سوگواری محرم
سوگواری محرم به مجموعهٔ آیین‌های عزاداری گفته می‌شود که شیعیان در ماه محرم، به‌ویژه در روزهای تاسوعا و عاشورا، به یاد شهادت امام حسین علیه‌السلام و یارانش در کربلا برگزار می‌کنند. این آیین‌ها شامل روضه‌خوانی، نوحه‌سرایی، سینه‌زنی، زنجیرزنی، دسته‌های عزاداری، تعزیه و شبیه‌خوانی است. سوگواری محرم از سده‌های نخست اسلامی در میان شیعیان ریشه داشت و در دورهٔ آل بویه، صفویه و قاجار به صورت آیینی عمومی و گسترده درآمد. فقیهان شیعه اصل عزاداری را مستحب و از شعائر دینی شمرده‌اند، هرچند دربارهٔ برخی شیوه‌های آن اختلاف نظر دارند. این آیین‌ها امروزه در ایران، عراق، لبنان، هند، پاکستان و دیگر کشورها با تفاوت‌های محلی برگزار می‌شود.
محتویات
پیشینه
سوگواری بر امام حسین علیه‌السلام از همان روزهای پس از عاشورا آغاز شد. بر پایهٔ گزارش‌های تاریخی، اهل بیت پس از بازگشت از شام در مدینه مجلس سوگواری برپا کردند و زنان بنی هاشم بر آن حضرت نوحه سر دادند.[۱] در دورهٔ امام سجاد علیه السلام و امام باقر علیه السلام، زیارت قبر امام حسین علیه‌السلام و یادکرد مصیبت کربلا میان شیعیان رواج یافت.[۲]
امام صادق علیه السلام در روایاتی، شیعیان را به زیارت قبر امام حسین علیه‌السلام و بزرگداشت روز عاشورا سفارش کرده است. بر پایهٔ این روایات، عاشورا روز حزن و اندوه اهل بیت شمرده شده است. نیز روزهٔ روز عاشورا در روایات شیعه مکروه دانسته شده و یکی از علت‌های آن، پرهیز از هم‌آوایی با بدعت بنی امیه ذکر شده است.[۳]
تاریخ اجتماعی عزاداری
در سدهٔ چهارم هجری و با قدرت گرفتن آل بویه در بغداد، عزاداری محرم به صحنهٔ عمومی آمد. بر پایهٔ گزارش ابن جوزی در المنتظم، در سال ۳۵۲ ق معز الدوله بویهی دستور داد بازارها بسته شود و مردم در سوگ امام حسین علیه‌السلام عزاداری کنند. این گزارش، از نخستین برگزاری رسمی و عمومی عزاداری محرم در بغداد شمرده می‌شود.[۴]
با رسمی شدن تشیع در دورهٔ صفویه، آیین‌های محرم در ایران گسترش یافت. در این دوره، روضه‌خوانی بر پایهٔ کتاب روضة الشهداء کاشفی رایج شد و مجالس عزاداری در مساجد و تکایا برپا گردید. شاعران شیعه نیز در این دوره، مرثیه‌های ماندگاری سرودند؛ از جمله ترکیب‌بند مشهور محتشم کاشانی با مطلع «باز این چه شورش است که در خلق عالم است».[۵]
در دورهٔ قاجار، عزاداری محرم به اوج شکوه خود رسید. ساخت تکیه دولت در تهران و رواج تعزیه در شهرها، از نشانه‌های این گسترش است. در این دوره، دسته‌های عزاداری، علم و نخل و کتل به آیین‌های محرم افزوده شد.[۶]
آیین‌ها و شیوه‌ها
آیین‌های سوگواری محرم در کشورهای مختلف، صورت‌های گوناگون دارد:
- روضه‌خوانی: خواندن گزارش مصیبت کربلا با لحن حزین در مجالس.
- نوحه‌سرایی: سرودن و خواندن شعرهای سوگ، معمولاً به همراه سینه‌زنی.
- سینه‌زنی و زنجیرزنی: نواختن سینه یا زنجیر بر بدن به نشانهٔ اندوه.
- دسته‌های عزاداری: حرکت گروهی عزاداران در خیابان‌ها با پرچم، علم و کتل.
- تعزیه و شبیه‌خوانی: بازسازی نمایشی صحنه‌های عاشورا.
- نخل‌گردانی: حمل نمادین تابوت، رایج در برخی شهرهای ایران.
- شام غریبان: آیین شب یازدهم محرم، به یاد اسیران کربلا.
- اربعین: پیاده‌روی به سوی کربلا در چهلمین روز شهادت امام حسین علیه‌السلام.
این آیین‌ها در هر منطقه با آداب محلی درآمیخته است. در عراق، مراسم «موکب» و پیاده‌روی اربعین، در ایران تکیه‌ها و حسینیه‌ها، و در شبه‌قارهٔ هند، «مجلس» و «نوحه» رایج است.[۷]
تعزیه
تعزیه، نمایش آیینی بازسازی واقعهٔ کربلا است که در دورهٔ صفویه شکل گرفت و در دورهٔ قاجار به اوج رسید. در تعزیه، نقش‌های امام حسین علیه‌السلام، عباس بن علی، زینب سلام الله علیها و دیگر شخصیت‌های کربلا با لباس و آواز بازسازی می‌شود. این نمایش، هم کارکرد مذهبی دارد و هم از نظر ادبی و نمایشی در تاریخ هنر ایران جایگاه مهمی یافته است.[۸]
احکام و اختلاف فتاوا
فقیهان شیعه، عزاداری بر امام حسین علیه‌السلام را مستحب و از مصادیق تعظیم شعائر الهی دانسته‌اند. مستند آنان، سیرهٔ اهل بیت، روایات زیارت و عزاداری، و آیهٔ «قُل لَّا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَىٰ»[۹]؛ «بگو: بر رسالت خود، پاداشی از شما نمی‌خواهم جز دوستی خویشاوندانم» است.[۱۰]
دربارهٔ برخی شیوه‌های عزاداری اختلاف نظر وجود دارد. بیشتر مراجع، سینه‌زنی و زنجیرزنی را در صورت پرهیز از آسیب جدی و وهن مذهب جایز می‌دانند. قمه‌زنی در فتوای شماری از فقیهان معاصر حرام یا ممنوع اعلام شده است، در حالی که برخی دیگر آن را جایز شمرده‌اند. مبنای این اختلاف، تشخیص مصداق «وهن مذهب» و «اضرار به نفس» است.[۱۱]
همچنین فقیهان تأکید کرده‌اند که عزاداری نباید با دروغ، اهانت به مقدسات دیگران یا رفتار خلاف شرع همراه شود. برخی نیز بر پرهیز از بدعت در شکل و محتوای مجالس تأکید کرده‌اند.[۱۲]
بازتاب ادبی و هنری
سوگواری محرم، ادبیات و هنر شیعه را عمیقاً تحت تأثیر قرار داده است. مرثیه‌سرایی در شعر فارسی با محتشم کاشانی به اوج رسید و در دوره‌های بعد شاعرانی مانند وصال شیرازی و صباحی بیدگلی در این زمینه سرودند. در هنر، نقاشی قهوه‌خانه‌ای و پرده‌های عاشورا از جلوه‌های مهم این بازتاب است.[۱۳]
پانویس
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵؛ ابن طاووس، اللهوف، فصل زیارة الحسین.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب المزار؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۵.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب المزار؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۵.
- ↑ ابن جوزی، المنتظم، حوادث سال ۳۵۲ق؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱.
- ↑ کاشفی، روضة الشهداء؛ محتشم کاشانی، دیوان، ترکیب‌بند عاشورا.
- ↑ مستوفی، شرح زندگانی من، ج۱؛ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ج۲.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ج۲؛ عاملی، أعیان الشیعة، ج۱.
- ↑ مستوفی، شرح زندگانی من، ج۱؛ ملک‌پور، تعزیه و نمایش‌های آیینی، فصل تعزیه.
- ↑ سوره شوری، آیه ۲۳.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب المزار؛ خویی، منهاج الصالحین، کتاب الطهارة.
- ↑ خویی، منهاج الصالحین، کتاب الطهارة؛ خامنه‌ای، اجوبة الاستفتاءات، احکام عزاداری.
- ↑ مکارم شیرازی، استفتاءات، احکام عزاداری؛ خامنه‌ای، اجوبة الاستفتاءات.
- ↑ محتشم کاشانی، دیوان؛ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ج۲.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن جوزی، عبدالرحمن؛ المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۲ق.
- ابن طاووس، علی بن موسی؛ اللهوف علی قتلی الطفوف، تهران: جهان، ۱۳۴۸ش.
- ابن کثیر، اسماعیل؛ البدایة و النهایة، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق؛ ج۱۱.
- جعفریان، رسول؛ تاریخ تشیع در ایران، تهران: علم، ۱۳۸۹ش؛ ج۲.
- حر عاملی، محمد؛ وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۰۹ق.
- خامنه‌ای، سید علی؛ أجوبة الاستفتاءات، قم: دفتر معظم له، ۱۴۲۰ق.
- خویی، سید ابوالقاسم؛ منهاج الصالحین، قم: مدینة العلم، ۱۴۱۰ق.
- عاملی، محسن؛ أعیان الشیعة، بیروت: دار التعارف، ۱۴۰۳ق؛ ج۱.
- کاشفی، حسین؛ روضة الشهداء، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، بی‌تا.
- مستوفی، عبدالله؛ شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، تهران: زوار، ۱۳۸۴ش؛ ج۱.
- مکارم شیرازی، ناصر؛ استفتاءات، قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب، ۱۴۲۵ق.
- ملک‌پور، محمدتقی؛ تعزیه و نمایش‌های آیینی، تهران: سروش، ۱۳۸۱ش.
- محتشم کاشانی، علی؛ دیوان، تهران: سنایی، ۱۳۸۵ش.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۴۵.
- طبری، محمد؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۵.
- ۲ محرم: ورود "امام حسین علیه السلام" به كربلا (۶۱ ق)
- ۳ محرم: خریداری قسمتی از زمین کربلا توسط "امام حسین علیه السلام" و ورود عمر بن سعد با سپاه چهار هزار نفری به کربلا در واقعه عاشورا (۶۱ ق)
- ۴ محرم: شهادت "قیس بن مسهر صیداوی" فرستاده "امام حسین علیه السلام" به کوفه (۶۱ ق)
- ۹ محرم: تاسوعای حسینی (۶۱ ق)
- ۱۰ محرم: روز عاشورا (واقعه کربلا)(۶۱ ق)
- نیمه محرم: فتح خیبر (۷ ق)
- ۱۲ محرم یا ۱۸ محرم یا ۲۵ محرم: شهادت امام سجاد علیه السلام (۹۵ ق)
- ۲۶ محرم: محاصره مکه و سنگ باران کعبه توسط سپاهیان "یزید بن معاویه" (۶۴ ق)
