شب ضربت‌خوردن

تقویم هجری قمری

روز واقعه:19 رمضان

سال ۴۰ هجری قمری

شب ضربت‌خوردن یا لیلة الضربة، شب نوزدهم رمضان سال ۴۰ هجری قمری است؛ آخرین شب پیش از آنکه امام علی علیه السلام در سحرگاه نوزدهم، در مسجد کوفه، از سوی ابن ملجم مرادی ضربت بخورد. بر پایهٔ گاهشماری قمری، این شب از غروب هجدهم رمضان آغاز می‌شود و سحرگاه نوزدهم، هنگام نماز صبح، با ضربت شمشیر به پایان می‌رسد. امام علی علیه‌السلام دو شب بعد، در شب بیست‌ویکم رمضان، به شهادت رسید.

شیعیان این شب را نخستینِ شب‌های قدر می‌شمارند. در مفاتیح الجنان برای آن اعمالی مانند استغفار و لعن قاتلان امام نقل شده است. منابع کهن از حالات امام در این شب، افطار او در خانهٔ دخترش ام‌کلثوم، مناجات و گفت‌وگو با خانواده، و کمینِ خوارج در مسجد سخن گفته‌اند. شرح تفصیلی خودِ ضربت و شهادت در مدخل شهادت امام علی علیه السلام آمده است.

نام‌گذاری

در منابع، این شب با تعبیر «لیلة الضربة» (شب ضربت) و نیز «اللیلة التی ضُرب فی صبیحتها» (شبی که در بامدادش ضربت خورد) خوانده شده است. عنوان فارسی «شب ضربت خوردن» برگردان همین تعبیرهاست. سال واقعه، ۴۰ هجری و آخرین سال خلافت امام علی علیه‌السلام بود.

بلاذری، به سند خود از حسن بن بزیع، گزارش می‌کند که امام «در شبی که در بامدادش ضربت خورد، در سحر بیرون آمد» و این دو بیت را می‌خواند: «اُشْدُدْ حَيَازِيمَكَ لِلْمَوْتِ فَإِنَّ الْمَوْتَ لَاقِيكَا / وَلَا تَجْزَعْ مِنَ الْمَوْتِ إِذَا حَلَّ بِوَادِيكَا»؛ «کمرت را برای مرگ محکم ببند که مرگ تو را دیدار خواهد کرد / و چون مرگ به وادی تو درآید، بی‌تابی مکن.» مسعودی نوشته است که امام این دو بیت را بسیار می‌خواند.

جایگاه در شب‌های قدر

کلینی در الکافی از امام صادق علیه‌السلام روایت کرده است که روزی‌ها در سه شب رمضان تقسیم می‌شوند و شب نوزدهم نخستین آن‌هاست: «لَا وَاللَّهِ مَا ذَاكَ إِلَّا فِي لَيْلَةِ تِسْعَ عَشْرَةَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ إِحْدَى وَ عِشْرِينَ وَ ثَلَاثٍ وَ عِشْرِينَ، فَإِنَّ فِي لَيْلَةِ تِسْعَ عَشْرَةَ يَلْتَقِي الْجَمْعَانِ، وَفِي لَيْلَةِ إِحْدَى وَعِشْرِينَ يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ، وَفِي لَيْلَةِ ثَلَاثٍ وَعِشْرِينَ يُمْضَى مَا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ»؛ «نه، به خدا سوگند چنین نیست؛ [تقسیم روزی‌ها] فقط در شب نوزدهم و بیست‌ویکم و بیست‌وسوم رمضان است؛ زیرا در شب نوزدهم دو گروه به هم می‌رسند، و در شب بیست‌ویکم هر کار حکیمانه از هم جدا می‌شود، و در شب بیست‌وسوم آنچه خداوند خواسته است اجرا می‌گردد.»

در مفاتیح الجنان نیز برای شب نوزدهم اعمالی یاد شده است: صد بار استغفار، صد بار «اللَّهُمَّ الْعَنْ قَتَلَةَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ» («خدایا، قاتلان امیرالمؤمنین را لعنت کن») و دعاهای مخصوص این شب.

شب نوزدهم در گزارش‌های کهن

آگاهی از شهادت

کلینی به نقل از امام رضا علیه‌السلام آورده است که امام علی علیه‌السلام قاتل خود، شبی که در آن کشته می‌شود و جای کشته شدنش را می‌دانست: «قَدْ عَرَفَ قَاتِلَهُ وَ اللَّيْلَةَ الَّتِي يُقْتَلُ فِيهَا وَ الْمَوْضِعَ الَّذِي يُقْتَلُ فِيهِ»؛ «او قاتل خود، و شبی را که در آن کشته می‌شود، و جایی را که در آن کشته می‌شود می‌شناخت.» در همان روایت آمده است که چون امام صدای غازهای خانه را شنید، فرمود: «صَوَائِحُ تَتْبَعُهَا نَوَائِحُ»؛ «[این‌ها] فریادهایی است که نوحه‌هایی در پی دارد.» ام‌کلثوم به او گفت: «کاش امشب در خانه نماز می‌خواندی و دیگری را مأمور می‌کردی با مردم نماز بگزارد»؛ ولی امام نپذیرفت و آن شب بارها بدون سلاح بیرون و درون شد. امام رضا علیه‌السلام در توضیح این رفتار فرمود: «ذَلِكَ كَانَ وَ لَكِنَّهُ خُيِّرَ فِي تِلْكَ اللَّيْلَةِ لِتَمْضِيَ مَقَادِيرُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ»؛ «چنین بود، ولی او در آن شب [میان رفتن و ماندن] مخیَّر شد تا تقدیرهای خداوند جاری شود.»

افطار در خانهٔ ام‌کلثوم

ام‌کلثوم، دختر امام، گزارش کرده است که در شب نوزدهم رمضان برای افطار پدرش سینی‌ای آورد که در آن دو نان جو و کاسه‌ای شیر و نمک نرم بود. امام پس از نماز، چون غذا را دید، سر تکان داد و به‌شدت گریست و فرمود: «يَا بُنَيَّةُ مَا ظَنَنْتُ أَنَّ بِنْتاً تَسُوءُ أَبَاهَا كَمَا قَدْ أَسَأْتِ أَنْتِ إِلَيَّ»؛ «دخترم، گمان نمی‌کردم دختری به پدرش بدی کند چنان‌که تو به من بدی کردی.» ام‌کلثوم پرسید: «چرا؟» فرمود: «أَتُقَدِّمِينَ إِلَى أَبِيكَ إِدَامَيْنِ فِي فَرْدِ طَبَقٍ وَاحِدٍ؟»؛ «آیا دو خورش را در یک ظرف برای پدرت می‌آوری؟» و افزود که می‌خواهد به برادر و پسرعمویش، پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله، تأسی کند که تا پایان عمر، دو خورش در یک ظرف بر او گذاشته نشد. سپس ام‌کلثوم یکی از دو خورش را برداشت و امام یک نان با نمک خورد، خدا را ستود و به نماز ایستاد.

شب‌زنده‌داری

در همان گزارش آمده است که امام آن شب را به نماز، راز و نیاز و تلاوت سوره یس گذراند و هر چند گاه بیرون می‌آمد و به آسمان می‌نگریست و می‌فرمود: «وَاللَّهِ مَا كَذَبْتُ وَلَا كُذِبْتُ، وَإِنَّهَا اللَّيْلَةُ الَّتِي وُعِدْتُ بِهَا»؛ «به خدا سوگند نه دروغ گفتم و نه به من دروغ گفته شد؛ این همان شبی است که به من وعده داده شده است.» و می‌گفت: «اللَّهُمَّ بَارِكْ لِي فِي الْمَوْتِ»؛ «خدایا، مرگ را برای من مبارک گردان.»

او فرزندان و خانوادهٔ خود را گرد آورد و فرمود: «فِي هَذَا الشَّهْرِ تَفْقِدُونِي»؛ «در این ماه مرا از دست می‌دهید» و رؤیای خود را برایشان بازگفت: پیامبر خدا را در خواب دیده بود که به او فرموده بود به‌زودی به آنان می‌پیوندد و شقی‌ترینِ امت، محاسن او را با خون سرش رنگین خواهد کرد. آن شب آرام نداشت و خوابش نمی‌برد. ام‌کلثوم از او پرسید: چرا آرام نیستی؟ فرمود: «إِنَّ أَبَاكَ قَتَلَ الْأَبْطَالَ وَ خَاضَ الْأَهْوَالَ ... وَ مَا دَخَلَ فِي قَلْبِي رُعْبٌ أَكْثَرُ مِمَّا دَخَلَ فِي هَذِهِ اللَّيْلَةِ»؛ «پدرت پهلوانان را کشته و از سختی‌ها گذشته است... ولی هیچ ترسی بیش از ترس این شب به دل من راه نیافته است.» و فرمود: «قَدْ قَرُبَ الْأَجَلُ وَ انْقَطَعَ الْأَمَلُ»؛ «اجل نزدیک شد و امید بریده شد.»

سحرگاه نوزدهم

نوشتار اصلی: شهادت امام علی علیه السلام

در مسجد کوفه، ابن ملجم و همدستانش شب را در کمین گذرانده بودند. مفید نوشته است که حجر بن عدی آن شب در مسجد خوابیده بود و شنید که اشعث بن قیس به ابن ملجم می‌گوید: «النَّجَاءَ النَّجَاءَ لِحَاجَتِكَ فَقَدْ فَضَحَكَ الصُّبْحُ»؛ «بشتاب، بشتاب برای کارت؛ سپیده‌دم تو را رسوا کرد.» حجر خواست امام را آگاه کند، ولی امام از راهی دیگر وارد مسجد شد.

بر پایهٔ گزارش مشهور، امام در محراب مسجد مشغول نماز بود که ابن ملجم ضربت را بر فرق او فرود آورد. شبیب بن بجره نیز ضربتی زد که به طاق محراب خورد. ابن ملجم در همان حال شعار خوارج را فریاد زد: «لِلَّهِ الْحُكْمُ يَا عَلِيُّ، لَا لَكَ وَلَا لِأَصْحَابِكَ»؛ «حکم از آنِ خداست ای علی، نه از آنِ تو و نه از آنِ یارانت.» امام فرمود: «فُزْتُ وَ رَبِّ الْكَعْبَةِ»؛ «به خدای کعبه سوگند که رستگار شدم.»

برخی گزارش‌ها محل ضربت را محراب و برخی هنگام ورود به مسجد دانسته‌اند. مردم بر سر امام گرد آمدند. دو شب بعد، در شب بیست‌ویکم رمضان، امام علی علیه‌السلام به شهادت رسید.

اختلاف منابع در تاریخ

امین عاملی نوشته است که بر پایهٔ قول مشهور میان شیعیان — که شیعیان امروز نیز بر آن‌اند — ضربت در شب نوزدهم (شب چهارشنبه) و شهادت در شب بیست‌ویکم (شب جمعه) رخ داد. به گزارش او، طبری و ابن اثیر ضربت را شب جمعه دانسته‌اند و در نتیجه شهادت را شب یکشنبه گرفته‌اند.

مجلسی از کشف الغمة نقل کرده است که «صح النقل» (نقل، صحیح است) بر ضربت در شب جمعه دلالت دارد؛ ولی در شمارهٔ شب اختلاف است: هفدهم، نوزدهم، بیست‌ویکم و بیست‌وسوم رمضان. در برخی از این گزارش‌ها شهادت در شب یکشنبه، سومین شب پس از ضربت، دانسته شده است. ابن شهر آشوب نیز ضربت را در سپیده‌دم شب جمعه، نوزدهم رمضان، و شهادت را دو روز بعد نوشته است.

با این‌همه، در تقویم مذهبی شیعه، شب نوزدهم رمضان شب ضربت و شب بیست‌ویکم شب شهادت امام علی علیه‌السلام است.

منابع

• امین، محسن؛ أعیان الشیعة، تحقیق حسن الأمین، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م؛ ج۱.
• اربلی، علی بن عیسی؛ کشف الغمة فی معرفة الأئمة، قم: انتشارات رضی، بی‌تا؛ ج۱.
• بلاذری، احمد بن یحیی؛ جمل من أنساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت: دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۱۷ق/۱۹۹۶م؛ ج۲.
• قمی، عباس؛ کلیات مفاتیح الجنان، قم: اسوه، بی‌تا؛ ج۱.
• کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق؛ ج۱ و ج۴.
• مجلسی، محمد باقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م؛ ج۴۲.
• مسعودی، علی بن حسین؛ مروج الذهب و معادن الجوهر، بیروت: المکتبة العصریة، ۱۴۲۵ق/۲۰۰۵م؛ ج۲.
• مفید، محمد بن محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، تحقیق مؤسسة آل البیت علیهم‌السلام، قم: کنگره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق؛ ج۱.