الاتقان فی علوم القرآن (کتاب)
الاتقان فی علوم القرآن، مشهورترین اثر جلال‌الدین سیوطی (۸۴۹–۹۱۱ق) و یکی از جامع‌ترین کتاب‌ها در علوم قرآن در سنت اهل سنت است.[۱] این کتاب در هشتاد «نوع» (فصل موضوعی) تدوین شده و مباحثی مانند نزول قرآن، جمع قرآن، ناسخ و منسوخ، اسباب نزول، قراءات و اعجاز قرآن را در بر می‌گیرد.[۲] الاتقان بر پایهٔ «البرهان فی علوم القرآن» بدرالدین زرکشی (درگذشت ۷۹۴ق) نوشته شده و آن را گسترش داده است.[۳]
مؤلف
جلال‌الدین عبدالرحمن بن ابی‌بکر سیوطی، محدث، مفسر، فقیه شافعی و مورخ مصری سدهٔ نهم و دهم هجری بود.[۴] او آثار فراوانی در تفسیر، حدیث، تاریخ و ادبیات نوشت و کتاب «الاتقان» را در اواخر عمر خود تألیف کرد.[۵] سیوطی در مقدمهٔ کتاب، انگیزهٔ خود را گردآوری پراکنده‌های علوم قرآن در یک مجموعه دانسته است.[۶]
ساختار و محتوا
الاتقان به هشتاد «نوع» تقسیم شده و هر نوع به یکی از مباحث علوم قرآن اختصاص دارد.[۷] مباحث آغازین به نزول قرآن، مکی و مدنی، و اسباب نزول می‌پردازد؛ سپس مباحثی مانند جمع و ترتیب قرآن، قراءات، رسم‌الخط، محکم و متشابه، ناسخ و منسوخ، و وجوه و نظائر می‌آید.[۸] بخش‌های پایانی به اعجاز قرآن، امثال، اقسام، لغات، فواتح سوره‌ها، و شروط مفسر و آداب تفسیر اختصاص دارد.[۹] روش سیوطی در بیشتر این مباحث، گردآوری و نقل اقوال پیشینیان است.[۱۰]
از مباحث مهم کتاب، بحث «جمع قرآن» است. سیوطی در آن، گزارش‌های مختلف دربارهٔ گردآوری قرآن در عهد پیامبر (صلی الله علیه و آله)، ابوبکر و عثمان را گرد آورده و به روایات مربوط به شمار حافظان قرآن در آن دوره پرداخته است.[۱۱] این بخش، یکی از منابع اصلی بحث‌های معاصر دربارهٔ تاریخ قرآن است.[۱۲]
جایگاه و روش
الاتقان را می‌توان دایرةالمعارفی از علوم قرآن دانست که دیدگاه‌های مفسران و محدثان پیشین را در یک جا فراهم کرده است.[۱۳] ارزش اصلی آن در گستردگی نقل و دسته‌بندی موضوعی است، نه در نوآوری نظری.[۱۴] به همین سبب، پژوهشگران علوم قرآن در دوره‌های بعد، آن را مبنای کار خود قرار داده‌اند.[۱۵]
نقدها
بر الاتقان چند نقد وارد شده است. نخست، نقل اقوال بدون داوری و نقد سندی که راه ورود روایات ضعیف و اسرائیلیات را به بحث‌های علوم قرآن باز کرده است.[۱۶] دوم، کم‌اعتنایی به منابع و دیدگاه‌های شیعه؛ سیوطی در مباحثی مانند جمع قرآن و قراءات، تنها به منابع اهل سنت تکیه کرده است.[۱۷] سوم، برخی مباحث کتاب بر پیش‌فرض‌های کلامی اهل سنت استوار است و ازاین‌رو بررسی انتقادی آن، نیازمند مقایسه با منابع شیعی است.[۱۸]
در برابر، دفاع از کتاب نیز صورت گرفته است: جامعیت آن در گردآوری مباحث، آن را به مرجعی کم‌نظیر در حوزهٔ خود تبدیل کرده و بسیاری از آثار پیشین را از خطر فراموشی نجات داده است.[۱۹]
چاپ‌ها و ترجمه‌ها
الاتقان بارها در مصر، بیروت و دیگر شهرهای اسلامی چاپ شده و در ایران نیز چاپ‌های متعددی از آن منتشر شده است.[۲۰] برخی از چاپ‌ها با تحقیق و تعلیقه همراه‌اند.[۲۱] ترجمه‌های فارسی نیز از بخش‌هایی از آن انجام شده است.[۲۲] در دانشنامه‌ها و پژوهش‌های علوم قرآنی، ارجاع به الاتقان با ذکر «نوع» انجام می‌شود، زیرا شمارهٔ صفحه در چاپ‌های مختلف متفاوت است.[۲۳]
پانویس
- ↑ سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، مقدمهٔ مؤلف؛ زرکلی، الأعلام، ج۴.
- ↑ سیوطی، الاتقان، فهرست الانواع.
- ↑ سیوطی، الاتقان، النوع الاول؛ زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، مقدمه.
- ↑ سیوطی، الاتقان، مقدمه؛ زرکلی، الأعلام، ج۴.
- ↑ همان.
- ↑ سیوطی، الاتقان، مقدمه.
- ↑ سیوطی، الاتقان، فهرست الانواع.
- ↑ همان.
- ↑ همان.
- ↑ سیوطی، الاتقان، مقدمه؛ زرکشی، البرهان، مقدمه.
- ↑ سیوطی، الاتقان، نوع جمع القرآن؛ جمع قرآن.
- ↑ همان.
- ↑ زرکشی، البرهان، مقدمه؛ سیوطی، الاتقان، مقدمه.
- ↑ همان.
- ↑ سیوطی، الاتقان، مقدمه.
- ↑ خویی، البیان فی تفسیر القرآن، بحث جمع القرآن؛ زرکشی، البرهان، مقدمه.
- ↑ خویی، البیان، بحث جمع القرآن؛ طباطبایی، المیزان، مقدمه.
- ↑ خویی، البیان، مقدمه؛ طباطبایی، المیزان، مقدمه.
- ↑ زرکشی، البرهان؛ سیوطی، الاتقان، مقدمه.
- ↑ سیوطی، الاتقان، چاپ‌های مختلف؛ زرکلی، الأعلام، ج۴.
- ↑ همان.
- ↑ سیوطی، الاتقان، ترجمه‌های فارسی.
- ↑ همان.
منابع
- قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
- خویی، سید ابوالقاسم؛ البیان فی تفسیر القرآن، قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی، ۱۴۳۰ق.
- زرکشی، بدرالدین؛ البرهان فی علوم القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۱۰ق.
- زرکلی، خیرالدین؛ الأعلام، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م.
- سیوطی، جلال‌الدین؛ الاتقان فی علوم القرآن، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا.
