نفس

نَفْس

نفس در لغت به معنای ذات و حقیقت هر چیز و خود یک چیز است که برای تاکید به کار می برند. در اصطلاح فرهنگ دینی ، کلمه نفس در قالب ترکیب روح و جسد به عنوان شخص انسان یا نفس انسان به کار رفته است. ملا محسن فيض كاشانى در تعريف «نَفْس» فرموده است: نفس، گوهرى لطيف و ملكوتى است كه اين بدن جسمانى را براى رفع نيازهايش بكار مى‌گيرد، همان طور كه مولا خادم خودش را به انجام كارى وامى‌دارد و ذات و حقيقت انسان‌ كه درك مى‌كند، همين جوهر ملكوتى است كه در بدن انسان داراى لشكرى جسمانى است كه اعضاى بدن است و داراى لشكرى روحانى است كه قوا و استعدادهاى انسان است و خداوند مى‌فرمايد: آيا در نفس هاى خودتان نمى‌نگريد؟ گاهى اين گوهر ملكوتى روح ناميده مى‌شود، چون حيات بدن متوقف بر اوست. و گاهى او را قلب مى‌نامند، چون حالات مختلف پيدا مى‌كند. و گاهى عقلش مى‌نامند چون معلوماتى كسب مى‌نمايد و ادراكاتى پيدا مى‌كند. بنابراين ملاک فضيلت و برترى انسان بر ساير حيوانات، نفس و روح انسانى است كه از روح الهى گرفته شده است.

نفس در قرآن

کاربردهای قرآنی «نفس»

قرآن کریم واژهٔ «نفس» را در سه معنای اصلی به کار برده است:

۱. ذات و حقیقت اشیا؛ مانند آیهٔ «تَعْلَمُ ما فی نَفْسی وَ لا أَعْلَمُ ما فی نَفْسِکَ».

۲. روح مجرد؛ مانند «اللَّهُ یَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حینَ مَوْتِها».

۳. شخص انسان (مرکب از جسم و روح)؛ مانند «خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ».

همچنین خداوند در قرآن سه حالت یا شأن برای نفس برمی‌شمارد که هر انسان بسته به ایمان و عمل خود ممکن است در یکی از آنها باشد.

نفس مطمئنه

قرآن كريم، گاهى نفس را به صفت «مطمئنّه» مى‌خواند و مى‌فرمايد: «يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعي‏ إِلى‏ رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّة؛ اى نفس مطمئنّه‏ خشنود و خداپسند به سوى پروردگارت بازگرد.»

در توضیح نفس مطمئنه گفته اند: هرگاه حال نفس به گونه‌ای باشد که قوه عقل بر دیگر قوا یعنی غضب و شهوت غالب و پیروز باشد و نفس از مبارزه با آنها در حالت آرامش باشد در این موقعیت به آن نفس مطمئنه ‌گویند.

نفس لوّامه

قرآن برای حالت سرزنش‌گر بودن نفس یعنی همان چیزی که معمولا با کلمه وجدان از آن یاد می شود از واژه "نفس لوّامه" استفاده می کند: «وَ لا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ؛ و به نفس لوّامه سوگند نمی خورم». در این حالت، انسان پس از خطا پشیمان می‌شود و درونش او را ملامت می‌کند. این حالت نشانهٔ بیداری فطرت است، هرچند هنوز با گناه درگیر است.

نفس امّاره

نفس امّاره حالتی از نفس است که پیوسته انسان را به بدی‌ها فرمان می‌دهد. خداوند در داستان حضرت یوسف (ع) از زبان همسر عزیز مصر می‌فرماید: «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ». در این حالت، شهوت و غضب بر عقل چیره می‌شوند و انسان بدون آنکه مبارزه‌ای کند، اسیر خواهش‌های نفسانی می‌گردد. قرآن از این مرحله به خودفراموشی تعبیر کرده است: «وَ لا تَكُونُوا كَالَّذينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ» و نیز زیانکاری اخروی را نتیجهٔ پیروی از نفس امّاره می‌داند. این نفس، دشمنی پنهان است (بر خلاف شیطان که دشمن آشکار است) و نیرنگ‌هایش تنها با رحمت الهی قابل رهایی است.

از آنجا که خداوند دو گرایش فجور و تقوا را در سرشت انسان به ودیعه نهاده است، مبارزه با نفس امّاره «جهاد اکبر» نام گرفته است. «کشتن نفس» در متون دینی به معنای سرکوب خواسته‌ها نیست، بلکه تعدیل و هدایت صحیح آنهاست؛ عبادات نیز برای همین منظور تشریع شده‌اند. انسان تا زمانی که حقیقت برتر وجود خود را نشناسد، نمی‌تواند از اسارت نفس امّاره رهایی یابد. از این رو همواره به تفکر، همنشینی با نیکان و مراجعه به درون خویش برای تشخیص خوب از بد سفارش شده است.

نفس در روایات

در احادیث معصومان (ع) دو دسته روایت دربارهٔ نفس دیده می‌شود: دسته‌ای نفس را گوهری گرانبها و شخصیت معنوی انسان معرفی می‌کنند و بر شناخت و پاسداری از آن تأکید می‌ورزند؛ دسته دیگر نفس را دشمن‌ترین دشمن انسان و بزرگ‌ترین مانع تکامل می‌شمارند. این دو نگاه متناقض نیستند، زیرا دستهٔ دوم اشاره به نفس امّاره دارد — آن حالت از نفس که انسان را به بدی فرمان می‌دهد — نه به حقیقت ملکوتی و اصلی انسان.

تکریم نفس انسان و بیان اهمیت خودشناسی

پیامبر اکرم (ص) می‌فرماید: «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ». این حدیث نشان می‌دهد که نفس چنان شرافت و جایگاهی دارد که شناخت آن، همسنگ شناخت خداوند است. و امام علی (ع) دربارهٔ ارزش نفس می‌فرماید: «إِنَّ النَّفْسَ لَجَوْهَرَةٌ ثَمِينَةٌ مَنْ صَانَهَا رَفَعَهَا وَ مَنِ ابْتَذَلَهَا وَضَعَهَا»؛ نفس گوهری گرانبهاست؛ هرکس از آن پاسداری کند به کمال می‌رسد و هرکس آن را در امور پست به کار گیرد، سقوط می‌کند.. نیز می‌فرماید: «خَلَقَ الْإِنْسَانَ ذَا نَفْسٍ نَاطِقَةٍ إِنْ زَكَّاهَا بِالْعِلْمِ وَ الْعَمَلِ فَقَدْ شَابَهَتْ جَوَاهِرَ أَوَائِلَ»؛ خدا انسان را دارای نفس متفکری آفرید که اگر با علم و عمل تزکیه شود، همانند موجودات ملکوتی می‌گردد.

در این دسته از روایات، «نفس» همان شخصیت و حقیقت اصلی انسان است که با اختیار و عمل خود می‌تواند به بالاترین درجات قرب الهی نائل شود.

نکوهش نفس امّاره به عنوان دشمن انسان

دسته دوم روایات، نفس را مذمت کرده و از آن به عنوان بزرگ‌ترین دشمن انسان یاد می‌کنند. این نکوهش‌ها هرگز به حقیقت ملکوتی نفس اشاره ندارد، بلکه به «نفس امّاره» بازمی‌گردد — آن حالت و شأنی از نفس که انسان را به بدی‌ها فرمان می‌دهد و او را از راه رشد و کمال بازمی‌دارد.

پیامبر خدا (ص) می‌فرماید: «أَعْدَى عَدُوِّكَ نَفْسُكَ الَّتِي بَيْنَ جَنْبَيْكَ»؛ دشمن‌ترین دشمن تو، همان نفسی است که میان دو پهلویت قرار دارد. امام علی (ع) نیز می‌فرماید: «نَفْسُكَ أَقْرَبُ أَعْدَائِكَ إِلَيْكَ»؛ نفس تو نزدیک‌ترین دشمن توست. و نیز می‌فرماید: «نفس امّاره مانند فرد منافق، تملق انسان را می‌گوید و در قالب دوست جلوه می‌کند تا بر انسان مسلط شود و او را به مراحل ناشایست وارد کند.»

در روایت دیگر، امام علی (ع) مؤمن را چنین توصیف می‌کند: «مؤمن همواره در هر صبحگاه و شامگاه به نفس خود بدگمان است.» یعنی همواره از فریب‌کاری‌های نفس امّاره به هراس است و هرگز خود را از گزند آن ایمن نمی‌داند.

جهاد با نفس اماره

یکی از تعابیری که در روایات وجود دارد تعبیر جهاد با نفس است که منظور از آن جهاد با نفس اماره است. در حدیث معروفی، پیامبر (ص) گروهی را که از جهاد بازگشته بودند اینگونه خطاب قرار داد: «آفرین بر گروهی که جهاد اصغر را انجام دادند، ولی وظیفهٔ جهاد اکبر بر دوش آنها باقی است.» عرض کردند: ای رسول خدا، جهاد اکبر چیست؟ فرمود: «جهاد با نفس.»

امام علی (ع) نیز می‌فرماید: «الْمُجَاهِدُ مَنْ جَاهَدَ نَفْسَهُ»؛ مجاهد واقعی کسی است که با هوس‌های سرکش نفس خود بجنگد. و پیامبر (ص) فرمود: «برترین جهاد، جهاد با نفسی است که میان دو پهلوی تو قرار دارد.» اما جهاد با نفس مورد نظر روایات ترک لذت‌های دنیا و سرکوب تمایلات جسمانی نیست چرا که خداوند نعمت‌های دنیا را برای بهره‌مندی انسان آفریده است: «هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا». در آیهٔ دیگر می‌فرماید: «قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَ الطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ». و بنابراین جهاد با نفس به معنای محرومیت از نعمت‌های حلال نیست.

بلکه حقیقت جهاد، مهار کردن و تعدیل خواسته‌های نفسانی در چارچوب عقل و شرع است. پیامبر (ص) خود فرمود: «چه می‌شود گروهی از یاران مرا که ترک گوشت و بوی خوش و زن کرده‌اند! همانا من خودم هم گوشت می‌خورم و هم بوی خوش استعمال می‌کنم و هم از همسرم بهره می‌گیرم. هر کس از روش من اعراض کند، از من نیست.» و نیز توصیه فرمود: «برای دنیایت چنان کار کن که گویی تا ابد زنده خواهی ماند و برای آخرتت چنان کار کن که گویی همین فردا می‌میری.»

اسلام نه آزادی افسارگسیختهٔ امیال را می‌پذیرد و نه سرکوب و تعطیل نیازهای طبیعی را. جهاد با نفس، همان راه میانه و اعتدالی است که انسان را از اسارت نفس امّاره رهایی می‌بخشد و به مقام قرب الهی نائل می‌کند.

منابع

قرآن کریم

آمدی، عبدالواحد بن محمد، إکمال غرر الحکم، گردآوری: انصاری قمی، مهدی،قم، دليل ما،1384ش

همو، غرر الحکم (تصحیح رجایی)، مصحح: رجایی، مهدی ، قم، دار الکتاب الإسلامي 1410ق

همو، تصنيف غرر الحكم و درر الكلم‏، محقق / مصحح: درايتى، مصطفى‏، قم، دفتر تبليغات،چاپ اول 1366ش‏

ابن‌بابویه، محمد بن علی، معاني الأخبار، مصحح: غفاری، علی‌‌اکبر ، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه،1361ش

ابن‌شعبه، حسن بن علی، تحف العقول،مصحح: غفاری، علی‌‌اکبر،جماعة المدرسين في الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامي1363ش

ابن‌طاووس، علی بن موسی، لإقبال بالأعمال الحسنة فیما یعمل مرة في السنة، مصحح: قیومی اصفهانی، جواد قم، مکتب الإعلام الإسلامي. مرکز النشر1376ش

ابن مسکویه، احمدبن محمد، تهذیب الأخلاق و تطهیر الأعراق، محقق:هلالی عماد، طليعة النور،1426ق،

ابن مسکویه، احمد بن محمد، اخلاق و راه سعادت،مترجم: امین، نصرت بیگم، تهران، نشر: فيض کاشانی،1369ش

ابن منظور، محمد بن مكرم‏، لسان العرب‏،حقق / مصحح: مير دامادى، جمال الدين‏،بیروت، دار الفكر للطباعة و النشر و التوزيع- دار صادر،چاپ سوم1414ق

پاينده، ابو القاسم‏، هج الفصاحة، تهران، نشر دنياى دانش‏ ،چاپ چهارم1382ش

جزایری، محمدعلی، ‌دروس اخلاق اسلامی، حوزه علميه قم. مرکز مديريت1388ش

جمال الدين محمد خوانسارى شرح بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم‏، ناشر: دانشگاه تهران‏1366ش جوادی آملی، حکمت علوی، قم، مرکز نشر اسراء، چاپ پنجم ۱۳۸۷ ش

حر عاملی، محمد بن حسن، ترجمه وسائل الشیعة: کتاب جهاد النفس، مترجم: صحت، علی، تهران، نشرناس1364ش

همو، جهاد با نفس، مترجم: افراسیابی نهاوندی، علی ، قم، نشر نهاوندی 1380ش

همو، الجواهر السنية في الأحاديث القدسية، مترجم: كاظمى خلخالى، زين العابدين‏، تهران، نشر دهقان،چاپ سوم 1380ش

حسینی طهرانی، محمدحسین، رساله لب اللباب در سیر و سلوک أولی الألباب، مشهد، نشر علامه طباطبايی،1426ق

همو، شرح چهل حدیث،قم، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينی (س)1380ش

همو،تهذیب نفس و سیر و سلوک،تهران، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينی (س)1387ش راغب اصفهانى، حسين بن محمد،مفردات ألفاظ القرآن‏،حقق / مصحح: داوودى، صفوان عدنان‏، بیروت دار القلم- الدار الشامية،1412ق

راغب اصفهانى، حسين بن محمد، ترجمه و تحقيق مفردات الفاظ قرآن‏، مترجم: خسروى، غلامرضا ،محقق / مصحح: خسروى حسينى، غلامرضا، تهران ناشر: مرتضوي‏،چاپ دوک1374ش

زمخشرى،محمود،الكشافعنحقائقغوامضالتنزيل، بیروت، چاپ سوم، دارالكتابالعربی، 1407ق

ديلمى، حسن بن محمد،إرشاد القلوب إلى الصواب‏،قم،نشر الشريف الرضي، چاپ اول ‏1412ق

شبرّ، عبدالله؛ اخلاق، ترجمه محمدرضا جباران، قم، هجرت، ۱۳۷۷،

شريف الرضي، محمد بن حسين‏، نهج البلاغة، مترجم: انصاريان، حسين‏، قم، دار العرفان‏ ،چاپ اول 1388ش‏

همو، نهج البلاغه، مترجم: دشتى، محمد، قم ، نشر مشهور،چاپ اول 1379ش

شهید ثانی، زین‌‌الدین بن علی، مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة منسوب به امام جعفر صادق علیه السلام، مصحح: مرندی، رضا مترجم: گیلانی، عبدالرزاق بن محمدهاشم ، تهران، پيام حق1377ش

شفیعی مازندرانی، محمد؛ پرتوی از اخلاق اسلامی، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی ۱۳۷۲، اول

طباطبایی، سید محمد حسین،المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفترانتشارات اسلامى جامعه ‏مدرسين حوزه علميه، چاپ پنجم،1417ق

طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن، التبيان في تفسيرالقرآن، مقدمه شيخ آقا بزرگ تهرانى و تحقيق احمد قصيرعامل، بیروت، داراحياء التراث العربی، بی تا

على بن الحسين، امام چهارم عليه السلام‏، الصحيفة السجادية، قم، دفتر نشر الهادى،چاپ اول 1376ش‏

على بن موسى، امام هشتم عليه السلام‏، الفقه المنسوب إلى الإمام الرضا عليه السلام‏، نحقیق و نشر: مؤسسة آل البيت عليهم السلام‏، مشهد،چاپ اول 1406ق

فراهيدى، خليل بن أحمد، العین، قم،نشر هجرت‏، چاپ دوم،1409ق

فیض کاشانی، محسن محمد بن مرتضی، المحجة البیضاء، صحح: غفاری، علی‌‌اکبر ، قم، جماعة المدرسين في الحوزة العلمیة،1417ق

همو،محمد بن شاه مرتضی، راه روشن،مترجم: عارف، محمدصادق، عطایی، محمد رضا و صاحبی، عبدالعلی،مشهد، آستان قدس رضوی. بنياد پژوهشهای اسلامى1372ش

قمى، على بن ابراهيم‏، تفسير القمي‏، محقق / مصحح: موسوى جزائرى، طيّب‏،قم دارالکتاب، چاپ سوم1404ق

قمی، عباس، کلیات مفاتیح الجنان،قم،نشر اسوه

قیومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر فی غریب شرح الکبیر، قم، موسسه دارالهجره 1414ق

كلينى، محمد بن يعقوب‏، الکافی،قم داراحدیث، 1429ق

مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت، دار إحياء التراث العربي1403ق

مدنی، علیخان بن احمد، ریاض السالکین فی شرح صحیفة سید الساجدین صلوات الله علیه، محقق: حسینی امینی، محسن، قم، جماعة المدرسين في الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامي،1409ق

محمدی ری شهری، محمد؛ میزان الحکمه، ترجمه حمیدرضا شیخی، قم، دارالحدیث، ۱۳۷۹ش

محمدی ری‌شهری، محمد، حکمت نامه پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و سلم، جمعی از نویسندگان و گروه مترجمان ، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحديث. سازمان چاپ و نشر1387ش

مصطفوى، حسن‏، التحقيق في كلمات القرآن الكريم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي‏،چاپ اول 1368ش

مطهری،مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، تهران ،صدرا، چاپ هفتم، 1418ق،کتابخانه دیجیتال نور

همو، ادداشتهای استاد مطهری، تهران ،صدرا، چاپ اول،1420ق، کتابخانه دیجیتال نور

مکارم شیرازی،اخلاق در قرآن،پدیدآور: جمعی از نویسندگان، قم، مدرسة الإمام علي بن أبي طالب (علیه السلام)1385ش

نراقی، احمد بن محمدمهدی، معراج اسعاده،قم 1378ش

نراقی، مهدی بن ابی ذر، جامع السعادات، مصحح: کلانتر، محمد مقدمه نويس: مظفر، محمد رضا، بیروت، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات

نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل، بیروت مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث،1408ق،

ورام، مسعود بن عیسی، تنبيه الخواطر و نزهة النواظر(مجموعة ورّام)،بیروت دار صعب،بی تا