دعای عهد

دعای عهد از دعاهای مشهور شیعیان است که در آن خواننده با خداوند بر ولایت و یاری امام مهدی علیه‌السلام پیمان می‌بندد و این پیمان را تجدید می‌کند. دعا با «اللَّهُمَّ رَبَّ النُّورِ الْعَظِيمِ»؛ «خدایا، ای پروردگار نور بزرگ» آغاز می‌شود و در آن درود بر امام، تجدید بیعت و طلب تعجیل فرج آمده است. کهن‌ترین مصادر شناخته‌شدهٔ دعا، مصباح المتهجد شیخ طوسی و مصباح الزائر سید بن طاووس است و رواج امروزین آن بیشتر از راه مفاتیح الجنان بوده است. بر پایهٔ روایتی از امام صادق علیه‌السلام، هر کس این دعا را چهل صبح بخواند از یاران قائم شمرده می‌شود.

مصادر

دعای عهد در مصادر کهن شیعه با عنوان «عهد» ثبت شده است. سید بن طاووس آن را در مصباح الزائر «ذکر العهد المأمور به فی زمان الغیبة» نامیده و از امام صادق علیه‌السلام روایت کرده است. شیخ طوسی نیز آن را در مصباح المتهجد با عنوان «دعاء العهد» آورده است.

علامه مجلسی در بحار الأنوار آن را در سه جای مختلف آورده است: در باب رجعت از مصباح الزائر، در ابواب ادعیه از کتابی کهن با نام «الکتاب العتیق»، و در بابی دربارهٔ استشفاع به پیامبر و آل محمد. میان این نقل‌ها اختلاف لفظی اندکی دیده می‌شود.

شیخ عباس قمی متن دعا و آداب پایانی آن را در مفاتیح الجنان آورده و رواج دعا در میان فارسی‌زبانان با همین کتاب پیوند دارد.

سند

سند بحار الأنوار از «الکتاب العتیق» آغاز می‌شود. نویسندهٔ آن از سید عبدالحمید بن فخار (۶۷۶ق) روایت می‌کند و او از پدرش و چند واسطهٔ دیگر. این سلسله به ربیع بن محمد مسلی می‌رسد که می‌گوید بر عبدالله بن سلمی خوانده و او از امام صادق علیه‌السلام شنیده است.

مجلسی نویسندهٔ الکتاب العتیق را از محدثان کهن شیعه می‌داند. کفعمی آن را تألیف هارون بن موسی تلعکبری دانسته و مجلسی این استظهار را نقل کرده است.

در این سند چند راوی توثیق روشنی ندارند. اگر مقصود از «محمد بن علی قرشی» ابو سمینه باشد، نجاشی او را ضعیف و فاسد الاعتقاد خوانده است. از این‌رو سند دعا در پژوهش‌های رجالی محل بحث بوده است.

در برابر، نقل مکرر دعا در آثار سید بن طاووس، کفعمی و مجلسی و نیز هم‌خوانی مضامین آن با ادعیهٔ معتبر، نشانهٔ اعتماد این عالمان دانسته شده است.

متن و ترجمه

صورت مشهور دعا چنین است. متن سه بخش دارد: ستایش و توسل، درود و تجدید بیعت، و رجعت و طلب فرج.

ستایش و توسل

متن عربی

اللَّهُمَّ رَبَّ النُّورِ الْعَظِيمِ، وَرَبَّ الْكُرْسِيِّ الرَّفِيعِ، وَرَبَّ الْبَحْرِ الْمَسْجُورِ، وَمُنْزِلَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالزَّبُورِ، وَرَبَّ الظِّلِّ وَالْحَرُورِ، وَمُنْزِلَ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ، وَرَبَّ الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ وَالْأَنْبِيَاءِ وَالْمُرْسَلِينَ.

اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِوَجْهِكَ الْكَرِيمِ، وَبِنُورِ وَجْهِكَ الْمُنِيرِ، وَمُلْكِكَ الْقَدِيمِ، يَا حَيُّ يَا قَيُّومُ، أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الَّذِي أَشْرَقَتْ بِهِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرَضُونَ، وَبِاسْمِكَ الَّذِي يَصْلُحُ بِهِ الْأَوَّلُونَ وَالْآخِرُونَ، يَا حَيًّا قَبْلَ كُلِّ حَيٍّ، وَيَا حَيًّا بَعْدَ كُلِّ حَيٍّ، وَيَا حَيًّا حِينَ لَا حَيَّ، يَا مُحْيِيَ الْمَوْتَى وَمُمِيتَ الْأَحْيَاءِ، يَا حَيُّ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ.

ترجمهٔ فارسی

«خدایا، ای پروردگار نور بزرگ، و پروردگار کرسی بلند، و پروردگار دریای جوشان، و فروفرستندهٔ تورات و انجیل و زبور، و پروردگار سایه و گرمای سوزان، و فروفرستندهٔ قرآن بزرگ، و پروردگار فرشتگان مقرّب و پیامبران و رسولان.»

«خدایا، به ذات بزرگوارت، به نور روشن رویت و به فرمانروایی دیرینه‌ات از تو می‌خواهم؛ ای زنده، ای پایدار! به نامت که آسمان‌ها و زمین‌ها با آن روشن شد و پیشینیان و پسینیان با آن سامان یافتند؛ ای زنده‌ای پیش از هر زنده، و ای زنده‌ای پس از هر زنده، و ای زنده‌ای آن‌گاه که زنده‌ای نبود؛ ای زنده‌کنندهٔ مردگان و میرانندهٔ زندگان؛ ای زنده، معبودی جز تو نیست.»

درود و تجدید بیعت

متن عربی

اللَّهُمَّ بَلِّغْ مَوْلَانَا الْإِمَامَ الْهَادِيَ الْمَهْدِيَّ الْقَائِمَ بِأَمْرِكَ، صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَعَلَى آبَائِهِ الطَّاهِرِينَ، عَنْ جَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ فِي مَشَارِقِ الْأَرْضِ وَمَغَارِبِهَا، سَهْلِهَا وَجَبَلِهَا، وَبَرِّهَا وَبَحْرِهَا، وَعَنِّي وَعَنْ وَالِدَيَّ، مِنَ الصَّلَوَاتِ زِنَةَ عَرْشِ اللَّهِ، وَمِدَادَ كَلِمَاتِهِ، وَمَا أَحْصَاهُ عِلْمُهُ، وَأَحَاطَ بِهِ كِتَابُهُ.

اللَّهُمَّ إِنِّي أُجَدِّدُ لَهُ فِي صَبِيحَةِ يَوْمِي هَذَا وَمَا عِشْتُ مِنْ أَيَّامِي، عَهْدًا وَعَقْدًا وَبَيْعَةً لَهُ فِي عُنُقِي، لَا أَحُولُ عَنْهَا وَلَا أَزُولُ أَبَدًا. اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي مِنْ أَنْصَارِهِ وَأَعْوَانِهِ، وَالذَّابِّينَ عَنْهُ، وَالْمُسَارِعِينَ إِلَيْهِ فِي قَضَاءِ حَوَائِجِهِ، وَالْمُمْتَثِلِينَ لِأَوَامِرِهِ، وَالْمُحَامِينَ عَنْهُ، وَالسَّابِقِينَ إِلَى إِرَادَتِهِ، وَالْمُسْتَشْهَدِينَ بَيْنَ يَدَيْهِ.

ترجمهٔ فارسی

«خدایا، از سوی همهٔ مؤمنان و مؤمنات، در شرق و غرب زمین، در دشت و کوه، در خشکی و دریا، و از سوی من و پدر و مادرم، درودهایی به وزن عرش خدا و به اندازهٔ کلمات او و آنچه دانشش برشمرده و کتابش دربرگرفته است، به مولای ما، امام هدایتگرِ هدایت‌یافته، آن قیام‌کننده به فرمان تو، برسان؛ درود خدا بر او و بر پدران پاکش.»

«خدایا، در صبح این روز و در همهٔ روزهایی که زنده‌ام، برای او بر گردن خود عهد و پیمان و بیعتی تازه می‌کنم که هرگز از آن برنگردم و از آن جدا نشوم. خدایا، مرا از یاران و مددکارانش قرار ده؛ از کسانی که از او دفاع می‌کنند، در برآوردن نیازهایش شتاب می‌گیرند، فرمان‌هایش را گردن می‌نهند، از او حمایت می‌کنند، در راه خواستهٔ او پیش می‌دوند و در پیشگاه او به شهادت می‌رسند.»

رجعت و طلب فرج

متن عربی

اللَّهُمَّ إِنْ حَالَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ الْمَوْتُ الَّذِي جَعَلْتَهُ عَلَى عِبَادِكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا، فَأَخْرِجْنِي مِنْ قَبْرِي مُؤْتَزِرًا كَفَنِي، شَاهِرًا سَيْفِي، مُجَرِّدًا قَنَاتِي، مُلَبِّيًا دَعْوَةَ الدَّاعِي فِي الْحَاضِرِ وَالْبَادِي.

اللَّهُمَّ أَرِنِي الطَّلْعَةَ الرَّشِيدَةَ، وَالْغُرَّةَ الْحَمِيدَةَ، وَاكْحُلْ نَاظِرِي بِنَظْرَةٍ مِنِّي إِلَيْهِ، وَعَجِّلْ فَرَجَهُ، وَسَهِّلْ مَخْرَجَهُ، وَأَوْسِعْ مَنْهَجَهُ، وَاسْلُكْ بِي مَحَجَّتَهُ، وَأَنْفِذْ أَمْرَهُ، وَاشْدُدْ أَزْرَهُ.

وَاعْمُرِ اللَّهُمَّ بِهِ بِلَادَكَ، وَأَحْيِ بِهِ عِبَادَكَ، فَإِنَّكَ قُلْتَ وَقَوْلُكَ الْحَقُّ: «ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ»، فَأَظْهِرِ اللَّهُمَّ لَنَا وَلِيَّكَ وَابْنَ بِنْتِ نَبِيِّكَ الْمُسَمَّى بِاسْمِ رَسُولِكَ، حَتَّى لَا يَظْفَرَ بِشَيْءٍ مِنَ الْبَاطِلِ إِلَّا مَزَّقَهُ، وَيُحِقَّ الْحَقَّ وَيُحَقِّقَهُ. وَاجْعَلْهُ اللَّهُمَّ مَفْزَعًا لِمَظْلُومِ عِبَادِكَ، وَنَاصِرًا لِمَنْ لَا يَجِدُ لَهُ نَاصِرًا غَيْرَكَ، وَمُجَدِّدًا لِمَا عُطِّلَ مِنْ أَحْكَامِ كِتَابِكَ، وَمُشَيِّدًا لِمَا وَرَدَ مِنْ أَعْلَامِ دِينِكَ وَسُنَنِ نَبِيِّكَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ، وَاجْعَلْهُ اللَّهُمَّ مِمَّنْ حَصَّنْتَهُ مِنْ بَأْسِ الْمُعْتَدِينَ.

اللَّهُمَّ وَسُرَّ نَبِيَّكَ مُحَمَّدًا صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ بِرُؤْيَتِهِ، وَمَنْ تَبِعَهُ عَلَى دَعْوَتِهِ، وَارْحَمِ اسْتِكَانَتَنَا بَعْدَهُ. اللَّهُمَّ اكْشِفْ هَذِهِ الْغُمَّةَ عَنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ بِحُضُورِهِ، وَعَجِّلْ لَنَا ظُهُورَهُ، إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيدًا وَنَرَاهُ قَرِيبًا، بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ.

ترجمهٔ فارسی

«خدایا، اگر مرگی که آن را بر بندگانت حتمی و مقدّر کرده‌ای، میان من و او فاصله شود، مرا از قبرم بیرون آور، با کفن بر تن، شمشیر کشیده، نیزه برهنه و لبیک‌گویان به دعوت دعوت‌کننده در شهر و بادیه.»

«خدایا، آن چهرهٔ رهیافته و پیشانی ستوده را به من بنما و دیده‌ام را به نگاهی از خود به او سرمه بکش؛ فرجش را نزدیک کن، خروجش را آسان ساز، راهش را فراخ گردان، مرا در راه او ببر، فرمانش را جاری و پشتش را استوار کن.»

«خدایا، شهرهایت را به او آباد و بندگانت را زنده کن؛ تو گفتی و سخن تو حق است: «تباهی در خشکی و دریا به سبب آنچه دست‌های مردم کرده‌اند آشکار شد». پس ولی خود و فرزند دختر پیامبرت را که به نام رسول تو خوانده می‌شود آشکار کن تا به هیچ چیز از باطل دست نیابد مگر آنکه آن را از هم بدرد و حق را استوار سازد و به انجام رساند. او را پناه ستمدیدگان و یاور بی‌یاوران و تجدیدکنندهٔ احکام تعطیل‌شدهٔ کتابت و استوارکنندهٔ نشانه‌های دینت و سنت‌های پیامبرت قرار ده و از آسیب متجاوزان در امان دار.»

«خدایا، پیامبرت محمد صلی الله علیه و آله را با دیدار او و پیروان دعوتش شاد کن و بر افتادگی ما پس از او رحم آور. خدایا، این اندوه را با حضور او از این امت بگشای و ظهورش را نزدیک کن؛ آنان آن را دور می‌بینند و ما نزدیک می‌بینیم؛ به رحمتت، ای مهربان‌ترین مهربانان.»

مضامین

دعا با ستایش خدا و توسل به اسمای او آغاز می‌شود. تکرار «يَا حَيُّ يَا قَيُّومُ»؛ «ای زنده، ای پایدار» و سوگند دادن خدا به «نور وجه» (نور چهره) و «ملک قدیم» (فرمانروایی دیرینه)، توحید و نیازمندی به او را برجسته می‌کند.

هستهٔ دعا تجدید بیعت است: «أُجَدِّدُ لَهُ ... عَهْداً وَعَقْداً وَبَيْعَةً لَهُ فِي عُنُقِي»؛ «برای او ... بر گردن خود عهد و پیمان و بیعتی تازه می‌کنم». پس از آن، یاری، دفاع و شهادت در پیشگاه امام خواسته می‌شود.

بخش سوم به رجعت اشاره دارد: خواننده از خدا می‌خواهد اگر مرگ پیش از ظهور فرا رسد، او را با کفن و شمشیر از قبر بیرون آورد تا دعوت امام را پاسخ گوید. مجلسی این دعا را در باب رجعت بحار الأنوار نیز آورده است.

دعا ظهور را می‌طلبد و در آن آیهٔ «ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ»؛ «تباهی در خشکی و دریا به سبب آنچه دست‌های مردم کرده‌اند آشکار شد» آمده است. در پایان نیز آیهٔ «إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيداً * وَنَرَاهُ قَرِيباً»؛ «آنان آن را دور می‌بینند و ما آن را نزدیک می‌بینیم» بر نزدیکی فرج تأکید می‌کند.

آداب و ثواب

در روایت، خواندن دعا در چهل صبح سفارش شده است: «مَنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً بِهَذَا الْعَهْدِ كَانَ مِنْ أَنْصَارِ قَائِمِنَا، فَإِنْ مَاتَ قَبْلَهُ أَخْرَجَهُ اللَّهُ مِنْ قَبْرِهِ، وَأَعْطَاهُ بِكُلِّ كَلِمَةٍ أَلْفَ حَسَنَةٍ، وَمَحَا عَنْهُ أَلْفَ سَيِّئَةٍ»؛ «هر کس چهل صبح با این عهد به درگاه خدا دعا کند، از یاران قائم ما خواهد بود. اگر پیش از ظهور بمیرد، خدا او را از قبرش بیرون می‌آورد و به هر کلمه هزار حسنه به او می‌دهد و هزار گناه از او محو می‌کند».

در پی دعا، سه بار با دست بر ران راست زدن و سه بار گفتن «الْعَجَلَ يَا مَوْلَايَ يَا صَاحِبَ الزَّمَانِ»؛ «شتاب، ای مولای من، ای صاحب زمان» سفارش شده است.

جایگاه فرهنگی

دعای عهد را در کنار دعای ندبه و دعای فرج از ادعیهٔ عصر غیبت شمرده‌اند. عنوانی که سید بن طاووس برای آن برگزیده — «عهد مأمور به در زمان غیبت» — همین جایگاه را نشان می‌دهد.

تأکید دعا بر تجدید بیعت، آن را با بیعت و فرهنگ انتظار پیوند داده است. خواندن آن در چهل صبح، به‌ویژه در تعقیب نماز صبح، در میان شیعیان رواج دارد. دعا تعجیل فرج را می‌خواهد، اما زمانی برای ظهور تعیین نمی‌کند.

منابع

• قرآن کریم.
• ابن طاووس، علی بن موسی؛ مصباح الزائر و جناح المسافر، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
• طوسی، محمد بن حسن؛ مصباح المتهجد و سلاح المتعبد، بیروت: مؤسسة فقه الشیعة، ۱۴۱۱ق.
• قمی، عباس؛ مفاتیح الجنان، تهران: کتابفروشی اسلامیه، بی‌تا.
• کفعمی، ابراهیم بن علی؛ المصباح، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۴ق.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• نجاشی، احمد بن علی؛ فهرست أسماء مصنفی الشیعة، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ ششم، ۱۳۶۵ش.