دفاع
دِفاع در اصطلاح فقه اسلامی، مقاومت در برابر تجاوزِ مهاجم به جان، مال، ناموس، آیین یا سرزمین مسلمانان است.[۱] فقیهان، جهاد را به دو قسم تقسیم کرده‌اند: جهاد ابتدایی که با شرایطی و به‌طور معمول با اذن امام آغاز می‌شود، و جهاد دفاعی که با هجوم دشمن واجب می‌گردد و در آن اذن امام شرط نیست.[۲] دفاع، واجبِ عینی است؛ یعنی بر همهٔ کسانی که توان دفاع دارند، واجب می‌شود و با انجام گروهی از آنان از دیگران ساقط نمی‌گردد.[۳]
محتویات
مفهوم و جایگاه
«دفاع» از ریشهٔ «د ف ع» و به معنای بازداشتن و دور کردن است.[۴] در فقه، به مقابله با کسی گفته می‌شود که به حقّی از حقوق انسان یا جامعهٔ اسلامی تجاوز کند.[۵] تفاوت آن با جهاد ابتدایی در این است که در دفاع، آغازگرِ جنگ دشمن است و مسلمانان تنها پاسخ می‌دهند.[۶] ازاین‌رو، در دفاع، شروطی مانند دعوت پیشین به اسلام و اذن امام که در جهاد ابتدایی مطرح است، شرط نیست.[۷]
دفاع در قرآن
قرآن، اصل دفاع را حق طبیعی مسلمانان می‌داند. در سوره حج آمده است: «أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ»؛ «به کسانی که مورد حمله قرار گرفته‌اند، اجازهٔ [جهاد] داده شد، زیرا به آنان ستم شده است؛ و همانا خدا بر یاری آنان تواناست.»[۸] در سوره بقره، قلمرو دفاع و حدّ آن بیان شده است: «وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ»؛ «و در راه خدا با کسانی که با شما می‌جنگند، بجنگید و تجاوز نکنید؛ همانا خدا تجاوزکاران را دوست ندارد.»[۹] جملهٔ «وَلَا تَعْتَدُوا» مبنای فقهی «تناسب دفاع با تجاوز» شمرده شده است.[۱۰]
قرآن همچنین دفاع را عاملی برای جلوگیری از فساد در زمین می‌داند: «وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ»؛ «و اگر خدا بعضی از مردم را با بعضی دیگر دفع نمی‌کرد، زمین تباه می‌شد.»[۱۱] آیهٔ ۳۹ سوره شوری نیز مؤمنان را می‌ستاید که در برابر تجاوز، از حق خود دفاع می‌کنند: «وَالَّذِينَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ»؛ «و آنان که چون ستمی به آنان رسد، یاری می‌جویند.»[۱۲]
اقسام دفاع
فقیهان برای دفاع، اقسامی برشمرده‌اند: دفاع از نفس، دفاع از مال، دفاع از ناموس و خانواده، دفاع از دین، و دفاع از سرزمین و کیان مسلمانان.[۱۳] در دفاع از نفس، مال و ناموس، انسان می‌تواند در برابر مهاجم مقاومت کند، هرچند مهاجم مسلمان باشد.[۱۴] در این موارد، اگر کسی در دفاع کشته شود، شهید شمرده می‌شود؛ این حکم در روایتی نبوی آمده است: هر کس در دفاع از مال خود کشته شود، شهید است.[۱۵]
در دفاع از کیان اسلامی، وجوب بر همهٔ مسلمانانِ توانمند است و نیازی به اذن حاکم نیست.[۱۶] این حکم، مبنای فقهی مقاومت در برابر اشغال سرزمین‌های اسلامی شمرده شده است.[۱۷]
شرایط و احکام
نخستین شرط دفاع، وجود تجاوزِ فعلی یا قریب‌الوقوع است؛ ازاین‌رو پیش‌دستی در برابر احتمال حمله، دفاع شمرده نمی‌شود.[۱۸] شرط دوم، تناسب پاسخ با تجاوز است؛ فقیهان با استناد به «وَلَا تَعْتَدُوا»، کشتن بیش از حدّ لازم را جایز نمی‌دانند.[۱۹] سوم، امکان دفع تجاوز با راه‌های کم‌هزینه‌تر؛ اگر دفع با گفت‌وگو یا شکایت ممکن باشد، استفاده از زور جایز نیست.[۲۰]
همچنین در دفاع، فرار از میدان حرام شمرده شده است، زیرا وجوب آن عینی است.[۲۱] در برابر، در جهاد ابتدایی، احکام متفاوتی مانند جواز بازگشت در شرایط خاص مطرح است.[۲۲]
دفاع و ظلم‌ستیزی
فقیهان شیعه، دفاع در برابر ستمِ حاکمان را نیز در چارچوب «دفع بغی» بحث کرده‌اند.[۲۳] بر این پایه، مقاومت در برابر ظلم، حق و در مواردی تکلیف مسلمانان است.[۲۴] این بحث، در دورهٔ معاصر در آثار فقهی دربارهٔ «دفاع مشروع» و «مقاومت» گسترش یافته است.[۲۵]
پانویس
- ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد، بحث الدفاع؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱، کتاب الجهاد.
- ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.
- ↑ همان؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جهاد العدو.
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «دفع».
- ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.
- ↑ همان.
- ↑ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ حج، آیهٔ ۳۹؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۹۰؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۹۰.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۲۵۱؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ شوری، آیهٔ ۳۹؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.
- ↑ همان؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جهاد العدو.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جهاد العدو؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.
- ↑ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد.
- ↑ همان؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ حج، آیهٔ ۳۹.
- ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.
- ↑ همان؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۹۰.
- ↑ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.
- ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جهاد العدو.
- ↑ همان.
- ↑ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد.
- ↑ همان؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۳۹.
- ↑ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.
منابع
- قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
- ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعة، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
- صاحب جواهر، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ سوم، ۱۳۶۷ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا.
- محقق حلی، جعفر بن حسن؛ شرایع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام، تهران: استقلال، بی‌تا.
| فقه | ||
| کلیات: | تاریخ فقه، ابواب فقه، احکام، اجتهاد، منابع اجتهاد در فقه شیعه، تقلید، اصول فقه، قواعد فقهی | |
| منابع: | عروة الوثقى، شرایع الاسلام، علل الشرائع، لمعه، جواهرالكلام، المكاسب المحرمه، مدارک الاحکام و ... | |
| ↓ رده ها ↓ | ||
| فقه: | فقیهان، منابع فقهی، اصطلاحات فقهی، آیات الاحکام، منابع اجتهاد در فقه شیعه، قواعد فقه | |
| اصول فقه: | اصول فقه، اصولیون، منابع اصول فقه، اصطلاحات اصول فقه | |
| احکام: | احکام، احکام عبادی، احکام اقتصادی، احکام خانواده، احکام روابط اجتماعی، احکام قضایی و جزایی، احکام اطعمه و اشربه، اصطلاحات احكام | |
