نمایش مبدأ برای آیه قذف

{{مشخصات آیه
|سوره=نور
|شماره سوره=24
|شماره آیه=4
|جزء=18
|نزول=مدنی
|شماره قبلی=3
|شماره بعدی=5
}}
'''آیه قَذْف'''، آیه چهارم [[سوره نور]] است که کیفر نسبت دادن زنا یا لواط به دیگری را در صورتی که تهمت‌زننده چهار شاهد اقامه نکند، بیان می‌کند. بر پایه این آیه، قاذف هشتاد تازیانه می‌خورد، شهادتش پذیرفته نمی‌شود و [[فسق|فاسق]] شمرده می‌شود. آیه از [[آیات الاحکام]] است و در فقه اسلامی، مستند اصلی حرمت قذف و حد آن به شمار می‌آید. آیه پنجم همان سوره حکم توبه قاذف را بیان می‌کند و آیه ششم به [[لعان]] اختصاص دارد.

== نام و جایگاه ==
این آیه در منابع تفسیری و فقهی به «آیه قذف» شناخته می‌شود و گاه از آن با تعبیر «آیه حدّ قاذف» نیز یاد شده است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۵، ص۸۱ و ۱۰۲.</ref> سوره نور از سوره‌های مدنی است و آیه چهارم آن در جزء هجدهم قرآن قرار دارد. فقیهان، این آیه را از [[آیات الاحکام]] شمرده و در مباحث حدود به آن استناد کرده‌اند؛ در کتاب‌های فقهی، بحث حد قذف با استناد به همین آیه آغاز می‌شود.<ref>حلی، تحریر الأحکام، ج۵، ص۳۹۹؛ خویی، منهاج الصالحین، ج۳، ص۴۲.</ref>

== متن و ترجمه ==
{{قرآن در قاب|«وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً وَلَا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَدًا ۚ وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ»|سوره=24|آیه=4|ترجمه=و کسانی که زنان پاک‌دامن را به زنا متهم می‌کنند و سپس چهار شاهد نمی‌آورند، آنان را هشتاد تازیانه بزنید و هرگز شهادتشان را نپذیرید؛ و آنان همان فاسقان‌اند.}}

== معنای قذف ==
«قَذْف» در لغت به معنای افکندن و پرتاب کردن است و در این کاربرد، برای نسبت دادن امری ناپسند به انسان به کار می‌رود.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۵، ص۸۱.</ref> در اصطلاح فقهی، قذف یعنی نسبت دادن زنا یا لواط به دیگری؛ خواه با لفظ صریح باشد، خواه با عبارتی که همین معنا را برساند.<ref>حلی، تحریر الأحکام، ج۵، ص۳۹۹؛ فیض کاشانی، مفاتیح الشرائع، ج۲، ص۸۲؛ خویی، مبانی تکملة المنهاج، ج۱، ص۲۵۲.</ref> فقیهان میان الفاظ صریح و کنایه تفکیک کرده‌اند: تنها الفاظ صریح، حد را ثابت می‌کند؛ کنایه و تعریض، حتی اگر گوینده قصد نسبت زنا داشته باشد، حد ندارد و تنها موجب تعزیر است.<ref>حلی، تحریر الأحکام، ج۵، ص۳۹۹.</ref>

== محتوای آیه ==
آیه سه کیفر را برای تهمت‌زننده‌ای که چهار شاهد بر ادعای خود اقامه نمی‌کند تعیین کرده است: هشتاد تازیانه، نپذیرفتن شهادت و حکم به فسق.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۵، ص۸۱.</ref> این سه حکم در پی یکدیگر آمده و هر یک دیگری را تأکید می‌کند؛ نخست کیفر بدنی، سپس محرومیت اجتماعی از شهادت و در پایان، وصف فسق.

شرط چهار شاهد در این آیه، در برابر دو شاهدِ لازم در بسیاری از دعاوی، سخت‌گیری ویژه‌ای است که با دشواری اثبات زنا و اهمیت حفظ آبروی افراد تناسب دارد. قرآن در آیه سیزدهم همین سوره نیز از کسانی که نسبت زنا می‌دهند خواسته است چهار شاهد بیاورند و در غیر این صورت، آنان را دروغگو شمرده است.<ref>قرآن کریم، سوره نور، آیه ۱۳.</ref>

== احکام فقهی ==
=== حدّ و کیفیت اجرا ===
حدّ قذف هشتاد ضربه است و در این حکم میان آزاد و برده، و مرد و زن تفاوتی نیست. قاذف را با لباس بر تن می‌زنند و برهنه نمی‌کنند و ضربات به گونه‌ای متوسط فرود می‌آید.<ref>خویی، منهاج الصالحین، ج۳، ص۴۳، مسأله ۲۱۱؛ طبرسی، مجمع البیان، ج۷، ص۲۲۲.</ref> بر پایه گزارش طبرسی، امامیه حدّ را برای برده و آزاد یکسان هشتاد ضربه می‌دانند، برخلاف بیشتر فقیهان اهل سنت که برای برده چهل ضربه گفته‌اند.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۷، ص۲۲۲.</ref>

=== شرایط قاذف و مقذوف ===
در قاذف، بلوغ و عقل شرط است؛ اگر کودک یا دیوانه قذف کند، حد بر او جاری نمی‌شود. آزاد یا برده بودن و مسلمان یا کافر بودن قاذف نیز در ثبوت حد تفاوتی ایجاد نمی‌کند.<ref>خویی، منهاج الصالحین، ج۳، ص۴۲، مسأله ۲۰۱.</ref> در مقذوف نیز افزون بر بلوغ و عقل، آزادی، اسلام و احصان (پاک‌دامنی) شرط است؛ اگر این اوصاف فراهم نباشد، حدّ ثابت نمی‌شود و حاکم می‌تواند تعزیر کند. اگر پدر فرزند خود را قذف کند، حدّ بر او جاری نمی‌شود.<ref>همان، مسأله ۲۰۲.</ref>

=== مطالبه، عفو و سقوط حد ===
اجرای حدّ قذف به درخواست مقذوف بسته است و بدون مطالبه او اجرا نمی‌شود. اگر مقذوف عفو کند، حق مطالبه پس از آن ساقط می‌شود و با مرگ او پیش از مطالبه یا عفو، اولیای او می‌توانند مطالبه یا عفو کنند.<ref>همان، مسائل ۲۰۰، ۲۰۴ و ۲۰۵.</ref> حدّ با اقامه بینه، تصدیق کسی که حق بر اوست یا عفو ساقط می‌شود؛ و اگر شوهر همسر خود را قذف کند، [[لعان]] نیز موجب سقوط حق قذف است.<ref>همان، مسأله ۲۰۹.</ref> در مقابل، ثبوت قذف با شهادت دو عادل یا با اقرار است.<ref>همان، مسأله ۲۱۲.</ref>

=== گستره حکم ===
آیه تنها از «محصنات» یعنی زنان پاک‌دامن سخن گفته است، اما فقیهان حکم مردان را نیز همان دانسته‌اند.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۷، ص۲۲۲.</ref> علامه طباطبایی نیز با استناد به اطلاق آیه و روایات اهل‌بیت(ع)، حکم را شامل مرد و زن، آزاد و برده می‌داند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۵، ص۸۱.</ref> حرمت قذف به مسلمانان محدود نیست و روایات شیعه، قذف غیرمسلمان را نیز نهی کرده‌اند.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۸، أبواب حد القذف، باب ۱.</ref>

== ارتباط با آیات دیگر ==
آیه پنجم سوره نور، توبه‌کنندگان را از حکم پیشین استثنا می‌کند: «إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ».<ref>قرآن کریم، سوره نور، آیه ۵.</ref> مفسران در این باره اختلاف دارند که استثنا تنها به حکم فسق بازمی‌گردد یا به هر دو حکم فسق و نپذیرفتن شهادت؛ طبرسی دیدگاه دوم را به امام باقر و امام صادق(ع) نسبت می‌دهد که با توبه، شهادت قاذف پذیرفته می‌شود.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۷، ص۲۲۲.</ref> علامه طباطبایی نیز با تکیه بر سیاق، بازگشت استثنا به هر دو حکم را تقویت کرده است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۵، ص۸۱.</ref>

آیه ششم همین سوره حکم [[لعان]] را برای مردی بیان می‌کند که همسر خود را قذف کرده و شاهدی جز خود ندارد؛ در این حالت، سوگندهای چهارگانه او جای شهادت چهار شاهد را می‌گیرد و با اجرای لعان، حدّ قذف از او برداشته می‌شود.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۷، ص۲۲۶؛ خویی، منهاج الصالحین، ج۳، ص۴۳، مسأله ۲۰۹.</ref> آیات یازدهم تا بیستم سوره نور به [[داستان افک]] می‌پردازد و آیه بیست و سوم، کسانی را که به زنان پاک‌دامن و مؤمن نسبت زنا می‌دهند، گرفتار لعن و عذاب دنیا و آخرت می‌داند.<ref>قرآن کریم، سوره نور، آیات ۱۱ تا ۲۰ و ۲۳.</ref>

== شأن نزول ==
در برخی گزارش‌های تفسیری، نزول آیه قذف با [[داستان افک]] پیوند خورده است. علامه طباطبایی در بررسی روایات افک، این اشکال را مطرح می‌کند که اگر حد قذف پیش از آن حادثه تشریع شده بود، باید درباره تهمت‌زنندگان اجرا می‌شد؛ ازاین‌رو نزول آیه قذف را پس از حادثه افک و با فاصله زمانی می‌داند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۵، ص۱۰۵.</ref>

این بحث نشان می‌دهد که مورد نزول، حکم آیه را به همان واقعه محدود نمی‌کند. علامه طباطبایی تصریح می‌کند که آیه اطلاق دارد و شامل قاذفِ مرد و زن، آزاد و برده می‌شود و روایات اهل‌بیت(ع) نیز بر همین اطلاق تکیه دارد.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۵، ص۸۱.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{منابع}}
* قرآن کریم.
* طباطبایی، سید محمدحسین؛ ''المیزان فی تفسیر القرآن''، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ج۱۵.
* طبرسی، فضل بن حسن؛ ''مجمع البیان فی تفسیر القرآن''، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ اول، ۱۴۱۵ق، ج۷.
* حلی، حسن بن یوسف؛ ''تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة''، قم: مؤسسة الإمام الصادق(ع)، ج۵.
* خویی، سید ابوالقاسم؛ ''منهاج الصالحین''، قم: مؤسسة الخوئی الإسلامیة، ج۳.
* خویی، سید ابوالقاسم؛ ''مبانی تکملة المنهاج''، ج۱.
* فیض کاشانی، محسن؛ ''مفاتیح الشرائع''، ج۲.
* حرّ عاملی، محمد بن حسن؛ ''وسائل الشیعة''، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ج۲۸.

{{فقه}}

[[رده:آیات الاحکام]]
[[رده:آیات سوره نور]]
[[رده:آیه‌های با عناوین خاص]]
[[رده:احکام قضایی و جزایی]]