ابن رشد اندلسی

ابن رشد اندلسی (ابوالولید محمد بن احمد بن محمد بن رشد؛ ۵۲۰–۵۹۵ ق / ۱۱۲۶–۱۱۹۸ م) فیلسوف، فقیه، پزشک و قاضی برجسته اندلسی بود.

زندگی و خاندان

ابن رشد در سال ۵۲۰ هجری قمری در شهر قرطبه در اندلس زاده شد. خاندان او از فقیهان و عالمان نامدار بودند و پدربزرگ و پدرش منصب قاضی‌القضات اندلس را بر عهده داشتند. او در سال ۵۶۵ ق قاضی اشبیلیه شد و پس از ده سال به قرطبه بازگشت و در سال ۵۷۸ ق به عنوان قاضی‌القضات قرطبه منصوب شد. ابن رشد در نهم صفر ۵۹۵ هجری قمری در مراکش درگذشت و پس از سه ماه جسدش را به قرطبه بردند و در آنجا به خاک سپردند.

ابن رشد در اواخر عمر به دلایل نامعلومی- شاید اختلاف وی با فقیهان- از دربار موحدین طرد شد، و به دنبال صدور فرمانی مبنی بر تحریم و تکفیر فلسفه و فیلسوفان، به روستای یهودی‌نشین یسانه (الیسانة) در حوالی قرطبه تبعید شد. در این مدت، خلیفه منصور موحدی دستور داد کتاب‌های او را در قرطبه علناً بسوزانند و برخی از شاگردانش نیز به تبعید فرستاده شدند. ابن رشد پس از دو یا سه سال تبعید، در حالی که مورد عفو منصور موحدی قرار گرفته بود، در نهم صفر ۵۹۵ درگذشت. گفته می‌شود ابن عربی، عارف شهیر مراکشی، در مجلس بزرگداشت او حضور داشت.

فلسفه ابن رشد

ابن رشد را در غرب با عنوان شارح و مفسر فلسفه ارسطو می‌شناسند. آنچه آثار او گواهی می‌دهد این است که او اهل نظر و دقت است و در جایگاه فیلسوف و مدافع و مروج فلسفه نمی‌توانست در برابر آثار ارسطو، فیلسوف و رئیس راه و رسم مشایی، بی‌تفاوت باشد.

شرح‌های ابن رشد بر ارسطو

ابن رشد برای آثار ارسطو سه نوع شرح نوشت که هر یک ویژگی متفاوتی دارد:

• شرح اکبر (تفسیر بزرگ): در این نوع شرح، ابن رشد هر فقره از فقرات ارسطو را به‌طور کامل نقل می‌کند و سپس جزء‌به‌جزء به تفسیر آن می‌پردازد. در این شرح، ابن رشد نظر خود را نیز اظهار می‌کند و از این رو، شرح اکبر او تنها شرح نیست، بلکه اثری فلسفی مستقل به شمار می‌آید. شرح کبیر بر «درباره نفس» ارسطو از مهم‌ترین آثار اوست که متن عربی آن از میان رفته و تنها ترجمه لاتین آن باقی مانده است.
• شرح اوسط (تفسیر میانه): در این نوع، ابن رشد کلمات اول هر فقره از متن ارسطو را نقل می‌کند و سپس به شرح و توضیح باقی مطلب می‌پردازد.
• تلخیص (جوامع): در این نوع، ابن رشد به‌طور مستقل و با روش خود به بیان آرای ارسطو می‌پردازد و مطالب را به شیوه‌ای منظم و با تکیه بر آثار دیگر ارسطو تکمیل می‌کند.

ابن رشد شرح‌هایی بر کتاب‌های «تحلیلات ثانیه» (کتاب البرهان)، «سماع طبیعی»، «السماء والعالم»، «النفس»، «ما بعدالطبیعه»، «ارگانون» (منطق) و کتاب «الکون والفساد» نوشت و همچنین تلخیص‌هایی از «الآثار العلویه»، «اخلاق نیکوماخوس» و «الحس والمحسوس» ارائه کرد.

انتقال فلسفه ارسطو به جهان اسلام و غرب

ابن رشد در انتقال فلسفه ارسطو به جهان اسلام و از آنجا به غرب نقشی محوری داشت. او در سال ۱۱۶۹ میلادی (۵۶۵ ق) شروع به نوشتن سلسله‌ای از شرح‌ها بر آثار ارسطو کرد و این آثار را احتمالاً از ترجمه‌های عربی و سریانی از یونانی اصلی خوانده بود.

شرح‌های ابن رشد پس از ترجمه به لاتین و عبری، تأثیری عمیق بر فیلسوفان یهودی و مسیحی گذاشت و او را به «شارح بزرگ» (The Commentator) مشهور ساخت. در قرن سیزدهم میلادی، مترجمانی چون مایکل اسکات (Michael Scot) آثار او را از عربی به لاتین برگرداندند. ترجمه‌های لاتین شرح‌های ابن رشد، به‌ویژه شرح کبیر بر «درباره نفس»، به‌عنوان متون اصلی فلسفه ارسطویی در دانشگاه‌های اروپایی تدریس می‌شد. مورخان غربی ابن رشد را مؤثرترین فیلسوف مسلمان در تفکر اروپایی می‌شناسند و مکتب فکری «ابن‌رشدی‌گری» (Averroism) در دانشگاه‌های پاریس و پادوآ شکل گرفت. تأثیر شرح‌های ابن رشد بر اندیشمندان اروپایی تا حدی بود که برخی پژوهشگران او را در شکل‌گیری رنسانس و روشنگری اروپایی مؤثر می‌دانند.

آثار و تألیفات

ابن رشد در بسیاری از موضوعات علمی از قبیل فلسفه، کلام، فقه، ستاره‌شناسی، پزشکی، لغت، ادبیات و اخلاق صاحب تألیف است.

• فصل المقال: کتابی به عربی در فلسفه است که نام کامل آن «فصل المقال فی تقریر ما بین الشریعة و الحکمة من الاتصال» است. مؤلف در این اثر می‌کوشد تا علم فلسفه و گرایش به علوم عقلی را با شریعت سازگار کند. در این کتاب، ابن رشد مردم را به سه دسته عامه (اهل خطابه)، متکلمان (اهل جدل) و حکما (اهل برهان) تقسیم می‌کند و تأویل برهانی را ویژه حکما می‌داند.
• تهافت التهافت: از بزرگ‌ترین آثار کلامی-فلسفی ابن رشد و پاسخیه او به «تهافت الفلاسفة» غزالی است.
• الکلیات: از معروف‌ترین آثار پزشکی ابن رشد است.
• بدایة المجتهد و نهایة المقتصد: اثری مهم در فقه مالکی است.
• تلخیص ما بعدالطبیعه: تلخیص کتاب «ما بعدالطبیعه» ارسطو است که ابن رشد در آن، گاه سخنان خود را به‌طور مستقل از متن ارسطو آورده و مطالب را تلخیص کرده است.

تأثیر و میراث

در قرون وسطی، شرح‌های ابن رشد بسیار مورد توجه فیلسوفان یهودی و مسیحی قرار گرفت و همراه با تألیفاتش به عبری و لاتین ترجمه شد. مورخان غربی، ابن رشد را نامدارترین فیلسوف اسلام و مؤثرترین آنان در تفکر اروپایی می‌شناسند و به همین جهت او را «شارح بزرگ» لقب دادند.

با این حال، درباره ورود میراث ابن رشد به جهان اسلام و ایران، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. شماری از مستشرقان و تعدادی از اندیشمندان مسلمان بر این باورند که میراث حکمی و کلامی ابن رشد در جهان اسلام و از جمله ایران، وارد نشد و حکیمان و متکلمان مسلمان التفاتی به نوشته‌های او نکردند. توجیهاتی مانند نبود نسخه‌های آثار ابن رشد یا نداشتن شاگردان وفادار به وی نیز بر این باور ارائه شده است.

نتیجه

ابن رشد اندلسی با شرح‌های دقیق خود بر ارسطو و آثار فلسفی مستقل خود، یکی از تأثیرگذارترین متفکران تاریخ فلسفه اسلامی و حلقه وصل فلسفه یونان به اروپای لاتینی است. اندیشه او در هماهنگی دین و فلسفه، نظریه عقل و مباحث انسان‌شناختی، همچنان موضوع پژوهش‌های معاصر در ایران و جهان است.