علی بن سلیمان بحرانی

«علی بن سلیمان بحرینی» (متوفی ۶۷۲ ق)، حکیم و فیلسوف بزرگ شیعه اهل بحرین در قرن هفتم هجری و از شاگردان کمال‌الدین احمد بحرینی است. شهرت وی بیشتر در علم حکمت و فلسفه بوده است. ابن میثم بحرانی از شاگردان مبرّز اوست.

نام کامل	علی بن سلیمان بحرانی
زادگاه	بحرین
وفات	۶۷۲ هجری
مدفن	بحرین
اساتید	کمال‌الدین احمد بن علی بحرینی،...
شاگردان	ابن میثم بحرانی،...
آثار	اشارات، مفتاح الخیر،...

زندگی‌نامه

جمال الدین علی بن سلیمان، شاگرد حکیم و دانشمند بزرگ کمال الدین احمد بن علی بن سعید بحرینی است که او نیز از علمای نامی بحرین و مفاخر دانشمندان قرن هفتم هجری بوده است.

علی بن سلیمان و استادش کمال الدین احمد هر دو معاصر فیلسوف بزرگ شیعه، خواجه نصیرالدین طوسی بوده‌اند و چنانکه خواهیم دید، استاد به وسیله شاگردش با خواجه نصیر مکاتبه داشته و با هم در ارتباط بوده‌اند.

جمال الدین علی بن سلیمان چنانکه بدست می آید در بحرین از محضر استاد نامبرده استفاده شایان نموده و خود نیز در آن دیار توطن داشته است، و هم در آن بلاد بود که ابن میثم بحرانی (۶۳۶-۶۹۹ ق) دانشمند معروف از دانش وی بهره مند گشت و در محضر پرفیضش شرائط شاگردی به عمل آورد و بعدها کتاب «اشارات» او را شرح کرد.

جمال الدین علی، فرزند دانشمندی به نام حسین داشته که استاد علامه حلی بوده است.

علی بن سلیمان بحرانی در نیمه دوم قرن هفتم هجری (۶۷۲ ق) در بحرین وفات یافت و همانجا نیز بخاک سپرده شد.

در نظر عالمان

علامه حلی در کتاب «خلاصة الاقوال» و شیخ حر عاملی در «امل الآمل» و شیخ یوسف بحرینی در «لؤلؤة البحرین» و محدث نوری در خاتمه «مستدرک الوسائل»، هر کدام در شرح حال علی بن سلیمان اشاره مختصری نموده و گذشته‌اند، ولی همین اشارات بخوبی ما را بمقام علمی و شخصیت فلسفی وی آگاه می سازد.

علامه حلی گفته است: «جمال الدین علی بن سلیمان بحرینی در علوم عقلی و نقلی دانشمندی گرانمایه و آشنای به قواعد علمی حکما بوده است، و هم دارای مصنفات نیکو است».

شیخ یوسف بحرانی در «لؤلؤة البحرین» می نویسد: پسر صاحب معالم در اجازه خویش نوشته است: یکی از تصنیفات بحرانی کتاب «مفتاح الخیر» -شرح دیباچه رسالة الطیر ابن سینا- است. و دیگر شرح قصیده ابن سینا در پیرامون نفس می باشد و هر دو دلیل روشنی است که آنچه علامه حلی درباره وی گفته، او زائد بر آنرا داشته است.

و هم می گوید: وی رساله «علم باری و اوصاف الهی» تألیف استادش کمال الدین احمد بن سعید بحرینی را برای خواجه نصیرالدین طوسی فرستاد و از خواجه درخواست نمود که آنرا شرح کند؛ خواجه هم آنرا شرح کرد و در اول آن اشعاری به این مطلع نوشت:

أتانی کتاب فی البلاغة منته * إلی غایة لیست تقارب بالوصف

یعنی: کتابی دریافت داشتم که در بلاغت بدرجه‌ای رسیده که نمی توان آنرا وصف کرد!

آنگاه خواجه آن اثر نفیس و مؤلف آن کمال الدین احمد و فرستنده آن جمال الدین علی بن سلیمان را به نام دو دانشمند محقق و مدقق بخوبی و با رساترین عبارت ستوده است، که می رساند آن دو دانشمند بزرگ دارای چه مقامی از علم و دانش بوده‌اند. نسخه این کتاب در نزد شیخ یوسف بحرینی و محدث نوری بوده است، چنانکه هر دو در کتب خود ذکر کرده‌اند.

البته مؤلف «ریحانة الادب» می گوید: علی بن سلیمان کتاب مزبور را بعد از فوت استادش کمال الدین احمد برای خواجه فرستاد و خواستار حل مشکلات آن گردید. در صورتیکه از عبارتی که «مستدرک» از دیباچه آن نقل می کند، این مطلب را بکلی بی اساس می سازد. زیرا خواجه در دیباچه مزبور -آنجا که نام آن دو را بطور کنایه به جمال و کمال می برد- می گوید: «أدام الله جماله و حرس کماله». این عبارت می رساند که نفر نخست جمال الدین و شخص دوم کمال الدین نام داشته و هر دو زنده بوده‌اند، و بدیهی است که منظور از جمال الدین علی بن سلیمان و کمال الدین استاد وی مؤلف کتاب بوده، به همین جهت، شیخ حر عاملی و شیخ یوسف بحرینی نیز او را به همان لقب جمال الدین نام برده‌اند.

منابع

• "با مفاخر اسلام آشنا شویم؛ جمال‌الدین علی بن سلیمان بحرینی"، علی دوانی، مکتب اسلام، شماره ۳۲، مهر ۱۳۴۰.