نیشابور

نیشابور، از شهرهای بزرگ و تاریخی خراسان و یکی از کانون‌های علم و حدیث در جهان اسلام بود. این شهر در سال ۳۱ هجری در دورهٔ عثمان بن عفان به دست عبدالله بن عامر فتح شد و در سده‌های بعد به «کانون فضلا و سرچشمهٔ عالمان» شهرت یافت. این شهر امروزه در ایران قرار دارد. نیشابور در سال ۶۱۸ هجری به دست مغولان ویران شد و پس از آن هرگز به شکوه پیشین بازنگشت.

نام

دربارهٔ وجه تسمیهٔ نیشابور اختلاف است. یاقوت حموی چند قول را نقل می‌کند: برخی گفته‌اند سابور (شاپور) هنگام گذر از آنجا گفت اینجا برای ساختن شهر مناسب است و آن را «نیسابور» نامیدند؛ برخی دیگر آن را برگرفته از «نیست سابور» (سابور نیست) دانسته‌اند، زیرا یاران سابور در جست‌وجوی او به آنجا رسیدند و او را نیافتند. از دیگر نام‌های آن «ابر شهر» و «ایرانشهر» را آورده‌اند.

موقعیت جغرافیایی

یاقوت نیشابور را شهری بزرگ با فضیلت‌های بسیار وصف می‌کند: «مَدِينَةٌ عَظِيمَةٌ ذَاتُ فَضَائِلَ جَسِيمَةٍ، مَعْدِنُ الْفُضَلَاءِ وَ مَنْبَعُ الْعُلَمَاءِ، لَمْ أَرَ فِيمَا طُفْتُ مِنَ الْبِلَادِ مَدِينَةً كَانَتْ مِثْلَهَا»؛ «شهری بزرگ با فضیلت‌های بسیار، کانون فضلا و سرچشمهٔ عالمان؛ در سفرهایی که کردم، شهری مانند آن ندیدم.»

به گزارش او، فاصلهٔ نیشابور تا ری صد و شصت فرسخ، تا سرخس چهل فرسخ و از سرخس تا مرو شاهجان سی فرسخ بود. آب آشامیدنی بیشتر مردم شهر از کاریزهایی تأمین می‌شد که در زیر زمین جریان داشت و مردم از راه سرداب‌ها به آن دسترسی پیدا می‌کردند؛ به گفتهٔ یاقوت، این آب چندان شیرین نبود. او نیشابور را پر میوه و نعمت وصف می‌کند و از ریواس بسیار بزرگ آن یاد می‌کند که یکی از آن‌ها پنج رطل عراقی وزن داشت.

فتح اسلامی

به گزارش یاقوت، مسلمانان نیشابور را در روزگار عثمان بن عفان و به دست عبدالله بن عامر بن کریز در سال ۳۱ هجری به صلح گشودند و او در آنجا مسجد جامع ساخت. برخی نیز گفته‌اند که این شهر در روزگار عمر بن خطاب به دست احنف بن قیس فتح شد و سپس مردم آن پیمان شکستند و عبدالله بن عامر آن را دوباره گشود.

شکوفایی علمی

نیشابور در سده‌های سوم تا ششم هجری از مهم‌ترین مراکز حدیث و دانش در شرق جهان اسلام بود. یاقوت می‌نویسد که از این شهر «امامان علم» بیشمار برخاستند. وجود مدارس و کتابخانه‌های فراوان و مهاجرت عالمان به آن، نیشابور را به یکی از قطب‌های علمی خراسان تبدیل کرده بود.

حوادث ویرانگر

نیشابور در تاریخ خود دو ویرانی بزرگ را تجربه کرد. نخست در سال ۵۴۸ هجری، غزان (ترکان غز) پس از اسارت سلطان سنجر، بیشتر خراسان را گرفتند و به نیشابور رسیدند؛ به گزارش یاقوت، هر کس را یافتند کشتند و اموالشان را بردند و شهر را ویران و به آتش کشیدند، چنان‌که کسی در آن نماند. پس از آن، مؤید، یکی از مملوکان سنجر، مردم را به محلهٔ «شاذیاخ» منتقل کرد و آن را ساخت و دیوار کشید و شهر بار دیگر آباد شد.

ویرانی دوم در سال ۶۱۸ هجری به دست مغولان رخ داد. به گزارش یاقوت، مردم خراسان و غریبان در نیشابور گرد آمدند و شهر را حصار کردند؛ چون پیشوای مغولان نزدیک دیوار آمد، مردی از نیشابوریان او را با تیر کشت. مغولان نزد چنگیزخان بازگشتند و او خود به نیشابور آمد و شهر را محاصره کرد. به گفتهٔ یاقوت، برخی گزارش کرده‌اند که علوی‌ای بر یکی از دروازه‌ها مقدم بود و با مغولان بر تسلیم شهر مکاتبه کرد؛ به هر حال، مغولان وارد شهر شدند و همهٔ ساکنان آن، از بزرگ و کوچک و زن و کودک، را کشتند و شهر را چنان ویران کردند که با زمین یکسان شد.

ارزیابی

نیشابور در تاریخ اسلام، نمونهٔ شهری است که میان شکوفایی علمی و ویرانی‌های سیاسی قرار داشت. وصف یاقوت از آن به عنوان «کانون فضلا» و یادکرد او از عالمان بی‌شمار آن، جایگاه علمی شهر را نشان می‌دهد؛ در برابر، گزارش‌های او از حملات غزان و مغولان، از شدت ویرانی و آسیب‌های تاریخی آن حکایت دارد.

منابع

• یاقوت حموی، شهاب‌الدین؛ معجم البلدان، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۵.