وصیت امام حسین(ع) به محمد بن حنفیه

وصیت امام حسین(ع) به محمد بن حنفیه، سندی است که بر پایهٔ گزارش بیشتر منابع، امام حسین علیه‌السلام در آستانهٔ خروج از مدینه به سوی مکه در سال ۶۰ ق نوشت و به برادر ناتنی خود محمد بن حنفیه سپرد. در آن، انگیزهٔ خروج خویش را «طلب اصلاح» در امت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، امر به معروف و نهی از منکر و پایبندی به سیرهٔ پیامبر و امام علی علیه‌السلام دانسته است. متن، پس از بسمله، با «هذا ما أوصى به الحسین بن علی...»، یعنی «این است آنچه حسین بن علی به آن وصیت کرد»، آغاز می‌شود و با واگذاری داوری به خداوند پایان می‌یابد. این سند در الفتوح ابن اعثم، مقتل الحسین خوارزمی و بحار الأنوار نقل شده و از مستندات بحث دربارهٔ هدف قیام عاشورا است.

زمینه

معاویه در رجب سال ۶۰ ق درگذشت و یزید بن معاویه به خلافت رسید. به گزارش تاریخ طبری، یزید از ولید بن عتبه، والی مدینه، خواست از امام حسین علیه‌السلام و بزرگان قریش بیعت بگیرد؛ امام امتناع کرد و در همان شب‌ها آهنگ ترک مدینه کرد.

محمد بن حنفیه کوشید امام را از شتاب در خروج بازدارد. بحار الأنوار گزارش می‌کند که او پیشنهاد کرد امام به مکه رود و اگر آنجا امن نبود، به یمن یا کوه‌ها پناه برد. امام پاسخ داد: «يَا أَخِي! وَاللَّهِ لَوْ لَمْ يَكُنْ مَلْجَأٌ وَلَا مَأْوَىً لَمَا بَايَعْتُ يَزِيدَ بْنَ مُعَاوِيَةَ»؛ «ای برادر! به خدا سوگند اگر هیچ پناه و پناهگاهی نبود، با یزید بن معاویه بیعت نمی‌کردم».

امام سپس از او خواست در مدینه بماند و اخبار حکومت را به او برساند؛ آن‌گاه شبانه با خانواده از شهر بیرون رفت.

متن وصیت‌نامه

متن وصیت‌نامه در بحار الأنوار چنین است:

آغاز وصیت‌نامه

متن عربی

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ. هَذَا مَا أَوْصَى بِهِ الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ إِلَى أَخِيهِ مُحَمَّدٍ الْمَعْرُوفِ بِابْنِ الْحَنَفِيَّةِ: أَنَّ الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ يَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، جَاءَ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْدِ الْحَقِّ، وَأَنَّ الْجَنَّةَ وَالنَّارَ حَقٌّ، وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا، وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ.

ترجمهٔ فارسی

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان. این است آنچه حسین بن علی بن ابی‌طالب به برادرش محمد، معروف به ابن حنفیه، وصیت کرد: که حسین بن علی گواهی می‌دهد خدایی جز خداوند نیست، یگانه است و شریکی ندارد؛ و محمد بنده و فرستادهٔ اوست که از جانب خداوند حق، حق را آورد؛ و بهشت و دوزخ حق‌اند؛ و رستاخیز آمدنی است و تردیدی در آن نیست؛ و خداوند کسانی را که در گورها هستند برمی‌انگیزد.

انگیزهٔ خروج

متن عربی

أَنِّي لَمْ أَخْرُجْ أَشِرًا وَلَا بَطِرًا وَلَا مُفْسِدًا وَلَا ظَالِمًا، وَإِنَّمَا خَرَجْتُ لِطَلَبِ الْإِصْلَاحِ فِي أُمَّةِ جَدِّي صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ، أُرِيدُ أَنْ آمُرَ بِالْمَعْرُوفِ وَأَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ، وَأَسِيرَ بِسِيرَةِ جَدِّي وَأَبِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ.

ترجمهٔ فارسی

که من از سر سرمستی و ناسپاسی و تبهکاری و ستم بیرون نیامدم؛ همانا برای طلب اصلاح در امت جدم صلی‌الله‌علیه‌وآله بیرون آمدم. می‌خواهم به نیکی فرمان دهم، از بدی بازدارم و به سیرهٔ جدم و پدرم علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام بروم.

پایان وصیت‌نامه

متن عربی

فَمَنْ قَبِلَنِي بِقَبُولِ الْحَقِّ فَاللَّهُ أَوْلَى بِالْحَقِّ، وَمَنْ رَدَّ عَلَيَّ هَذَا أَصْبِرُ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ بَيْنِي وَبَيْنَ الْقَوْمِ بِالْحَقِّ وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ، وَهَذِهِ وَصِيَّتِي يَا أَخِي إِلَيْكَ، وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ.

ترجمهٔ فارسی

پس هر کس مرا با پذیرش حق بپذیرد، خداوند به حق سزاوارتر است؛ و هر کس این [دعوت] را بر من رد کند، شکیبایی می‌کنم تا خداوند میان من و این گروه به حق داوری کند، و او بهترین داوران است. این وصیت من به توست، ای برادر؛ و توفیق من جز از خداوند نیست؛ بر او توکل کردم و به او بازمی‌گردم.

سند

کهن‌ترین منبع شناخته‌شده، الفتوح ابن اعثم (درگذشتهٔ ۳۱۴ق) است که وصیت را در گزارش خروج از مدینه، بدون سند، آورده و افزوده است که امام نامه را مهر کرد و به برادرش سپرد. خوارزمی (درگذشتهٔ ۵۶۸ق) و مجلسی آن را نقل کرده‌اند.

در برابر، سید بن طاووس در اللهوف، صحنهٔ خداحافظی را در مکه جای داده است: ابن حنفیه زمام شتر امام را می‌گیرد و امام می‌گوید پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله او را از سرنوشت آگاه کرده است. متن بلند وصیت در آن گزارش نیست.

به جای آن، ابن طاووس از کتاب الرسائل کلینی با سندی متصل از امام صادق علیه‌السلام نقل می‌کند که امام حسین علیه‌السلام هنگام حرکت نوشت: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، مِنَ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ إِلَى بَنِي هَاشِمٍ: أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّهُ مَنْ لَحِقَ بِي مِنْكُمْ اسْتُشْهِدَ، وَمَنْ تَخَلَّفَ لَمْ يَبْلُغْ مَبْلَغَ الْفَتْحِ، وَالسَّلَامُ»؛ «به نام خداوند بخشندهٔ مهربان. از حسین بن علی بن ابی‌طالب به بنی هاشم: اما بعد، هر کس از شما به من بپیوندد شهید می‌شود و هر کس بازماند به جایگاه پیروزی نمی‌رسد. والسلام».

اختلاف نسخه‌ها

در تعبیر هدف، نسخه‌ها یکسان نیستند: بحار الأنوار و خوارزمی «الْإِصْلَاح» (اصلاح) دارند و الفتوح «النَّجَاح وَالصَّلَاح» (رستگاری و صلاح). همچنین خوارزمی و ابن اعثم، بر خلاف بحار الأنوار، «الْخُلَفَاء الرَّاشِدِين» (خلفای راشدین) را پس از سیرهٔ پیامبر و امام علی علیه‌السلام افزوده‌اند (در الفتوح با قید «الْمَهْدِيِّين»، هدایتیافتگان)؛ ازاین‌رو نمی‌توان افزوده را جزء قطعی متن شمرد.

دربارهٔ جای نگارش دو گزارش هست: بحار الأنوار و الفتوح آن را در مدینه و پیش از خروج شبانه می‌دانند و اللهوف آن را در مکه جای می‌دهد. در ماه این خروج هم اختلاف است؛ طبری «دو شب مانده از رجب» را ثبت کرده و خوارزمی «سه شب گذشته از شعبان» را آورده است.

دلالت‌ها

وصیت با شهادتین و باور به رستاخیز آغاز می‌شود و با واگذاری داوری به خداوند پایان می‌یابد؛ ساختاری که خروج امام را در چارچوب وظیفه‌ای دینی می‌نشاند. امام چهار صفت را از خود دور می‌کند: «أَشِرًا» یعنی سرمستی، «بَطِرًا» یعنی ناسپاسی، «مُفْسِدًا» یعنی تبهکار و «ظَالِمًا» یعنی ستمگر؛ و سه هدف را برمی‌شمارد: اصلاح امت، امر به معروف و نهی از منکر، و سیرهٔ پیامبر و امام علی علیه‌السلام.

تعبیرهای پایانی وصیت با سخن شعیب علیه‌السلام در قرآن هم‌آواست: «إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ ۖ وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ»؛ «من جز اصلاح، تا آنجا که توان دارم، نمی‌خواهم؛ و توفیق من جز به خداوند نیست؛ بر او توکل کردم و به او بازمی‌گردم». امر به معروف نیز در قرآن وظیفه‌ای جمعی است: «وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ ۚ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»؛ «و باید از میان شما گروهی باشند که به نیکی دعوت کنند و به معروف فرمان دهند و از منکر بازدارند؛ آنان همان رستگاران‌اند».

با این حال، وصیت سند کامل برنامهٔ سیاسی امام نیست؛ در همان روزها او مسلم بن عقیل را برای گرفتن بیعت به کوفه فرستاد و پذیرش دعوت خود را «پذیرش حق» خواند. برخی پژوهشگران این وصیت را نشانهٔ اصلاحی بودن هدف قیام، و نه کسب قدرت، می‌دانند؛ در برابر، برخی دیگر یادآور می‌شوند که «اصلاح» در اندیشهٔ شیعه با بازگرداندن امامت پیوند دارد و وصیت، همهٔ ابعاد حرکت امام را بیان نمی‌کند.

منابع

• قرآن کریم.
• ابن اعثم کوفی، احمد؛ الفتوح، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۱۱ق؛ ج۵.
• ابن طاووس، علی بن موسی؛ اللهوف علی قتلی الطفوف، قم: انوار الهدی، ۱۴۱۴ق.
• خوارزمی، موفق بن احمد؛ مقتل الحسین، قم: انوار الهدی، ۱۴۲۳ق؛ ج۱.
• طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۵.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۴۴.