منا

کشور	عربستان سعودی
شهر	مکه
	طول: شرقی عرض: شمالی
[ مشاهده در نقشه]

منا وادی‌ای در محدودهٔ حرم مکه و در مسیر میان مکه و مزدلفه است که نزدیک به یک فرسخ (حدود پنج تا شش کیلومتر) از شهر مکه فاصله دارد. منا یکی از ایستگاه‌های حج و جایگاه بیتوتهٔ حاجیان در شب‌های ایام تشریق است. حاجیان در روز دهم ذی‌الحجه، که روز عید قربان است، در منا رمی جمرهٔ عقبه و قربانی و حلق یا تقصیر را به جای می‌آورند و در سه روز پس از آن، هر روز سه جمره را سنگ می‌زنند. مسجد خیف، مسجد شناخته‌شدهٔ منا، در آن قرار دارد و روایات شیعه به نماز گزاردن در آن سفارش کرده‌اند. در مهر ۱۳۹۴ش نیز در هنگام رمی جمرات در منا حادثه‌ای مرگبار روی داد.

نام

در منابع عربی این مکان «مِنى» با کسره و تنوین ضبط شده و در فارسی به صورت «منا» نوشته می‌شود. یاقوت حموی چند وجه برای نام‌گذاری آن آورده است: از ریشهٔ «مَنى» به معنای ریخته شدن، چون خون قربانی در آن ریخته می‌شود؛ از «تمنّی»، به این سبب که آدم در آن آرزوی بهشت کرد؛ و از این جهت که قوچ قربانی در آن ذبح شد. به گفتهٔ او، عرب ورود به منا را با تعبیر «أمنى القوم» بیان می‌کند.

موقعیت جغرافیایی

منا در درون حرم مکه و در درّهٔ وادی‌ای قرار دارد که حاجیان در آن فرود می‌آیند و جمرات را سنگ می‌زنند. یاقوت حموی آن را شهرکی در یک فرسخ مکه و به طول دو میل وصف کرده که تنها در فصل حج آبادان می‌شود و در باقی سال خالی می‌ماند. به گزارش او، منا میان دو کوه جای گرفته، در آن آب‌انبارها و چاه‌ها و کاروانسراها و دکان‌هایی بوده و مسجد آن در خیابان سمت راست قرار داشته است.

حدود منا بر پایهٔ روایتی از امام صادق (علیه‌السلام) چنین است: «حَدُّ مِنى مِنَ الْعَقَبَةِ إِلى وادِي مُحَسِّر»؛ «حدّ منا از عقبه تا وادی محسّر است.» یاقوت نیز به نقل از برخی همین حدود را آورده و افزوده است که موقف مزدلفه از محسّر تا نشانه‌های حرم است و موقف عرفات در حِلّ و بیرون از حرم قرار دارد. بر این پایه، منا در حرم واقع است و عرفات بیرون از آن.

جایگاه در مناسک حج

منا آخرین ایستگاه مناسک حج است: حاجیان بامداد روز عید از مشعر الحرام به سوی منا می‌آیند، مناسک منا را انجام می‌دهند و سپس برای طواف زیارت به مسجد الحرام بازمی‌گردند. قرآن دربارهٔ کوچ حاجیان از عرفات به مشعر الحرام می‌فرماید: «لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ»؛ «بر شما گناهی نیست که [در ایام حج] از پروردگارتان [به وسیله تجارت و داد و ستد] فضل و روزی و منافع مادی بطلبید. و هنگامی که از عرفات کوچ کردید، خدا را در مشعر الحرام یاد کنید. [آری] او را یاد کنید همان گونه که شما را هدایت کرد. و همانا شما پیش از این از گمراهان بودید.»

بیتوته

حاجیان در روز هشتم ذی‌الحجه (یوم‌الترویه) به منا می‌روند. بر پایهٔ روایتی از امام صادق (علیه‌السلام)، امام در این روز نماز ظهر را در منا می‌خواند، شب را در آن می‌گذراند و بامداد نهم پس از طلوع آفتاب به عرفات می‌رود. حاجی باید پس از طواف زیارت به منا بازگردد و شب‌های یازدهم و دوازدهم و ـ برای کسی که نفر دوم را برمی‌گزیند ـ شب سیزدهم را در منا بگذراند. در روایتی از امام صادق (علیه‌السلام) آمده است: «إِذا فَرَغْتَ مِنْ طَوافِكَ لِلْحَجِّ وَطَوافِ النِّساءِ فَلا تَبِتْ إِلّا بِمِنى»؛ «چون طواف حج و طواف نساء را به پایان بردی، جز در منا بیتوته مکن.»

ترک بیتوتهٔ منا در دیدگاه مشهور فقیهان شیعه کفاره دارد: برای هر شب یک گوسفند، مگر آنکه حاجی پس از نیمه‌شب از منا بیرون رفته یا در مکه به عبادت مشغول بوده باشد. در روایتی برای کسی که شب‌های منا را در مکه بگذراند سه گوسفند مقرر شده است. به گفتهٔ علامه حلی، ماندن در منا بر بازگشت به مکه برای طواف مستحبی برتری دارد؛ امام صادق (علیه‌السلام) در پاسخ کسی که از طواف مستحبی در مکه در ایام منا پرسید، فرمود: «الْمُقامُ بِمِنى أَفْضَلُ وَأَحَبُّ إِلَيَّ»؛ «ماندن در منا برتر و نزد من محبوب‌تر است.»

رمی جمرات

در روز عید، حاجی تنها جمرهٔ عقبه را با هفت سنگ می‌زند؛ این جمره از سمت مکه نخستین جمره است. در روزهای یازدهم تا سیزدهم ذی‌الحجه، هر روز سه جمره با هفت سنگ (در مجموع بیست‌ویک سنگ) زده می‌شود و ترتیب آن‌ها رعایت می‌گردد؛ آغاز از جمرهٔ اولی است که دورترین جمره از مکه است. مستحب است حاجی با هر سنگ تکبیر بگوید. حاجی می‌تواند پس از رمی روز دوازدهم پیش از غروب از منا کوچ کند (نفر اول) یا تا روز سیزدهم بماند و در آن روز نیز رمی کند (نفر دوم).

قربانی و حلق

در روز عید سه عمل در منا انجام می‌شود: رمی جمرهٔ عقبه، ذبح قربانی و حلق یا تقصیر. از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده است: «مِنًى كُلُّهُ مَنْحَرٌ وَأَفْضَلُ الْمَنْحَرِ كُلُّهُ الْمَسْجِدُ»؛ «همهٔ منا قربانگاه است و برترین جای قربانی، مسجد است.» بر این پایه، قربانی در هر جای منا جایز است و مسجد خیف برترین جای آن شمرده شده است.

ایام تشریق

روزهای یازدهم، دوازدهم و سیزدهم ذی‌الحجه «ایام تشریق» نامیده می‌شوند. قرآن دربارهٔ این روزها می‌فرماید: «وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقَى وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ»؛ «و خدا را در روزهای معلوم و معینی [که یازدهم، دوازدهم و سیزدهم ماه ذوالحجه ایام وقوف در منی است] یاد کنید. پس هر که در دو روز [واجبات منی را انجام دهد و به کوچ کردن از آن] شتاب ورزد، گناهی بر او نیست، و هر که [تا روز سوم] تأخیر کند، بر او هم گناهی نیست، [اختیار کردن وقوف در منی چه در دو روز، چه در سه روز] برای کسی است که [از محرمات احرام] پرهیز کرده است. و از خدا پروا کنید و بدانید که یقیناً همه شما به سوی او محشور خواهید شد.»

علامه حلی جواز کوچ در روز دوازدهم (نفر اول) را به جملهٔ «فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ» مستند کرده است.

مسجد خیف

مسجد خیف، مسجد منا، در بخشی بلند از وادی جای گرفته است؛ «خیف» بر زمین مرتفع از وادی اطلاق می‌شود. در روایتی از امام صادق (علیه‌السلام) آمده است: «صَلِّ فِي مَسْجِدِ الْخَيْفِ وَهُوَ مَسْجِدُ مِنى، وَكانَ مَسْجِدُ رَسُولِ اللَّهِ (ص) عَلى عَهْدِهِ عِنْدَ الْمَنارَةِ الَّتي في وَسَطِ الْمَسْجِدِ»؛ «در مسجد خیف نماز بخوان که آن مسجد مناست؛ و مسجد پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) در روزگار او نزد مناره‌ای بود که در میان مسجد است.» در ادامهٔ همین روایت، شمار پیامبرانی که در آن نماز خوانده‌اند هزار تن ذکر شده و در روایتی دیگر هفتصد تن آمده است.

یاقوت حموی نیز از مسجدی به نام «مسجد الکبش» در نزدیکی عقبهٔ منا یاد کرده است.

محسّر و مزدلفه

وادی محسّر، که در حد منا واقع است، درّه‌ای بزرگ میان مزدلفه (جمع) و منا و نزدیک‌تر به مناست. امام صادق (علیه‌السلام) به حاجی سفارش کرده است که در گذر از آن شتاب کند: «فَاسْعَ فيهِ حَتّى تُجاوِزَهُ»؛ «در آن شتاب کن تا از آن بگذری»؛ و افزوده است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) نیز در آن شتر خود را به حرکت درآورد. حدّ مزدلفه از وادی محسّر تا مأزمین است. حاجیان شب عید را در مزدلفه می‌گذرانند و بامداد روز عید از مشعر الحرام به سوی منا کوچ می‌کنند.

حادثهٔ ۱۳۹۴

در دوم مهر ۱۳۹۴ش برابر با دهم ذی‌الحجهٔ ۱۴۳۶ق، همزمان با عید قربان، در هنگام رمی جمرات در منا ازدحامی مرگبار رخ داد. به گزارش همشهری آنلاین، این حادثه در محدودهٔ خیابان ۲۰۴ منا روی داد و در آن ۲٬۴۳۱ نفر جان باختند و شمار جانباختگان ایرانی ۴۶۴ نفر اعلام شد. بر پایهٔ همان گزارش، این واقعه مرگبارترین رویداد حج خوانده شده، جان حاجیانی از ۴۲ کشور را گرفته و عربستان آمار دقیق کشته‌شدگان را اعلام نکرده است. همچنین به گزارش همان منبع، علت حادثه و چگونگی امدادرسانی و انتقال اجساد میان عربستان و کشورهای آسیب‌دیده محل اختلاف است.

منابع

• قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
• حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعة، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق؛ ج۵، ۱۳ و ۱۴.
• حلی، حسن بن یوسف؛ تذکرة الفقهاء، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۱۴ق؛ ج۸.
• حموی، یاقوت؛ معجم البلدان، بیروت: دار صادر، ۱۹۹۵م؛ ج۵.
• همشهری آنلاین، «آشنایی با فاجعه منا (۱۳۹۴ شمسی برابر با ۱۴۳۶ هجری)»، ۱۷ شهریور ۱۳۹۵ش، https://www.hamshahrionline.ir/news/345260 ، بازدید: ۱۹ آبان ۱۴۰۵.