وصیت امام حسین(ع) به محمد بن حنفیه: تفاوت بین نسخه‌ها
(ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه) |
جز (ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه) |
||
| سطر ۱: | سطر ۱: | ||
| − | '''وصیت امام حسین(ع) به محمد بن حنفیه'''، سندی است که بر پایهٔ گزارش بیشتر منابع، [[امام حسین علیه‌السلام]] در آستانهٔ خروج از [[مدینه]] به سوی [[مکه]] در سال ۶۰ ق نوشت و به برادر ناتنی خود [[محمد بن حنفیه]] سپرد. در آن، انگیزهٔ خروج خویش را «طلب اصلاح» در امت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، [[امر به معروف و نهی از منكر|امر به معروف و نهی از منکر]] و پایبندی به سیرهٔ پیامبر و [[امام علی علیه‌السلام]] دانسته است. متن، پس از بسمله، با «هذا ما أوصى به الحسین بن علی...»، یعنی «این است آنچه حسین بن علی به آن وصیت کرد»، آغاز می‌شود و با واگذاری داوری به خداوند پایان می‌یابد. این سند در [[الفتوح (کتاب)|الفتوح]] ابن اعثم، مقتل الحسین خوارزمی و [[بحارالأنوار (کتاب)|بحار الأنوار]] نقل شده و از مستندات بحث دربارهٔ هدف [[واقعه عاشورا|قیام عاشورا]] است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، | + | '''وصیت امام حسین(ع) به محمد بن حنفیه'''، سندی است که بر پایهٔ گزارش بیشتر منابع، [[امام حسین علیه‌السلام]] در آستانهٔ خروج از [[مدینه]] به سوی [[مکه]] در سال ۶۰ ق نوشت و به برادر ناتنی خود [[محمد بن حنفیه]] سپرد. در آن، انگیزهٔ خروج خویش را «طلب اصلاح» در امت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، [[امر به معروف و نهی از منكر|امر به معروف و نهی از منکر]] و پایبندی به سیرهٔ پیامبر و [[امام علی علیه‌السلام]] دانسته است. متن، پس از بسمله، با «هذا ما أوصى به الحسین بن علی...»، یعنی «این است آنچه حسین بن علی به آن وصیت کرد»، آغاز می‌شود و با واگذاری داوری به خداوند پایان می‌یابد. این سند در [[الفتوح (کتاب)|الفتوح]] ابن اعثم، مقتل الحسین خوارزمی و [[بحارالأنوار (کتاب)|بحار الأنوار]] نقل شده و از مستندات بحث دربارهٔ هدف [[واقعه عاشورا|قیام عاشورا]] است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۴، ص۳۲۹-۳۳۰؛ ابن اعثم کوفی، الفتوح، ج۵، ص۲۱-۲۲ {{صحت آدرس}}؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ج۱، ص۲۷۱-۲۷۳ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==زمینه== | ==زمینه== | ||
| − | معاویه در رجب سال ۶۰ ق درگذشت و [[یزید بن معاویه]] به خلافت رسید. به گزارش [[تاریخ طبری (کتاب)|تاریخ طبری]]، یزید از [[ولید بن عتبه]]، والی مدینه، خواست از امام حسین علیه‌السلام و بزرگان قریش [[بیعت]] بگیرد؛ امام امتناع کرد و در همان شب‌ها آهنگ ترک مدینه کرد.<ref>طبری، تاریخ الطبری، | + | معاویه در رجب سال ۶۰ ق درگذشت و [[یزید بن معاویه]] به خلافت رسید. به گزارش [[تاریخ طبری (کتاب)|تاریخ طبری]]، یزید از [[ولید بن عتبه]]، والی مدینه، خواست از امام حسین علیه‌السلام و بزرگان قریش [[بیعت]] بگیرد؛ امام امتناع کرد و در همان شب‌ها آهنگ ترک مدینه کرد.<ref>طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۳۳۸-۳۴۱ {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | محمد بن حنفیه کوشید امام را از شتاب در خروج بازدارد. بحار الأنوار گزارش می‌کند که او پیشنهاد کرد امام به مکه رود و اگر آنجا امن نبود، به [[یمن]] یا کوه‌ها پناه برد. امام پاسخ داد: {{متن حدیث|«يَا أَخِي! وَاللَّهِ لَوْ لَمْ يَكُنْ مَلْجَأٌ وَلَا مَأْوَىً لَمَا بَايَعْتُ يَزِيدَ بْنَ مُعَاوِيَةَ»}}؛ «ای برادر! به خدا سوگند اگر هیچ پناه و پناهگاهی نبود، با یزید بن معاویه بیعت نمی‌کردم».<ref>مجلسی، بحار الأنوار، | + | محمد بن حنفیه کوشید امام را از شتاب در خروج بازدارد. بحار الأنوار گزارش می‌کند که او پیشنهاد کرد امام به مکه رود و اگر آنجا امن نبود، به [[یمن]] یا کوه‌ها پناه برد. امام پاسخ داد: {{متن حدیث|«يَا أَخِي! وَاللَّهِ لَوْ لَمْ يَكُنْ مَلْجَأٌ وَلَا مَأْوَىً لَمَا بَايَعْتُ يَزِيدَ بْنَ مُعَاوِيَةَ»}}؛ «ای برادر! به خدا سوگند اگر هیچ پناه و پناهگاهی نبود، با یزید بن معاویه بیعت نمی‌کردم».<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۴، ص۳۲۹.</ref> |
| − | امام سپس از او خواست در مدینه بماند و اخبار حکومت را به او برساند؛ آن‌گاه شبانه با خانواده از شهر بیرون رفت.<ref>ابن اعثم کوفی، الفتوح، | + | امام سپس از او خواست در مدینه بماند و اخبار حکومت را به او برساند؛ آن‌گاه شبانه با خانواده از شهر بیرون رفت.<ref>ابن اعثم کوفی، الفتوح، ج۵، ص۲۱ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==متن وصیت‌نامه== | ==متن وصیت‌نامه== | ||
| سطر ۵۱: | سطر ۵۱: | ||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| − | <ref>مجلسی، بحار الأنوار، | + | <ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۴، ص۳۲۹-۳۳۰؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ج۱، ص۲۷۳ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==سند== | ==سند== | ||
| − | کهن‌ترین منبع شناخته‌شده، الفتوح ابن اعثم (درگذشتهٔ ۳۱۴ق) است که وصیت را در گزارش خروج از مدینه، بدون سند، آورده و افزوده است که امام نامه را مهر کرد و به برادرش سپرد. خوارزمی (درگذشتهٔ ۵۶۸ق) و مجلسی آن را نقل کرده‌اند.<ref>ابن اعثم کوفی، الفتوح، | + | کهن‌ترین منبع شناخته‌شده، الفتوح ابن اعثم (درگذشتهٔ ۳۱۴ق) است که وصیت را در گزارش خروج از مدینه، بدون سند، آورده و افزوده است که امام نامه را مهر کرد و به برادرش سپرد. خوارزمی (درگذشتهٔ ۵۶۸ق) و مجلسی آن را نقل کرده‌اند.<ref>ابن اعثم کوفی، الفتوح، ج۵، ص۲۱-۲۲ {{صحت آدرس}}؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ج۱، ص۲۷۱-۲۷۳ {{صحت آدرس}}؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۴، ص۳۲۹-۳۳۰.</ref> |
| − | در برابر، [[سید بن طاووس]] در [[اللهوف علی قتلی الطفوف (کتاب)|اللهوف]]، صحنهٔ خداحافظی را در مکه جای داده است: ابن حنفیه زمام شتر امام را می‌گیرد و امام می‌گوید پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله او را از سرنوشت آگاه کرده است.<ref>ابن طاووس، اللهوف علی قتلی | + | در برابر، [[سید بن طاووس]] در [[اللهوف علی قتلی الطفوف (کتاب)|اللهوف]]، صحنهٔ خداحافظی را در مکه جای داده است: ابن حنفیه زمام شتر امام را می‌گیرد و امام می‌گوید پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله او را از سرنوشت آگاه کرده است.<ref>ابن طاووس، اللهوف علی قتلی الطفوف، ص۶۴-۶۵ {{صحت آدرس}}.</ref> متن بلند وصیت در آن گزارش نیست. |
| − | به جای آن، ابن طاووس از کتاب الرسائل [[شیخ کلینی|کلینی]] با سندی متصل از [[امام صادق علیه‌السلام]] نقل می‌کند که امام حسین علیه‌السلام هنگام حرکت نوشت: {{متن حدیث|«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، مِنَ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ إِلَى بَنِي هَاشِمٍ: أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّهُ مَنْ لَحِقَ بِي مِنْكُمْ اسْتُشْهِدَ، وَمَنْ تَخَلَّفَ لَمْ يَبْلُغْ مَبْلَغَ الْفَتْحِ، وَالسَّلَامُ»}}؛ «به نام خداوند بخشندهٔ مهربان. از حسین بن علی بن ابی‌طالب به [[بنی هاشم]]: اما بعد، هر کس از شما به من بپیوندد شهید می‌شود و هر کس بازماند به جایگاه پیروزی نمی‌رسد. والسلام».<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۴، به نقل از کتاب الرسائل کلینی؛ ابن طاووس، اللهوف علی قتلی | + | به جای آن، ابن طاووس از کتاب الرسائل [[شیخ کلینی|کلینی]] با سندی متصل از [[امام صادق علیه‌السلام]] نقل می‌کند که امام حسین علیه‌السلام هنگام حرکت نوشت: {{متن حدیث|«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، مِنَ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ إِلَى بَنِي هَاشِمٍ: أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّهُ مَنْ لَحِقَ بِي مِنْكُمْ اسْتُشْهِدَ، وَمَنْ تَخَلَّفَ لَمْ يَبْلُغْ مَبْلَغَ الْفَتْحِ، وَالسَّلَامُ»}}؛ «به نام خداوند بخشندهٔ مهربان. از حسین بن علی بن ابی‌طالب به [[بنی هاشم]]: اما بعد، هر کس از شما به من بپیوندد شهید می‌شود و هر کس بازماند به جایگاه پیروزی نمی‌رسد. والسلام».<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۴، ص۳۳۰، به نقل از کتاب الرسائل کلینی؛ ابن طاووس، اللهوف علی قتلی الطفوف، ص۶۵-۶۶ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==اختلاف نسخه‌ها== | ==اختلاف نسخه‌ها== | ||
| − | در تعبیر هدف، نسخه‌ها یکسان نیستند: بحار الأنوار و خوارزمی «الْإِصْلَاح» (اصلاح) دارند و الفتوح «النَّجَاح وَالصَّلَاح» (رستگاری و صلاح). همچنین خوارزمی و ابن اعثم، بر خلاف بحار الأنوار، «الْخُلَفَاء الرَّاشِدِين» (خلفای راشدین) را پس از سیرهٔ پیامبر و امام علی علیه‌السلام افزوده‌اند (در الفتوح با قید «الْمَهْدِيِّين»، هدایتیافتگان)؛ ازاین‌رو نمی‌توان افزوده را جزء قطعی متن شمرد.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، | + | در تعبیر هدف، نسخه‌ها یکسان نیستند: بحار الأنوار و خوارزمی «الْإِصْلَاح» (اصلاح) دارند و الفتوح «النَّجَاح وَالصَّلَاح» (رستگاری و صلاح). همچنین خوارزمی و ابن اعثم، بر خلاف بحار الأنوار، «الْخُلَفَاء الرَّاشِدِين» (خلفای راشدین) را پس از سیرهٔ پیامبر و امام علی علیه‌السلام افزوده‌اند (در الفتوح با قید «الْمَهْدِيِّين»، هدایتیافتگان)؛ ازاین‌رو نمی‌توان افزوده را جزء قطعی متن شمرد.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۴، ص۳۲۹؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ج۱، ص۲۷۳ {{صحت آدرس}}؛ ابن اعثم کوفی، الفتوح، ج۵، ص۲۱ {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | دربارهٔ جای نگارش دو گزارش هست: بحار الأنوار و الفتوح آن را در مدینه و پیش از خروج شبانه می‌دانند و اللهوف آن را در مکه جای می‌دهد. در ماه این خروج هم اختلاف است؛ طبری «دو شب مانده از رجب» را ثبت کرده و خوارزمی «سه شب گذشته از شعبان» را آورده است.<ref>طبری، تاریخ الطبری، | + | دربارهٔ جای نگارش دو گزارش هست: بحار الأنوار و الفتوح آن را در مدینه و پیش از خروج شبانه می‌دانند و اللهوف آن را در مکه جای می‌دهد. در ماه این خروج هم اختلاف است؛ طبری «دو شب مانده از رجب» را ثبت کرده و خوارزمی «سه شب گذشته از شعبان» را آورده است.<ref>طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۳۴۱ {{صحت آدرس}}؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ج۱، ص۲۷۳ {{صحت آدرس}}؛ ابن طاووس، اللهوف علی قتلی الطفوف، ص۶۴ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==دلالت‌ها== | ==دلالت‌ها== | ||
| − | وصیت با شهادتین و باور به رستاخیز آغاز می‌شود و با واگذاری داوری به خداوند پایان می‌یابد؛ ساختاری که خروج امام را در چارچوب وظیفه‌ای دینی می‌نشاند. امام چهار صفت را از خود دور می‌کند: «أَشِرًا» یعنی سرمستی، «بَطِرًا» یعنی ناسپاسی، «مُفْسِدًا» یعنی تبهکار و «ظَالِمًا» یعنی ستمگر؛ و سه هدف را برمی‌شمارد: اصلاح امت، امر به معروف و نهی از منکر، و سیرهٔ پیامبر و امام علی علیه‌السلام.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، | + | وصیت با شهادتین و باور به رستاخیز آغاز می‌شود و با واگذاری داوری به خداوند پایان می‌یابد؛ ساختاری که خروج امام را در چارچوب وظیفه‌ای دینی می‌نشاند. امام چهار صفت را از خود دور می‌کند: «أَشِرًا» یعنی سرمستی، «بَطِرًا» یعنی ناسپاسی، «مُفْسِدًا» یعنی تبهکار و «ظَالِمًا» یعنی ستمگر؛ و سه هدف را برمی‌شمارد: اصلاح امت، امر به معروف و نهی از منکر، و سیرهٔ پیامبر و امام علی علیه‌السلام.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۴، ص۳۲۹-۳۳۰؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ج۱، ص۲۷۳ {{صحت آدرس}}.</ref> |
تعبیرهای پایانی وصیت با سخن شعیب علیه‌السلام در قرآن هم‌آواست: {{متن قرآن|«إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ ۖ وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ»}}؛ «من جز اصلاح، تا آنجا که توان دارم، نمی‌خواهم؛ و توفیق من جز به خداوند نیست؛ بر او توکل کردم و به او بازمی‌گردم».<ref>قرآن کریم، سورهٔ هود، آیهٔ ۸۸.</ref> امر به معروف نیز در قرآن وظیفه‌ای جمعی است: {{متن قرآن|«وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ ۚ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»}}؛ «و باید از میان شما گروهی باشند که به نیکی دعوت کنند و به معروف فرمان دهند و از منکر بازدارند؛ آنان همان رستگاران‌اند».<ref>قرآن کریم، سورهٔ آل عمران، آیهٔ ۱۰۴.</ref> | تعبیرهای پایانی وصیت با سخن شعیب علیه‌السلام در قرآن هم‌آواست: {{متن قرآن|«إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ ۖ وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ»}}؛ «من جز اصلاح، تا آنجا که توان دارم، نمی‌خواهم؛ و توفیق من جز به خداوند نیست؛ بر او توکل کردم و به او بازمی‌گردم».<ref>قرآن کریم، سورهٔ هود، آیهٔ ۸۸.</ref> امر به معروف نیز در قرآن وظیفه‌ای جمعی است: {{متن قرآن|«وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ ۚ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»}}؛ «و باید از میان شما گروهی باشند که به نیکی دعوت کنند و به معروف فرمان دهند و از منکر بازدارند؛ آنان همان رستگاران‌اند».<ref>قرآن کریم، سورهٔ آل عمران، آیهٔ ۱۰۴.</ref> | ||
| − | با این حال، وصیت سند کامل برنامهٔ سیاسی امام نیست؛ در همان روزها او [[مسلم بن عقیل]] را برای گرفتن بیعت به [[کوفه]] فرستاد و پذیرش دعوت خود را «پذیرش حق» خواند.<ref>طبری، تاریخ الطبری، | + | با این حال، وصیت سند کامل برنامهٔ سیاسی امام نیست؛ در همان روزها او [[مسلم بن عقیل]] را برای گرفتن بیعت به [[کوفه]] فرستاد و پذیرش دعوت خود را «پذیرش حق» خواند.<ref>طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۳۴۷ {{صحت آدرس}}.</ref> برخی پژوهشگران این وصیت را نشانهٔ اصلاحی بودن هدف قیام، و نه کسب قدرت، می‌دانند؛ در برابر، برخی دیگر یادآور می‌شوند که «اصلاح» در اندیشهٔ شیعه با بازگرداندن امامت پیوند دارد و وصیت، همهٔ ابعاد حرکت امام را بیان نمی‌کند. |
==پانویس== | ==پانویس== | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۵:۱۴
وصیت امام حسین(ع) به محمد بن حنفیه، سندی است که بر پایهٔ گزارش بیشتر منابع، امام حسین علیه‌السلام در آستانهٔ خروج از مدینه به سوی مکه در سال ۶۰ ق نوشت و به برادر ناتنی خود محمد بن حنفیه سپرد. در آن، انگیزهٔ خروج خویش را «طلب اصلاح» در امت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، امر به معروف و نهی از منکر و پایبندی به سیرهٔ پیامبر و امام علی علیه‌السلام دانسته است. متن، پس از بسمله، با «هذا ما أوصى به الحسین بن علی...»، یعنی «این است آنچه حسین بن علی به آن وصیت کرد»، آغاز می‌شود و با واگذاری داوری به خداوند پایان می‌یابد. این سند در الفتوح ابن اعثم، مقتل الحسین خوارزمی و بحار الأنوار نقل شده و از مستندات بحث دربارهٔ هدف قیام عاشورا است.[۱]
زمینه
معاویه در رجب سال ۶۰ ق درگذشت و یزید بن معاویه به خلافت رسید. به گزارش تاریخ طبری، یزید از ولید بن عتبه، والی مدینه، خواست از امام حسین علیه‌السلام و بزرگان قریش بیعت بگیرد؛ امام امتناع کرد و در همان شب‌ها آهنگ ترک مدینه کرد.[۲]
محمد بن حنفیه کوشید امام را از شتاب در خروج بازدارد. بحار الأنوار گزارش می‌کند که او پیشنهاد کرد امام به مکه رود و اگر آنجا امن نبود، به یمن یا کوه‌ها پناه برد. امام پاسخ داد: «يَا أَخِي! وَاللَّهِ لَوْ لَمْ يَكُنْ مَلْجَأٌ وَلَا مَأْوَىً لَمَا بَايَعْتُ يَزِيدَ بْنَ مُعَاوِيَةَ»؛ «ای برادر! به خدا سوگند اگر هیچ پناه و پناهگاهی نبود، با یزید بن معاویه بیعت نمی‌کردم».[۳]
امام سپس از او خواست در مدینه بماند و اخبار حکومت را به او برساند؛ آن‌گاه شبانه با خانواده از شهر بیرون رفت.[۴]
متن وصیت‌نامه
متن وصیت‌نامه در بحار الأنوار چنین است:
آغاز وصیت‌نامه
انگیزهٔ خروج
پایان وصیت‌نامه
سند
کهن‌ترین منبع شناخته‌شده، الفتوح ابن اعثم (درگذشتهٔ ۳۱۴ق) است که وصیت را در گزارش خروج از مدینه، بدون سند، آورده و افزوده است که امام نامه را مهر کرد و به برادرش سپرد. خوارزمی (درگذشتهٔ ۵۶۸ق) و مجلسی آن را نقل کرده‌اند.[۶]
در برابر، سید بن طاووس در اللهوف، صحنهٔ خداحافظی را در مکه جای داده است: ابن حنفیه زمام شتر امام را می‌گیرد و امام می‌گوید پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله او را از سرنوشت آگاه کرده است.[۷] متن بلند وصیت در آن گزارش نیست.
به جای آن، ابن طاووس از کتاب الرسائل کلینی با سندی متصل از امام صادق علیه‌السلام نقل می‌کند که امام حسین علیه‌السلام هنگام حرکت نوشت: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، مِنَ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ إِلَى بَنِي هَاشِمٍ: أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّهُ مَنْ لَحِقَ بِي مِنْكُمْ اسْتُشْهِدَ، وَمَنْ تَخَلَّفَ لَمْ يَبْلُغْ مَبْلَغَ الْفَتْحِ، وَالسَّلَامُ»؛ «به نام خداوند بخشندهٔ مهربان. از حسین بن علی بن ابی‌طالب به بنی هاشم: اما بعد، هر کس از شما به من بپیوندد شهید می‌شود و هر کس بازماند به جایگاه پیروزی نمی‌رسد. والسلام».[۸]
اختلاف نسخه‌ها
در تعبیر هدف، نسخه‌ها یکسان نیستند: بحار الأنوار و خوارزمی «الْإِصْلَاح» (اصلاح) دارند و الفتوح «النَّجَاح وَالصَّلَاح» (رستگاری و صلاح). همچنین خوارزمی و ابن اعثم، بر خلاف بحار الأنوار، «الْخُلَفَاء الرَّاشِدِين» (خلفای راشدین) را پس از سیرهٔ پیامبر و امام علی علیه‌السلام افزوده‌اند (در الفتوح با قید «الْمَهْدِيِّين»، هدایتیافتگان)؛ ازاین‌رو نمی‌توان افزوده را جزء قطعی متن شمرد.[۹]
دربارهٔ جای نگارش دو گزارش هست: بحار الأنوار و الفتوح آن را در مدینه و پیش از خروج شبانه می‌دانند و اللهوف آن را در مکه جای می‌دهد. در ماه این خروج هم اختلاف است؛ طبری «دو شب مانده از رجب» را ثبت کرده و خوارزمی «سه شب گذشته از شعبان» را آورده است.[۱۰]
دلالت‌ها
وصیت با شهادتین و باور به رستاخیز آغاز می‌شود و با واگذاری داوری به خداوند پایان می‌یابد؛ ساختاری که خروج امام را در چارچوب وظیفه‌ای دینی می‌نشاند. امام چهار صفت را از خود دور می‌کند: «أَشِرًا» یعنی سرمستی، «بَطِرًا» یعنی ناسپاسی، «مُفْسِدًا» یعنی تبهکار و «ظَالِمًا» یعنی ستمگر؛ و سه هدف را برمی‌شمارد: اصلاح امت، امر به معروف و نهی از منکر، و سیرهٔ پیامبر و امام علی علیه‌السلام.[۱۱]
تعبیرهای پایانی وصیت با سخن شعیب علیه‌السلام در قرآن هم‌آواست: «إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ ۖ وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ»؛ «من جز اصلاح، تا آنجا که توان دارم، نمی‌خواهم؛ و توفیق من جز به خداوند نیست؛ بر او توکل کردم و به او بازمی‌گردم».[۱۲] امر به معروف نیز در قرآن وظیفه‌ای جمعی است: «وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ ۚ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»؛ «و باید از میان شما گروهی باشند که به نیکی دعوت کنند و به معروف فرمان دهند و از منکر بازدارند؛ آنان همان رستگاران‌اند».[۱۳]
با این حال، وصیت سند کامل برنامهٔ سیاسی امام نیست؛ در همان روزها او مسلم بن عقیل را برای گرفتن بیعت به کوفه فرستاد و پذیرش دعوت خود را «پذیرش حق» خواند.[۱۴] برخی پژوهشگران این وصیت را نشانهٔ اصلاحی بودن هدف قیام، و نه کسب قدرت، می‌دانند؛ در برابر، برخی دیگر یادآور می‌شوند که «اصلاح» در اندیشهٔ شیعه با بازگرداندن امامت پیوند دارد و وصیت، همهٔ ابعاد حرکت امام را بیان نمی‌کند.
پانویس
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۴، ص۳۲۹-۳۳۰؛ ابن اعثم کوفی، الفتوح، ج۵، ص۲۱-۲۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ج۱، ص۲۷۱-۲۷۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۳۳۸-۳۴۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۴، ص۳۲۹.
- ↑ ابن اعثم کوفی، الفتوح، ج۵، ص۲۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۴، ص۳۲۹-۳۳۰؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ج۱، ص۲۷۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ ابن اعثم کوفی، الفتوح، ج۵، ص۲۱-۲۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ج۱، ص۲۷۱-۲۷۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۴، ص۳۲۹-۳۳۰.
- ↑ ابن طاووس، اللهوف علی قتلی الطفوف، ص۶۴-۶۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۴، ص۳۳۰، به نقل از کتاب الرسائل کلینی؛ ابن طاووس، اللهوف علی قتلی الطفوف، ص۶۵-۶۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۴، ص۳۲۹؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ج۱، ص۲۷۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ ابن اعثم کوفی، الفتوح، ج۵، ص۲۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۳۴۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ج۱، ص۲۷۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ ابن طاووس، اللهوف علی قتلی الطفوف، ص۶۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۴، ص۳۲۹-۳۳۰؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ج۱، ص۲۷۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ هود، آیهٔ ۸۸.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ آل عمران، آیهٔ ۱۰۴.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۳۴۷ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
منابع
- قرآن کریم.
- ابن اعثم کوفی، احمد؛ الفتوح، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۱۱ق؛ ج۵.
- ابن طاووس، علی بن موسی؛ اللهوف علی قتلی الطفوف، قم: انوار الهدی، ۱۴۱۴ق.
- خوارزمی، موفق بن احمد؛ مقتل الحسین، قم: انوار الهدی، ۱۴۲۳ق؛ ج۱.
- طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۵.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۴۴.
