دعای صباح

دعای صباح، دعایی است که به امام علی علیه السلام نسبت داده شده و با عبارت «اللَّهُمَّ يَا مَنْ دَلَعَ لِسَانَ الصَّبَاحِ بِنُطْقِ تَبَلُّجِهِ» آغاز می‌شود. این دعا در شمار «ادعیۀ مشهوره» شیعه است و شیخ عباس قمی در مفاتیح الجنان، فصل «ذکر بعضی از ادعیۀ مشهوره» را با آن می‌آغازد. وقت خواندن آن سحر، و بنا بر مشهور پس از نماز صبح است.

محمدباقر مجلسی آن را در سدهٔ یازدهم هجری در بحار الأنوار آورد و از آن پس شرح‌ها و ترجمه‌های بسیاری بر آن نوشته شد؛ «شرح دعای صباح» ملا هادی سبزواری از شناخته‌شده‌ترین آن‌هاست. با این حال، کهن‌ترین منبعی که برای آن نام برده شده، «مصباح» سید بن باقی است و سند متصلی برای دعا گزارش نشده است.

جایگاه و آداب

این دعا هم دعایی سحری است و هم در شمار ادعیهٔ «مشهوره»؛ قمی آن را در کنار دعاهایی مانند دعای کمیل آورده و یادآور می‌شود که مجلسی آن را در «کتاب دعا» و «کتاب صلاة» بحار الأنوار با توضیح نقل کرده است.

مجلسی آن را دعایی می‌داند که امام علی (علیه السلام) «بعد از دو رکعت نماز صبح» می‌خواند. قمی نیز می‌نویسد که مشهور، خواندن آن پس از فریضهٔ صبح است و سید بن باقی آن را پس از نافلهٔ صبح روایت کرده و به هر یک از دو وقت عمل شود، نیکوست. در عرف دینی معاصر، خواندن آن در سحرهای ماه رمضان و در اعتکاف رایج است؛ هرچند در مفاتیح الجنان این دعا در فصل ادعیۀ مشهوره آمده و در شمار اعمال ماه رمضان یا اعتکاف شمرده نشده است.

دعا با سجده و اقرار کوتاه به گناه پایان می‌یابد و به سبب آغاز آن با وصف صبح، «دعای صباح» نام گرفته است.

منبع و سند

آگاهی از سند دعا، از توضیح مجلسی در پایان آن در بحار الأنوار به دست می‌آید. او نخست دعا را با عنوان «الاختیار» و با این تعبیر می‌آورد که امام علی (علیه السلام) آن را پس از دو رکعت نماز صبح می‌خواند. سپس در «بیان» می‌نویسد: «هذا الدعاءُ مِنَ الأدعیةِ المشهورةِ، وَ لَمْ أَجِدْهُ فی الکتبِ المعتبرةِ إلاّ فی مصباحِ السیدِ ابنِ الباقی»؛ «این دعا از دعاهای مشهور است و آن را در کتاب‌های معتبر نیافتم، مگر در مصباح سید بن باقی.»

بر پایهٔ این گزارش، کهن‌ترین منبعی که در دست است «مصباح» سید بن باقی است و در میان منابع دعا، نامی از مصباح المتهجد شیخ طوسی یا الاقبال سید بن طاووس برده نشده است. مجلسی دربارهٔ خود ابن باقی نوشته است که او در نهایت فضل و کمال بود، ولی بیشتر کتابش از «مصباح» شیخ طوسی گرفته شده است.

مجلسی دو گزارش دیگر نیز می‌آورد که هیچ‌یک سند متصل حدیثی نیست. نخست نسخه‌ای که «درویش محمد اصفهانی» در سال ۹۳۹ق بر محقق کرکی خوانده و او آن را اجازه داده است؛ دوم گزارش شریف یحیی بن قاسم علوی که گفته است در «سفینه‌ای» نوشته‌ای به خط امام علی (علیه السلام) دیده که در آن، دعا از پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) نقل شده و در پایانش تاریخ ۱۱ ذی‌الحجه سال ۲۵ق ثبت شده است. این گزارش‌ها از «یافتن نسخه» خبر می‌دهند، نه از زنجیرهٔ راویان. از این رو دعای صباح سند متصل و کهنی ندارد و منابع متأخر، از جمله مفاتیح الجنان، آن را بدون سند آورده‌اند.

محتوا

دعا با حمد و توصیف آغاز روز و آفرینش آغاز می‌شود: گشوده شدن «زبان سپیده‌دم»، رفتن پاره‌های شب، استواری گردون گردان و روشنی خورشید. مجلسی در شرح خود، تعبیر «لسان الصباح» را با آیهٔ «وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ»؛ «سوگند به سپیده‌دم آن‌گاه که می‌دمد» مرتبط می‌کند و آن را استعاره‌ای برای برآمدن فجر می‌شمارد. او در جای دیگر، «لطف استعاره‌ها و تشبیه‌های» دعا را نیز می‌ستاید.

بخش دوم دعا توحید و تنزیه است.

«یا مَنْ دَلَّ عَلى ذاتِهِ بِذاتِهِ»

«ای آن‌که بر ذات خویش به ذات خویش راه نمود»

و در پی آن، خدا از همانندی با آفریدگان و از «کیفیت» پاک دانسته می‌شود. سپس صلوات بر پیامبر و خاندان او می‌آید؛ در این صلوات، پیامبر «دلیل به سوی خدا در شب تاریک» و «چنگ‌زننده به ریسمان بلند شرف» خوانده می‌شود و بر خاندان پرهیزگار او درود فرستاده می‌شود.

از میانهٔ دعا به بعد، لحن به اقرار به گناه و تضرع می‌گراید. امام (علیه السلام) خود را در پیشگاه خدا «مسکین» و «گنهکار گریزان» می‌خواند و می‌گوید که تنها به امید آمده است، نه به شایستگی؛ آن‌گاه هوای نفس را «بدترین مرکب» می‌شمارد. در همین بخش، درخواست‌هایی چون هدایت، خشوع، اشکِ ترس، قناعت، تندرستی و سلامت دین و دنیا، و پناه از کید دشمنان آمده است.

پایان دعا صلوات و درخواست اجابت است. سپس امام (علیه السلام) سجده می‌کند و با اقرار به «حجاب دل»، «عیب نفس» و «چیرگی هوا» آمرزش همهٔ گناهان را به حرمت محمد (صلی الله علیه و آله) و خاندانش می‌خواهد. در میانهٔ دعا، آیات ۲۶ و ۲۷ سوره آل عمران نیز تضمین شده است.

شروح و ترجمه‌ها

آقا بزرگ تهرانی در الذريعة بیش از بیست شرح و ترجمه برای دعای صباح نام برده است؛ از جمله «مفتاح الفلاح و مصباح النجاح» از مولی ابوالوفاء که ترجمه‌ای منظوم به فارسی است، و شرح احمد استرآبادی.

شناخته‌شده‌ترین شرح، «شرح دعای صباح» ملا هادی سبزواری است که در سال ۱۲۶۷ق به پایان رسید و در ۱۲۸۳ق همراه با شرح او بر اسماء حسنی چاپ شد. شرح‌هایی نیز از میرزا عبدالرحیم سبزواری، مولی محمد نجف کرمانی و سید قطب الدین نیریزی در همین فهرست آمده است.

دربارهٔ دو انتساب مشهور باید احتیاط کرد. الذريعة شرحی با عنوان «شرح دعاء الصباح و المساء» از شیخ بهایی ثبت کرده است، اما آن شرح بر «دعای صباح و مساء» صحیفه سجادیه است و از اجزای «حدائق الصالحین» او شمرده می‌شود، نه شرح دعای صباح منسوب به امام علی (علیه السلام). همچنین در این فهرست، شرحی از آقا جمال خوانساری بر این دعا دیده نمی‌شود.

متن و ترجمه

آنچه در پی می‌آید، گزیده‌ای از آغاز و پایان دعاست. متن کامل آن در مفاتیح الجنان چند صفحه را دربر می‌گیرد.

گزیدهٔ متن و ترجمهٔ دعای صباح (برای دیدن، بخش را باز کنید)

آغاز دعا

متن عربی

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ. اللَّهُمَّ يَا مَنْ دَلَعَ لِسَانَ الصَّبَاحِ بِنُطْقِ تَبَلُّجِهِ، وَسَرَّحَ قِطَعَ اللَّيْلِ الْمُظْلِمِ بِغَيَاهِبِ تَلَجْلُجِهِ، وَأَتْقَنَ صُنْعَ الْفَلَكِ الدَّوَّارِ فِي مَقَادِيرِ تَبَرُّجِهِ، وَشَعْشَعَ ضِيَاءَ الشَّمْسِ بِنُورِ تَأَجُّجِهِ، يَا مَنْ دَلَّ عَلَى ذَاتِهِ بِذَاتِهِ، وَتَنَزَّهَ عَنْ مُجَانَسَةِ مَخْلُوقَاتِهِ، وَجَلَّ عَنْ مُلَاءَمَةِ كَيْفِيَّاتِهِ، يَا مَنْ قَرُبَ مِنْ خَطَرَاتِ الظُّنُونِ، وَبَعُدَ عَنْ لَحَظَاتِ الْعُيُونِ، وَعَلِمَ بِمَا كَانَ قَبْلَ أَنْ يَكُونَ.

ترجمهٔ فارسی

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان. خدایا، ای آن‌که زبان سپیده‌دم را به سخنِ برآمدنِ روشنایی‌اش گشودی، و پاره‌های شب تاریک را با تاریکی‌های به‌هم‌پیچیده‌اش به رفتن فرستادی، و ساختِ گردونِ گردان را در اندازه‌های شکوهِ نمایانش استوار کردی، و روشنی خورشید را با نورِ شعله‌ورِ خود بگستردی؛ ای آن‌که بر ذات خویش به ذات خویش راه نمود، و از همانندی با آفریدگانش پاک است و از همرنگی با کیفیات برتر؛ ای آن‌که به گذرِ خیال‌ها نزدیک است و از دیده‌ها دور، و به آنچه پیش از پدید آمدنش بود، داناست.

پایان دعا و سجده

متن عربی

فَيَا مَنْ تَوَحَّدَ بِالْعِزِّ وَالْبَقَاءِ، وَقَهَرَ عِبَادَهُ بِالْمَوْتِ وَالْفَنَاءِ، صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الْأَتْقِيَاءِ، وَاسْمَعْ نِدَائِي، وَاسْتَجِبْ دُعَائِي، وَحَقِّقْ بِفَضْلِكَ أَمَلِي وَرَجَائِي، يَا خَيْرَ مَنْ دُعِيَ لِكَشْفِ الضُّرِّ، وَالْمَأْمُولِ لِكُلِّ عُسْرٍ وَيُسْرٍ، بِكَ أَنْزَلْتُ حَاجَتِي، فَلَا تَرُدَّنِي مِنْ سَنِيِّ مَوَاهِبِكَ خَائِبًا، يَا كَرِيمُ يَا كَرِيمُ يَا كَرِيمُ، بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ. ثُمَّ يَسْجُدُ وَيَقُولُ: إِلَهِي قَلْبِي مَحْجُوبٌ، وَنَفْسِي مَعْيُوبٌ، وَعَقْلِي مَغْلُوبٌ، وَهَوَايَ غَالِبٌ، وَطَاعَتِي قَلِيلَةٌ، وَمَعْصِيَتِي كَثِيرَةٌ، وَلِسَانِي مُقِرٌّ بِالذُّنُوبِ، فَكَيْفَ حِيلَتِي يَا سَتَّارَ الْعُيُوبِ، وَيَا عَلَّامَ الْغُيُوبِ، وَيَا كَاشِفَ الْكُرُوبِ، اغْفِرْ ذُنُوبِي كُلَّهَا بِحُرْمَةِ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، يَا غَفَّارُ يَا غَفَّارُ يَا غَفَّارُ، بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ.

ترجمهٔ فارسی

پس ای آن‌که در عزت و جاودانگی یگانه است و بندگانش را با مرگ و نیستی به تسلیم واداشته؛ بر محمد و خاندان پرهیزگارش درود فرست، و فریادم را بشنو، و دعایم را بپذیر، و امید و آرزویم را به فضل خود برآور؛ ای بهترین کسی که برای برطرف کردن رنج خوانده می‌شود و امید هر سختی و آسانی؛ نیازم را به تو فرود آوردم، پس مرا از مواهب بلندمرتبه‌ات ناامید بازنگردان؛ ای بخشنده، ای بخشنده، ای بخشنده، به رحمتت ای مهربان‌ترین مهربانان.

سپس سجده می‌کند و می‌گوید: خدایا، دلم در حجاب است و نفسم عیب‌ناک، خردم مغلوب و هوایم چیره، طاعتم اندک و نافرمانی‌ام بسیار، و زبانم به گناهان اقرار دارد؛ پس چه چاره‌ای بجویم، ای پوشانندهٔ عیب‌ها، ای دانای نهان‌ها، ای برطرف‌کنندهٔ اندوه‌ها؛ همهٔ گناهانم را به حرمت محمد و خاندان محمد بیامرز، ای آمرزنده، ای آمرزنده، ای آمرزنده، به رحمتت ای مهربان‌ترین مهربانان.

منابع

• قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
• طهرانی، آقا بزرگ؛ الذريعة إلی تصانيف الشيعة، قم: اسماعیلیان، بی‌تا؛ ج۱۳.
• قمی، عباس؛ کلیات مفاتیح الجنان، قم: اسوه، بی‌تا؛ ج۱.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۳ق؛ ج۱ و ج۸۷.