابوبکر و عمر در برابر امام علی (علیه‌السلام) اظهار پشیمانی کرد و از سرانجام خویش بیمناک بود؛ مجلسی این گزارش را در بحار الأنوار آورده است.[۳۵] این گزارش خبر واحدی است که تنها در برخی منابع شیعی نقل شده است.[۳۶]
محور دیگر نقد، همان روایت مشهوری است که در آن پیامبر (ص) به معاذ اجازهٔ اجتهاد و رأی می‌دهد. این روایت در سنن ابوداود و ترمذی نقل شده و در قیاس به آن استناد می‌شود.[۳۷] صحت آن مورد اختلاف است: بخاری در تاریخ خود آن را «لا یصح» (صحیح نیست) خوانده، ابن‌حزم به سبب مجهول بودن حارث بن عمرو رد کرده و دارقطنی سند مرسل را درست‌تر دانسته است. در برابر، ابن‌قیم در «إعلام الموقعین» از آن دفاع کرده و خطیب بغدادی سند عبادة بن نسی از عبدالرحمن بن غنم را متصل و راویانش را ثقه شمرده است.[۳۸]
کراجکی، متکلم شیعهٔ سدهٔ پنجم، این روایت را از اخبار آحاد شمرده است که راویانش مجهول‌اند و در الفاظ آن اختلاف دارند؛ به گفتهٔ او برخی راویان آورده‌اند که پیامبر (ص) فرمود: «لا، أَحَبُّ إِلَیَّ أَنْ أَکْتُبَ إِلَیْکَ»؛ نه، دوست‌تر دارم که [حکم را] برای تو بنویسم.[۳۹]
پانویس
- ↑ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷.
- ↑ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷؛ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۳۹۵-۳۹۷.
- ↑ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۴۱۰.
- ↑ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۳۹۹؛ طوسی، رجال الطوسی، ص۴۶.
- ↑ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷.
- ↑ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷؛ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۳۹۳-۳۹۴.
- ↑ همان، ج۵۸، ص۳۹۳ و ۳۹۵.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۵۷۱.
- ↑ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۳۹۴؛ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷.
- ↑ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۳۹۴؛ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷.
- ↑ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷؛ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۳۹۵.
- ↑ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷.
- ↑ همان.
- ↑ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۳۹۵-۳۹۷؛ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۵۸۵ (به نقل ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۴۰۷).
- ↑ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷.
- ↑ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۴۱۰.
- ↑ بخاری، صحیح، کتاب المغازی، باب بعث أبی موسی و معاذ إلی الیمن قبل حجة الوداع؛ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۳۹۳.
- ↑ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۴۱۲ (به نقل از بیهقی، دلائل النبوة).
- ↑ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۴۱۰.
- ↑ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۴۱۲؛ ابوداود، سنن، کتاب الأقضیة؛ ترمذی، سنن، کتاب الأحکام، باب ما جاء فی القاضی کیف یقضی.
- ↑ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷؛ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۳۹۹.
- ↑ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۳۹۷؛ بخاری، صحیح، کتاب فضائل القرآن، باب القراء من أصحاب النبی (ص).
- ↑ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۳۰، ص۱۲۷.
- ↑ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۴۰۳-۴۰۴؛ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷.
- ↑ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۴۰۵.
- ↑ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷؛ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۳۹۷.
- ↑ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷.
- ↑ همان.
- ↑ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۲۵، ص۴۹۱.
- ↑ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۳۹۹-۴۰۲؛ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷.
- ↑ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷؛ قرآن کریم، سورهٔ نحل، آیهٔ ۱۲۰ (ترجمهٔ حسین انصاریان).
- ↑ طوسی، رجال الطوسی، ص۴۶.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۳۰، ص۱۲۷ (به نقل از دیلمی، إرشاد القلوب).
- ↑ همان.
- ↑ ابوداود، سنن، کتاب الأقضیة؛ ترمذی، سنن، کتاب الأحکام، باب ما جاء فی القاضی کیف یقضی.
- ↑ مبارکفوری، تحفة الأحوذي، ج۴، ص۴۶۴-۴۶۵.
- ↑ کراجکی، کنز الفوائد، ج۱، ص۲۹۶.
منابع
- قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
- ابن اثیر، علی؛ اسد الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ ج۵.
- ابن سعد، محمد؛ الطبقات الکبری، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۳.
- ابن عساکر، علی؛ تاریخ مدینة دمشق، تحقیق علی شیری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۵ق؛ ج۲۵ و ۵۸.
- ابوداود، سلیمان؛ سنن أبی داود، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- بخاری، محمد بن اسماعیل؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
- ترمذی، محمد؛ سنن الترمذی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
- طوسی، محمد؛ رجال الطوسی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۵ق.
- کراجکی، محمد؛ کنز الفوائد، قم: دار الذخائر، ۱۴۱۰ق؛ ج۱.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۳۰.
- مبارکفوری، عبدالرحمن؛ تحفة الأحوذی بشرح جامع الترمذی، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ ج۴.
