دعای صباح: تفاوت بین نسخه‌ها
(ایجاد مقالهٔ تازه: دعای صباح) |
(اصلاح پیوندها به صفحهٔ اصلی (رفع پیوند به تغییرمسیر)) |
||
| سطر ۱: | سطر ۱: | ||
| − | '''دعای صباح'''، [[دعا|دعایی]] است که به [[امام علی علیه السلام]] نسبت داده شده و با عبارت «اللَّهُمَّ يَا مَنْ دَلَعَ لِسَانَ الصَّبَاحِ بِنُطْقِ تَبَلُّجِهِ» آغاز می‌شود.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۷، ص۳۳۹.</ref> این دعا در شمار «ادعیۀ مشهوره» شیعه است و [[شیخ عباس قمی]] در [[مفاتیح الجنان (کتاب)|مفاتیح الجنان]]، فصل «ذکر بعضی از ادعیۀ مشهوره» را با آن می‌آغازد.<ref>قمی، کلیات مفاتیح الجنان، ج۱، ص۶۰.</ref> وقت خواندن آن سحر، و بنا بر مشهور پس از [[نماز]] صبح است.<ref>قمی، کلیات مفاتیح الجنان، ج۱، ص۶۲.</ref> | + | '''دعای صباح'''، [[دعا|دعایی]] است که به [[امام علی علیه السلام]] نسبت داده شده و با عبارت «اللَّهُمَّ يَا مَنْ دَلَعَ لِسَانَ الصَّبَاحِ بِنُطْقِ تَبَلُّجِهِ» آغاز می‌شود.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۷، ص۳۳۹.</ref> این دعا در شمار «ادعیۀ مشهوره» شیعه است و [[حاج شیخ عباس قمی|شیخ عباس قمی]] در [[مفاتیح الجنان (کتاب)|مفاتیح الجنان]]، فصل «ذکر بعضی از ادعیۀ مشهوره» را با آن می‌آغازد.<ref>قمی، کلیات مفاتیح الجنان، ج۱، ص۶۰.</ref> وقت خواندن آن سحر، و بنا بر مشهور پس از [[نماز]] صبح است.<ref>قمی، کلیات مفاتیح الجنان، ج۱، ص۶۲.</ref> |
| − | [[محمدباقر مجلسی]] آن را در سدهٔ یازدهم هجری در [[بحارالأنوار (کتاب)|بحار الأنوار]] آورد و از آن پس شرح‌ها و ترجمه‌های بسیاری بر آن نوشته شد؛ «شرح دعای صباح» [[ملا هادی سبزواری]] از شناخته‌شده‌ترین آن‌هاست.<ref>طهرانی، الذريعة، ج۱۳، ص۲۵۲–۲۵۶.</ref> با این حال، کهن‌ترین منبعی که برای آن نام برده شده، «مصباح» سید بن باقی است و سند متصلی برای دعا گزارش نشده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۷، ص۳۴۲.</ref> | + | [[علامه مجلسى|محمدباقر مجلسی]] آن را در سدهٔ یازدهم هجری در [[بحارالأنوار (کتاب)|بحار الأنوار]] آورد و از آن پس شرح‌ها و ترجمه‌های بسیاری بر آن نوشته شد؛ «شرح دعای صباح» [[حاج ملاهادی سبزواری|ملا هادی سبزواری]] از شناخته‌شده‌ترین آن‌هاست.<ref>طهرانی، الذريعة، ج۱۳، ص۲۵۲–۲۵۶.</ref> با این حال، کهن‌ترین منبعی که برای آن نام برده شده، «مصباح» سید بن باقی است و سند متصلی برای دعا گزارش نشده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۷، ص۳۴۲.</ref> |
==جایگاه و آداب== | ==جایگاه و آداب== | ||
| سطر ۱۴: | سطر ۱۴: | ||
آگاهی از سند دعا، از توضیح مجلسی در پایان آن در بحار الأنوار به دست می‌آید. او نخست دعا را با عنوان «الاختیار» و با این تعبیر می‌آورد که امام علی (علیه السلام) آن را پس از دو رکعت نماز صبح می‌خواند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۷، ص۳۳۹.</ref> سپس در «بیان» می‌نویسد: «هذا الدعاءُ مِنَ الأدعیةِ المشهورةِ، وَ لَمْ أَجِدْهُ فی الکتبِ المعتبرةِ إلاّ فی مصباحِ السیدِ ابنِ الباقی»؛ «این دعا از دعاهای مشهور است و آن را در کتاب‌های معتبر نیافتم، مگر در مصباح سید بن باقی.»<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۷، ص۳۴۲.</ref> | آگاهی از سند دعا، از توضیح مجلسی در پایان آن در بحار الأنوار به دست می‌آید. او نخست دعا را با عنوان «الاختیار» و با این تعبیر می‌آورد که امام علی (علیه السلام) آن را پس از دو رکعت نماز صبح می‌خواند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۷، ص۳۳۹.</ref> سپس در «بیان» می‌نویسد: «هذا الدعاءُ مِنَ الأدعیةِ المشهورةِ، وَ لَمْ أَجِدْهُ فی الکتبِ المعتبرةِ إلاّ فی مصباحِ السیدِ ابنِ الباقی»؛ «این دعا از دعاهای مشهور است و آن را در کتاب‌های معتبر نیافتم، مگر در مصباح سید بن باقی.»<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۷، ص۳۴۲.</ref> | ||
| − | بر پایهٔ این گزارش، کهن‌ترین منبعی که در دست است «مصباح» سید بن باقی است و در میان منابع دعا، نامی از [[مصباح المتهجد (کتاب)|مصباح المتهجد]] [[شیخ طوسی]] یا [[الاقبال]] [[سید بن طاووس]] برده نشده است. مجلسی دربارهٔ خود ابن باقی نوشته است که او در نهایت فضل و کمال بود، ولی بیشتر کتابش از «مصباح» شیخ طوسی گرفته شده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱، ص۳۸.</ref> | + | بر پایهٔ این گزارش، کهن‌ترین منبعی که در دست است «مصباح» سید بن باقی است و در میان منابع دعا، نامی از [[مصباح المتهجد (کتاب)|مصباح المتهجد]] [[شیخ طوسی]] یا [[اقبال الاعمال (کتاب)|الاقبال]] [[سید بن طاووس]] برده نشده است. مجلسی دربارهٔ خود ابن باقی نوشته است که او در نهایت فضل و کمال بود، ولی بیشتر کتابش از «مصباح» شیخ طوسی گرفته شده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱، ص۳۸.</ref> |
| − | مجلسی دو گزارش دیگر نیز می‌آورد که هیچ‌یک سند متصل حدیثی نیست. نخست نسخه‌ای که «درویش محمد اصفهانی» در سال ۹۳۹ق بر [[محقق کرکی]] خوانده و او آن را اجازه داده است؛ دوم گزارش شریف یحیی بن قاسم علوی که گفته است در «سفینه‌ای» نوشته‌ای به خط امام علی (علیه السلام) دیده که در آن، دعا از [[پیامبر اسلام]] (صلی الله علیه و آله) نقل شده و در پایانش تاریخ ۱۱ ذی‌الحجه سال ۲۵ق ثبت شده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۷، ص۳۴۲.</ref> این گزارش‌ها از «یافتن نسخه» خبر می‌دهند، نه از زنجیرهٔ راویان. از این رو دعای صباح سند متصل و کهنی ندارد و منابع متأخر، از جمله مفاتیح الجنان، آن را بدون سند آورده‌اند.<ref>قمی، کلیات مفاتیح الجنان، ج۱، ص۶۲.</ref> | + | مجلسی دو گزارش دیگر نیز می‌آورد که هیچ‌یک سند متصل حدیثی نیست. نخست نسخه‌ای که «درویش محمد اصفهانی» در سال ۹۳۹ق بر [[محقق ثانی|محقق کرکی]] خوانده و او آن را اجازه داده است؛ دوم گزارش شریف یحیی بن قاسم علوی که گفته است در «سفینه‌ای» نوشته‌ای به خط امام علی (علیه السلام) دیده که در آن، دعا از [[پیامبر اسلام]] (صلی الله علیه و آله) نقل شده و در پایانش تاریخ ۱۱ ذی‌الحجه سال ۲۵ق ثبت شده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۷، ص۳۴۲.</ref> این گزارش‌ها از «یافتن نسخه» خبر می‌دهند، نه از زنجیرهٔ راویان. از این رو دعای صباح سند متصل و کهنی ندارد و منابع متأخر، از جمله مفاتیح الجنان، آن را بدون سند آورده‌اند.<ref>قمی، کلیات مفاتیح الجنان، ج۱، ص۶۲.</ref> |
==محتوا== | ==محتوا== | ||
| سطر ۲۸: | سطر ۲۸: | ||
==شروح و ترجمه‌ها== | ==شروح و ترجمه‌ها== | ||
| − | [[آقا بزرگ تهرانی]] در [[الذريعة]] بیش از بیست شرح و ترجمه برای دعای صباح نام برده است؛ از جمله «مفتاح الفلاح و مصباح النجاح» از مولی ابوالوفاء که ترجمه‌ای منظوم به فارسی است، و شرح احمد استرآبادی.<ref>طهرانی، الذريعة، ج۱۳، ص۲۵۲–۲۵۶.</ref> | + | [[شیخ آقا بزرگ تهرانی|آقا بزرگ تهرانی]] در [[الذریعة الی تصانیف الشیعة (کتاب)|الذريعة]] بیش از بیست شرح و ترجمه برای دعای صباح نام برده است؛ از جمله «مفتاح الفلاح و مصباح النجاح» از مولی ابوالوفاء که ترجمه‌ای منظوم به فارسی است، و شرح احمد استرآبادی.<ref>طهرانی، الذريعة، ج۱۳، ص۲۵۲–۲۵۶.</ref> |
| − | شناخته‌شده‌ترین شرح، «شرح دعای صباح» [[ملا هادی سبزواری]] است که در سال ۱۲۶۷ق به پایان رسید و در ۱۲۸۳ق همراه با شرح او بر اسماء حسنی چاپ شد.<ref>طهرانی، الذريعة، ج۱۳، ص۲۵۶.</ref> شرح‌هایی نیز از میرزا عبدالرحیم سبزواری، مولی محمد نجف کرمانی و سید قطب الدین نیریزی در همین فهرست آمده است.<ref>طهرانی، الذريعة، ج۱۳، ص۲۵۴–۲۵۵.</ref> | + | شناخته‌شده‌ترین شرح، «شرح دعای صباح» [[حاج ملاهادی سبزواری|ملا هادی سبزواری]] است که در سال ۱۲۶۷ق به پایان رسید و در ۱۲۸۳ق همراه با شرح او بر اسماء حسنی چاپ شد.<ref>طهرانی، الذريعة، ج۱۳، ص۲۵۶.</ref> شرح‌هایی نیز از میرزا عبدالرحیم سبزواری، مولی محمد نجف کرمانی و سید قطب الدین نیریزی در همین فهرست آمده است.<ref>طهرانی، الذريعة، ج۱۳، ص۲۵۴–۲۵۵.</ref> |
| − | دربارهٔ دو انتساب مشهور باید احتیاط کرد. الذريعة شرحی با عنوان «شرح دعاء الصباح و المساء» از [[شیخ بهایی]] ثبت کرده است، اما آن شرح بر «دعای صباح و مساء» [[صحیفه سجادیه]] است و از اجزای «حدائق الصالحین» او شمرده می‌شود، نه شرح دعای صباح منسوب به امام علی (علیه السلام).<ref>طهرانی، الذريعة، ج۱۳، ص۲۵۶.</ref> همچنین در این فهرست، شرحی از [[آقا جمال خوانساری]] بر این دعا دیده نمی‌شود.<ref>طهرانی، الذريعة، ج۱۳، ص۲۵۲–۲۵۶.</ref> | + | دربارهٔ دو انتساب مشهور باید احتیاط کرد. الذريعة شرحی با عنوان «شرح دعاء الصباح و المساء» از [[شیخ بهایی]] ثبت کرده است، اما آن شرح بر «دعای صباح و مساء» [[صحیفه سجادیه (کتاب)|صحیفه سجادیه]] است و از اجزای «حدائق الصالحین» او شمرده می‌شود، نه شرح دعای صباح منسوب به امام علی (علیه السلام).<ref>طهرانی، الذريعة، ج۱۳، ص۲۵۶.</ref> همچنین در این فهرست، شرحی از [[آقا جمال خوانساری]] بر این دعا دیده نمی‌شود.<ref>طهرانی، الذريعة، ج۱۳، ص۲۵۲–۲۵۶.</ref> |
==متن و ترجمه== | ==متن و ترجمه== | ||
نسخهٔ ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۶:۳۱
دعای صباح، دعایی است که به امام علی علیه السلام نسبت داده شده و با عبارت «اللَّهُمَّ يَا مَنْ دَلَعَ لِسَانَ الصَّبَاحِ بِنُطْقِ تَبَلُّجِهِ» آغاز می‌شود.[۱] این دعا در شمار «ادعیۀ مشهوره» شیعه است و شیخ عباس قمی در مفاتیح الجنان، فصل «ذکر بعضی از ادعیۀ مشهوره» را با آن می‌آغازد.[۲] وقت خواندن آن سحر، و بنا بر مشهور پس از نماز صبح است.[۳]
محمدباقر مجلسی آن را در سدهٔ یازدهم هجری در بحار الأنوار آورد و از آن پس شرح‌ها و ترجمه‌های بسیاری بر آن نوشته شد؛ «شرح دعای صباح» ملا هادی سبزواری از شناخته‌شده‌ترین آن‌هاست.[۴] با این حال، کهن‌ترین منبعی که برای آن نام برده شده، «مصباح» سید بن باقی است و سند متصلی برای دعا گزارش نشده است.[۵]
جایگاه و آداب
این دعا هم دعایی سحری است و هم در شمار ادعیهٔ «مشهوره»؛ قمی آن را در کنار دعاهایی مانند دعای کمیل آورده و یادآور می‌شود که مجلسی آن را در «کتاب دعا» و «کتاب صلاة» بحار الأنوار با توضیح نقل کرده است.[۶]
مجلسی آن را دعایی می‌داند که امام علی (علیه السلام) «بعد از دو رکعت نماز صبح» می‌خواند.[۷] قمی نیز می‌نویسد که مشهور، خواندن آن پس از فریضهٔ صبح است و سید بن باقی آن را پس از نافلهٔ صبح روایت کرده و به هر یک از دو وقت عمل شود، نیکوست.[۸] در عرف دینی معاصر، خواندن آن در سحرهای ماه رمضان و در اعتکاف رایج است؛ هرچند در مفاتیح الجنان این دعا در فصل ادعیۀ مشهوره آمده و در شمار اعمال ماه رمضان یا اعتکاف شمرده نشده است.[۹]
دعا با سجده و اقرار کوتاه به گناه پایان می‌یابد[۱۰] و به سبب آغاز آن با وصف صبح، «دعای صباح» نام گرفته است.[۱۱]
منبع و سند
آگاهی از سند دعا، از توضیح مجلسی در پایان آن در بحار الأنوار به دست می‌آید. او نخست دعا را با عنوان «الاختیار» و با این تعبیر می‌آورد که امام علی (علیه السلام) آن را پس از دو رکعت نماز صبح می‌خواند.[۱۲] سپس در «بیان» می‌نویسد: «هذا الدعاءُ مِنَ الأدعیةِ المشهورةِ، وَ لَمْ أَجِدْهُ فی الکتبِ المعتبرةِ إلاّ فی مصباحِ السیدِ ابنِ الباقی»؛ «این دعا از دعاهای مشهور است و آن را در کتاب‌های معتبر نیافتم، مگر در مصباح سید بن باقی.»[۱۳]
بر پایهٔ این گزارش، کهن‌ترین منبعی که در دست است «مصباح» سید بن باقی است و در میان منابع دعا، نامی از مصباح المتهجد شیخ طوسی یا الاقبال سید بن طاووس برده نشده است. مجلسی دربارهٔ خود ابن باقی نوشته است که او در نهایت فضل و کمال بود، ولی بیشتر کتابش از «مصباح» شیخ طوسی گرفته شده است.[۱۴]
مجلسی دو گزارش دیگر نیز می‌آورد که هیچ‌یک سند متصل حدیثی نیست. نخست نسخه‌ای که «درویش محمد اصفهانی» در سال ۹۳۹ق بر محقق کرکی خوانده و او آن را اجازه داده است؛ دوم گزارش شریف یحیی بن قاسم علوی که گفته است در «سفینه‌ای» نوشته‌ای به خط امام علی (علیه السلام) دیده که در آن، دعا از پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) نقل شده و در پایانش تاریخ ۱۱ ذی‌الحجه سال ۲۵ق ثبت شده است.[۱۵] این گزارش‌ها از «یافتن نسخه» خبر می‌دهند، نه از زنجیرهٔ راویان. از این رو دعای صباح سند متصل و کهنی ندارد و منابع متأخر، از جمله مفاتیح الجنان، آن را بدون سند آورده‌اند.[۱۶]
محتوا
دعا با حمد و توصیف آغاز روز و آفرینش آغاز می‌شود: گشوده شدن «زبان سپیده‌دم»، رفتن پاره‌های شب، استواری گردون گردان و روشنی خورشید.[۱۷] مجلسی در شرح خود، تعبیر «لسان الصباح» را با آیهٔ «وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ»؛ «سوگند به سپیده‌دم آن‌گاه که می‌دمد»[۱۸] مرتبط می‌کند و آن را استعاره‌ای برای برآمدن فجر می‌شمارد.[۱۹] او در جای دیگر، «لطف استعاره‌ها و تشبیه‌های» دعا را نیز می‌ستاید.[۲۰]
بخش دوم دعا توحید و تنزیه است.
و در پی آن، خدا از همانندی با آفریدگان و از «کیفیت» پاک دانسته می‌شود.[۲۱] سپس صلوات بر پیامبر و خاندان او می‌آید؛ در این صلوات، پیامبر «دلیل به سوی خدا در شب تاریک» و «چنگ‌زننده به ریسمان بلند شرف» خوانده می‌شود و بر خاندان پرهیزگار او درود فرستاده می‌شود.[۲۲]
از میانهٔ دعا به بعد، لحن به اقرار به گناه و تضرع می‌گراید. امام (علیه السلام) خود را در پیشگاه خدا «مسکین» و «گنهکار گریزان» می‌خواند و می‌گوید که تنها به امید آمده است، نه به شایستگی؛ آن‌گاه هوای نفس را «بدترین مرکب» می‌شمارد.[۲۳] در همین بخش، درخواست‌هایی چون هدایت، خشوع، اشکِ ترس، قناعت، تندرستی و سلامت دین و دنیا، و پناه از کید دشمنان آمده است.[۲۴]
پایان دعا صلوات و درخواست اجابت است. سپس امام (علیه السلام) سجده می‌کند و با اقرار به «حجاب دل»، «عیب نفس» و «چیرگی هوا» آمرزش همهٔ گناهان را به حرمت محمد (صلی الله علیه و آله) و خاندانش می‌خواهد.[۲۵] در میانهٔ دعا، آیات ۲۶ و ۲۷ سوره آل عمران نیز تضمین شده است.[۲۶]
شروح و ترجمه‌ها
آقا بزرگ تهرانی در الذريعة بیش از بیست شرح و ترجمه برای دعای صباح نام برده است؛ از جمله «مفتاح الفلاح و مصباح النجاح» از مولی ابوالوفاء که ترجمه‌ای منظوم به فارسی است، و شرح احمد استرآبادی.[۲۷]
شناخته‌شده‌ترین شرح، «شرح دعای صباح» ملا هادی سبزواری است که در سال ۱۲۶۷ق به پایان رسید و در ۱۲۸۳ق همراه با شرح او بر اسماء حسنی چاپ شد.[۲۸] شرح‌هایی نیز از میرزا عبدالرحیم سبزواری، مولی محمد نجف کرمانی و سید قطب الدین نیریزی در همین فهرست آمده است.[۲۹]
دربارهٔ دو انتساب مشهور باید احتیاط کرد. الذريعة شرحی با عنوان «شرح دعاء الصباح و المساء» از شیخ بهایی ثبت کرده است، اما آن شرح بر «دعای صباح و مساء» صحیفه سجادیه است و از اجزای «حدائق الصالحین» او شمرده می‌شود، نه شرح دعای صباح منسوب به امام علی (علیه السلام).[۳۰] همچنین در این فهرست، شرحی از آقا جمال خوانساری بر این دعا دیده نمی‌شود.[۳۱]
متن و ترجمه
آنچه در پی می‌آید، گزیده‌ای از آغاز و پایان دعاست. متن کامل آن در مفاتیح الجنان چند صفحه را دربر می‌گیرد.[۳۲]
آغاز دعا
پایان دعا و سجده
پانویس
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۷، ص۳۳۹.
- ↑ قمی، کلیات مفاتیح الجنان، ج۱، ص۶۰.
- ↑ قمی، کلیات مفاتیح الجنان، ج۱، ص۶۲.
- ↑ طهرانی، الذريعة، ج۱۳، ص۲۵۲–۲۵۶.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۷، ص۳۴۲.
- ↑ قمی، کلیات مفاتیح الجنان، ج۱، ص۶۰ و ۶۲.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۷، ص۳۳۹.
- ↑ قمی، کلیات مفاتیح الجنان، ج۱، ص۶۲.
- ↑ قمی، کلیات مفاتیح الجنان، ج۱، ص۶۰.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۷، ص۳۴۱.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۷، ص۳۳۹.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۷، ص۳۳۹.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۷، ص۳۴۲.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱، ص۳۸.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۷، ص۳۴۲.
- ↑ قمی، کلیات مفاتیح الجنان، ج۱، ص۶۲.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۷، ص۳۳۹.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ تکویر، آیهٔ ۱۸؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۷، ص۳۴۳.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۷، ص۳۴۲–۳۴۳.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۷، ص۳۴۳.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۷، ص۳۳۹.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۷، ص۳۴۰.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۷، ص۳۴۰.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۷، ص۳۴۰.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۷، ص۳۴۱.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۷، ص۳۴۱.
- ↑ طهرانی، الذريعة، ج۱۳، ص۲۵۲–۲۵۶.
- ↑ طهرانی، الذريعة، ج۱۳، ص۲۵۶.
- ↑ طهرانی، الذريعة، ج۱۳، ص۲۵۴–۲۵۵.
- ↑ طهرانی، الذريعة، ج۱۳، ص۲۵۶.
- ↑ طهرانی، الذريعة، ج۱۳، ص۲۵۲–۲۵۶.
- ↑ قمی، کلیات مفاتیح الجنان، ج۱، ص۶۰.
منابع
- قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
- طهرانی، آقا بزرگ؛ الذريعة إلی تصانيف الشيعة، قم: اسماعیلیان، بی‌تا؛ ج۱۳.
- قمی، عباس؛ کلیات مفاتیح الجنان، قم: اسوه، بی‌تا؛ ج۱.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۳ق؛ ج۱ و ج۸۷.
