علم نجوم
علم نجوم یا علم هیئت، دانش شناخت حرکات و مواضع اجرام آسمانی است که در تمدن اسلامی جایگاهی بلند یافت و در کنار ریاضیات، یکی از شاخه‌های اصلی علوم مسلمانان شد.[۱] این دانش، هم کاربرد دینی داشت (تعیین قبله، اوقات نماز و آغاز ماه‌های قمری) و هم کاربرد عملی (تقویم، دریانوردی و جهت‌یابی).[۲] در برابر نجومِ ریاضی، «تنجیم» یا احکام نجوم قرار داشت که در شرع اسلامی نکوهیده شد.[۳]
تعریف و اقسام
در آثار مسلمانان، «علم النجوم» به دو شاخهٔ متمایز تقسیم می‌شد: نجومِ ریاضی یا «هیئت» که به تعیین مواضع و حرکات اجرام آسمانی می‌پرداخت، و نجومِ احکامی یا «تنجیم» که می‌کوشید از اوضاع فلکی، حوادث آیندهٔ انسان را پیش‌بینی کند.[۴] دانشمندان مسلمان، شاخهٔ نخست را علمی مستند و شاخهٔ دوم را فاقد اعتبار شمردند.[۵]
از نظر روش، نجومِ ریاضی بر رصد و محاسبه استوار بود و به ابزارهایی مانند اسطرلاب، زیج و رصدخانه نیاز داشت.[۶] در برابر، تنجیم به «احکام» و «اختیارات» می‌پرداخت و در فرهنگ عامه رواج داشت.[۷]
در قرآن
قرآن، آسمان و ستارگان را نشانه‌های آفرینش و ابزار شناخت می‌شمارد. در سوره یونس آمده است: «هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُورًا وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ»؛ «او کسی است که خورشید را روشنایی و ماه را نور قرار داد و برای آن منزل‌هایی معیّن کرد تا شمار سال‌ها و حساب را بدانید.»[۸] این آیه، مبنای بحث مسلمانان دربارهٔ مشروعیت و ارزش شناخت تقویم خورشیدی و قمری شد.[۹] در سوره نحل نیز جهت‌یابی با ستارگان یاد شده است: «وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ»؛ «و آنان با ستاره راه می‌یابند.»[۱۰]
در برابر، قرآن هیچ‌جا ستارگان را مستقل در تدبیر امور یا آگاهی از غیب نمی‌داند؛ ازاین‌رو مفسران، تنجیم را با توحید ناسازگار شمرده‌اند.[۱۱]
تاریخ
نهضت ترجمه در دورهٔ مأمون عباسی، راه را برای ورود آثار نجومی یونانی، هندی و ایرانی به جهان اسلام گشود؛ «المجسطی» بطلمیوس در همین دوره به عربی ترجمه شد و بیت الحکمه کانون این فعالیت‌ها بود.[۱۲]
در سده‌های بعد، ستاره‌شناسان مسلمان آثار مهمی پدید آوردند: محمد بن موسی خوارزمی زیج «سند هند» را تدوین کرد؛ بتانی زیج «صابی» را نوشت؛ عبدالرحمان صوفی در «صور الکواکب» فهرست ستارگان را اصلاح کرد؛ و ابوریحان بیرونی در «القانون المسعودی» و «التفهیم» این دانش را به اوج رساند.[۱۳] ابن هیثم نیز با «الشکوک علی بطلمیوس» نقد جدی بر الگوی بطلمیوسی نوشت.[۱۴]
در سدهٔ هفتم هجری، خواجه نصیرالدین طوسی با بنیاد رصدخانهٔ مراغه و تدوین «زیج ایلخانی»، سنتی رصدی پدید آورد که تا دورهٔ الغبیگ در سمرقند ادامه یافت.[۱۵] این رصدخانه‌ها، افزون بر نجوم، در پیشبرد ریاضیات و ابزارسازی نیز اثر گذاشتند.[۱۶]
کاربردهای دینی
شناخت نجوم برای مسلمانان از آن‌رو اهمیت داشت که تعیین قبله، اوقات نماز و آغاز ماه‌های قمری به آن وابسته بود.[۱۷] فقیهان، یادگیری این مقدار از نجوم را «واجب کفایی» شمرده‌اند؛ یعنی بر جامعهٔ مسلمانان واجب است که گروهی این دانش را برای رفع نیاز عمومی بیاموزند.[۱۸] در همین چارچوب، ساختن اسطرلاب و زیج، از خدمات ماندگار تمدن اسلامی شمرده می‌شود.[۱۹]
نجوم و تنجیم
نکوهش تنجیم در منابع اسلامی، بر آن است که تأثیر ستارگان بر سرنوشت انسان، مستقل از ارادهٔ خدا و بیرون از علم بشر است.[۲۰] ازاین‌رو عالمان مسلمان میان «نجوم ریاضی» که ابزاری برای محاسبه است و «تنجیم» که ادعای آگاهی از غیب دارد، تفکیک کرده‌اند و تنها نخستین را دانش مشروع شمرده‌اند.[۲۱] این تفکیک، در آثار فقهی نیز بازتاب یافته است.[۲۲]
پانویس
- ↑ ابن ندیم، الفهرست، بخش النجوم؛ بیرونی، القانون المسعودی، مقدمه.
- ↑ خواجه نصیرالدین طوسی، زیج ایلخانی، مقدمه؛ بیرونی، القانون المسعودی.
- ↑ ابن ندیم، الفهرست؛ بیرونی، القانون المسعودی، باب احکام النجوم.
- ↑ ابن ندیم، الفهرست، بخش النجوم؛ خواجه نصیرالدین طوسی، زیج ایلخانی.
- ↑ بیرونی، القانون المسعودی، مقدمه؛ ابن هیثم، الشکوک علی بطلمیوس، مقدمه.
- ↑ خواجه نصیرالدین طوسی، زیج ایلخانی، مقدمه؛ بیرونی، القانون المسعودی.
- ↑ ابن ندیم، الفهرست؛ بیرونی، القانون المسعودی، باب احکام النجوم.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ یونس، آیهٔ ۵؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ یونس، آیهٔ ۵.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ نحل، آیهٔ ۱۶؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ نحل، آیهٔ ۱۶؛ بیرونی، القانون المسعودی.
- ↑ ابن ندیم، الفهرست، بخش النجوم؛ بیت الحکمه.
- ↑ بیرونی، القانون المسعودی؛ بیرونی، التفهیم، مقدمه؛ ابن ندیم، الفهرست.
- ↑ ابن هیثم، الشکوک علی بطلمیوس، مقدمه.
- ↑ خواجه نصیرالدین طوسی، زیج ایلخانی، مقدمه؛ ابن هیثم، الشکوک علی بطلمیوس.
- ↑ خواجه نصیرالدین طوسی، زیج ایلخانی؛ بیرونی، القانون المسعودی.
- ↑ بیرونی، القانون المسعودی، بخش القبلة؛ خواجه نصیرالدین طوسی، زیج ایلخانی.
- ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الصلاة، بحث القبلة.
- ↑ بیرونی، القانون المسعودی؛ ابن ندیم، الفهرست.
- ↑ بیرونی، القانون المسعودی، باب احکام النجوم؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ نحل، آیهٔ ۱۶.
- ↑ ابن ندیم، الفهرست؛ بیرونی، القانون المسعودی.
- ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الصلاة؛ بیرونی، التفهیم.
منابع
- قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
- ابن ندیم، محمد بن اسحاق؛ الفهرست، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
- ابن هیثم، حسن؛ الشکوک علی بطلمیوس، قاهره: دار المعارف، بی‌تا.
- بیرونی، ابوریحان؛ التفهیم لأوائل صناعة التنجیم، تهران: انجمن آثار ملی، ۱۳۵۲ش.
- بیرونی، ابوریحان؛ القانون المسعودی، حیدرآباد دکن: دائرة المعارف العثمانیة، ۱۳۷۴ق.
- خواجه نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد؛ زیج ایلخانی، نسخهٔ چاپی، بی‌جا، بی‌تا.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا.
- محقق حلی، جعفر بن حسن؛ شرایع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام، تهران: استقلال، بی‌تا.
