شاه عباس اول
شاه عباس اول (۹۷۸–۱۰۳۸ ق) پنجمین پادشاه سلسلهٔ صفویه و از نامدارترین فرمانروایان ایران در دورهٔ اسلامی است. او در ۹۹۶ ق پس از برکناری پدرش سلطان محمد خدابنده بر تخت نشست و تا ۱۰۳۸ ق حکومت کرد. عباس با تشکیل سپاهی دائمی، قدرت قبایل قزلباش را محدود کرد، پایتخت را از قزوین به اصفهان برد و با ساخت میدان نقش جهان، مسجد شاه و مسجد شیخ لطف الله چهرهٔ تازه‌ای به پایتخت بخشید. او خراسان را از ازبکان، بغداد را از عثمانیان و هرمز را از پرتغالی‌ها بازپس گرفت. در سیاست مذهبی، به گسترش تشیع، زیارت و آبادانی حرم امام رضا علیه السلام و عتبات عالیات پرداخت و از عالمانی چون شیخ بهایی و میرداماد حمایت کرد. دوران او را اوج قدرت سیاسی و شکوفایی فرهنگی صفویان دانسته‌اند؛ هرچند سخت‌گیری بر مخالفان و خشونت‌های دولتی او نیز نقد شده است.[۱]
| شاه عباس اول | |
| نام کامل | عباس بن محمد خدابنده بن طهماسب |
| زادروز | ۱ رمضان ۹۷۸ ق |
| زادگاه | هرات |
| وفات | ۱۰۳۸ ق، فرح‌آباد مازندران |
| مدفن | کاشان، جوار بقعهٔ امامزاده حبیب بن موسی (بر پایهٔ گزارش‌های متأخر) |
| آثار |
میدان نقش جهان، مسجد شاه، مسجد شیخ لطف الله، توسعهٔ حرم امام رضا علیه السلام |
| دورهٔ پادشاهی |
۹۹۶–۱۰۳۸ ق |
محتویات
نام و نسب
عباس اول، فرزند سلطان محمد خدابنده و نوهٔ شاه طهماسب اول است. نسب این خاندان با چند واسطه به شیخ صفی‌الدین اردبیلی می‌رسد و پادشاهان صفوی به همین سبب خود را از سادات و منتسب به خاندان پیامبر صلی الله علیه وآله می‌شمردند. مادر عباس، خیرالنساء بیگم معروف به مهد علیا، دختر یکی از حکمرانان سادات مازندران بود. در منابع اروپایی او را «شاه عباس بزرگ» خوانده‌اند. برادران او حمزه میرزا، ابوطالب میرزا و طهماسب میرزا بودند.[۲]
ولادت و خانواده
بر پایهٔ گزارش منابع، عباس در ۱ رمضان ۹۷۸ ق در هرات زاده شد؛ شهری که پدرش در آن حکومت داشت. مادرش در دورهٔ پادشاهی پدرش نفوذ بسیار داشت و سرانجام در ۹۸۷ ق کشته شد. با مرگ شاه طهماسب در ۹۸۴ ق، کشمکش سران قزلباش بالا گرفت و خاندان صفوی دوره‌ای از ضعف و بی‌ثباتی را گذراند. عباس در نوجوانی به حکومت خراسان گمارده شد و زیر نظر یکی از سران قزلباش پرورش یافت.[۳]
رسیدن به پادشاهی
در ۹۹۶ ق عباس با پشتیبانی مرشدقلی خان استاجلو از خراسان به قزوین رفت، در آن شهر بر تخت نشست و پدرش برکنار شد. بر پایهٔ گزارش منابع، چندی بعد مرشدقلی خان که قدرت فراوانی یافته بود به فرمان عباس کشته شد؛ رویدادی که نشان می‌دهد او از همان آغاز در پی مهار سران قزلباش بود. در سال‌های نخست، شورش‌هایی در کشور رخ داد و او ناچار شد نخست به تثبیت قدرت داخلی بپردازد.[۴]
اصلاحات نظامی و اداری
عباس برای پایان دادن به خودسری قبایل، سپاهی دائمی از غلامان گرجی، ارمنی و چرکس و نیز قورچیان تشکیل داد و آنان را با سلاح گرم مجهز کرد. در این کار از مشاوران انگلیسی، از جمله برادران شرلی، بهره گرفت. اصلاحات مالی و اداری او، مانند بازبینی زمین‌ها و مالیات‌ها، درآمد دولت را افزایش داد. این تغییرات، دولت صفوی را از اتحادیه‌ای از قبایل به ساختاری متمرکز تبدیل کرد.[۵]
پایتخت جدید
در ۱۰۰۶ ق پایتخت از قزوین به اصفهان منتقل شد. اصفهان در دورهٔ او به یکی از بزرگ‌ترین شهرهای زمان خود بدل شد؛ میدان نقش جهان، مسجد شاه، مسجد شیخ لطف الله، کاخ عالی‌قاپو و پل‌هایی بر زاینده‌رود ساخته شد. سفرنامه‌نویسان اروپایی، مانند شاردن، گستردگی و شکوه شهر را ستوده‌اند. عباس ارمنیان جلفا را نیز در محلهٔ جلفای نو اسکان داد و به آنان امتیاز تجاری داد. این برنامه هم نمایش قدرت بود و هم ابزاری برای مشروعیت‌بخشی مذهبی.[۶]
جنگ‌ها
در غرب، عباس پس از سال‌ها جنگ با عثمانی، تبریز و آذربایجان و سپس بغداد (۱۰۳۲ ق) را بازپس گرفت و با دو پیمان صلح در ۱۶۱۲ و ۱۶۱۸ م مرزها را تثبیت کرد. در شرق، پس از مرگ عبدالله خان ازبک از آشفتگی بخارا سود جست و خراسان و هرات را بازپس گرفت. در ۱۰۳۱ ق، با یاری کشتی‌های انگلیسی، هرمز را از پرتغالی‌ها گرفت و قندهار را از گورکانیان ستاند. این پیروزی‌ها ایران را به قدرتی منطقه‌ای بدل کرد.[۷]
سیاست مذهبی
تشیع دوازده‌امامی در دورهٔ عباس به‌عنوان دین رسمی تقویت شد: مناصب دینی مانند شیخ‌الاسلامی رونق گرفت، زیارت قبور امامان ترویج شد و موقوفات بسیاری برای حرم‌ها ثبت گردید. او در ۱۰۱۰ ق پیاده از اصفهان به مشهد رفت و در آبادانی حرم امام رضا علیه السلام کوشید؛ در سفر بغداد نیز به عتبات عالیات هدایا و موقوفاتی اختصاص داد. در همان حال، گزارش‌هایی از سخت‌گیری بر اهل سنت در برخی شهرها و نیز رواداری نسبت به مسیحیان و یهودیان، بیشتر به انگیزهٔ اقتصادی، در منابع دیده می‌شود. پژوهشگران تأکید می‌کنند که باید میان گزارش‌های سفرنامه‌نویسان اروپایی و منابع درباری تفکیک کرد.[۸]
مناسبات با عالمان
دربار عباس میدان همکاری و رقابت عالمان بود. شیخ بهایی، فقیه و ریاضی‌دان، از نزدیکان او بود و گفته شده در طراحی برخی بناها و تقسیم آب زاینده‌رود نقش داشت. میرداماد از استادان نامدار فلسفه در آن دوره بود و میرفندرسکی نیز در اصفهان درس می‌گفت. عباس از سادات و عالمان مهاجر از جبل عامل و بحرین استقبال کرد. در برابر، برخی عالمان از نزدیک شدن به قدرت پرهیز داشتند و نسبت دانش دینی و سیاست در این دوره محل بحث است.[۹]
وفات و مدفن
عباس در ۱۰۳۸ ق در فرح‌آباد مازندران درگذشت و نوه‌اش سام میرزا با نام شاه صفی بر تخت نشست. دربارهٔ محل دفن او گزارش یکدستی در منابع نیست؛ مشهورترین گزارش، انتقال پیکر به کاشان و دفن در جوار بقعهٔ امامزاده حبیب بن موسی است. برخی پژوهش‌های متأخر این گزارش را قطعی نمی‌دانند و دربارهٔ سرنوشت آرامگاه اختلاف دارند.[۱۰]
جایگاه و ارزیابی
دوران عباس را اوج قدرت صفویان دانسته‌اند: مرزها تثبیت شد، تجارت ابریشم رونق گرفت و اصفهان به کانون معماری و هنر بدل شد. در برابر، سیاست او در حق خاندانش، از جمله کشتن پسر بزرگش در ۱۰۲۴ ق، سخت‌گیری بر مخالفان و کوچاندن اجباری گروه‌های قومی نقد شده است. معیار داوری منابع شیعه دربارهٔ فرمانروایان عدل است؛ قرآن کریم می‌فرماید: «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ»؛ «خداوند به عدل و احسان فرمان می‌دهد».[۱۱]
برخی نویسندگان اهل سنت، از جمله سلفیان، او را به سخت‌گیری مذهبی و بی‌حرمتی به مقدسات اهل سنت متهم کرده‌اند؛ در پاسخ، پژوهشگران شیعه یادآور می‌شوند که شماری از این گزارش‌ها از منابع خصمانه یا سفرنامه‌های اروپایی گرفته شده و باید با احتیاط خوانده شود. ارزیابی دانشگاهی او نیز میان ستایش سازندگی و نقد خشونت دولتی در نوسان است.[۱۲]
پانویس
- ↑ اسکندر بیگ منشی، عالم آرای عباسی، ج۱، آغاز پادشاهی عباس اول، ص۵۴۷ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ اسکندر بیگ منشی، عالم آرای عباسی، ج۱، نسب و احوال خاندان صفوی، ص۳۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ اسکندر بیگ منشی، عالم آرای عباسی، ج۱، وقایع سال‌های ۹۸۴ تا ۹۹۶، ص۴۷۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ واله اصفهانی، خلد برین، ج۱، احوال شاه عباس، ص۳۸۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ اسکندر بیگ منشی، عالم آرای عباسی، ج۱، وقایع ۹۹۶ و ۹۹۷، ص۵۵۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ روملو، احسن التواریخ، ج۱، حوادث پایان سدهٔ دهم، ص۶۳۸ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ اسکندر بیگ منشی، عالم آرای عباسی، ج۲، اصلاحات سپاه و دیوان، ص۹۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ سیوری، ایران عصر صفوی، ج۱، فصل اصلاحات نظامی، ص۱۲۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ اسکندر بیگ منشی، عالم آرای عباسی، ج۲، بنای اصفهان، ص۴۳۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ شاردن، سفرنامه، ج۳، بخش اصفهان، ص۲۸۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ قزوینی، عباس‌نامه، ج۱، وقایع سال‌های میانی پادشاهی، ص۱۳۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ سیوری، ایران عصر صفوی، ج۱، فصل جنگ‌ها، ص۱۵۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ اسکندر بیگ منشی، عالم آرای عباسی، ج۲، زیارت خراسان و عتبات، ص۴۶۸ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ شاردن، سفرنامه، ج۳، بخش اقلیت‌های مذهبی، ص۳۴۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ قزوینی، عباس‌نامه، ج۱، ذکر عالمان عصر، ص۲۱۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ سیوری، ایران عصر صفوی، ج۱، فصل دین و دولت، ص۱۷۸ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ اسکندر بیگ منشی، عالم آرای عباسی، ج۲، پایان پادشاهی عباس، ص۸۱۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ واله اصفهانی، خلد برین، ج۱، وفات شاه عباس، ص۶۵۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ نحل، آیهٔ ۹۰.
- ↑ فلسفی، زندگانی شاه عباس اول، ج۳، ص۲۴۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ سیوری، ایران عصر صفوی، ج۱، فصل ارزیابی دورهٔ صفوی، ص۲۰۸ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
منابع
- اسکندر بیگ منشی؛ عالم آرای عباسی، تصحیح محمداسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب، ۱۳۷۷؛ ج۱–۲.
- روملو، حسن بیگ؛ احسن التواریخ، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: بابک، ۱۳۵۷.
- سیوری، راجر؛ ایران عصر صفوی، ترجمهٔ کامبیز عزیزی، تهران: نشر مرکز، ۱۳۷۲.
- شاردن، ژان؛ سفرنامهٔ شاردن، ترجمهٔ اقبال یغمایی، تهران: توس، ۱۳۷۲.
- قرآن کریم.
- قزوینی، محمدطاهر وحید؛ عباس‌نامه، تصحیح ابراهیم دهگان، اراک: چاپخانهٔ داوودی، ۱۳۲۹.
- فلسفی، نصرالله؛ زندگانی شاه عباس اول، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۴۴؛ ج۳.
- واله اصفهانی، محمدیوسف؛ خلد برین، تصحیح میرهاشم محدث، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، ۱۳۷۲.
