عبدالله محض
| عبدالله محض | |
| نام کامل | عبدالله بن حسن مثنی بن حسن بن علی بن ابی‌طالب |
| زادروز | نامعلوم؛ حدود ۷۰ق |
| زادگاه | مدینه، خانهٔ حضرت فاطمه سلام الله علیها در مسجدالنبی |
| وفات | ۱۴۵ق (به گزارشی ۱۴۴ق)، زندان هاشمیه در کوفه |
| مدفن | روشن نیست |
| آثار |
اخبار و روایات پراکنده |
| شناخته‌شده برای |
«شیخ بنی هاشم»؛ پدر محمد نفس زکیه و ابراهیم؛ گردآورندهٔ بیعت برای پسرش محمد |
عبدالله محض، با نام عبدالله بن حسن مثنی بن حسن بن علی بن ابی‌طالب، از بزرگان علویان و «شیخ بنی هاشم» در سدهٔ دوم هجری بود. مادرش فاطمه بنت الحسین بود؛ از این‌رو نسب او از پدر به امام حسن و از مادر به امام حسین علیهماالسلام می‌رسید و نخستین کسی بود که نسب حسنی و حسینی در او گرد آمد؛ به همین سبب او را «محض»، یعنی خالص، خواندند.[۱] او پدر محمد نفس زکیه و ابراهیم، رهبران قیام ۱۴۵ق، بود و خود در گردآوردن بیعت برای محمد در ابواء نقش اصلی داشت.[۲] منصور، دومین خلیفهٔ عباسیان، او را پس از حج ۱۴۰ق زندانی کرد و او در ۱۴۵ق (به گزارشی ۱۴۴ق) در زندان هاشمیهٔ کوفه درگذشت یا کشته شد.[۳]
محتویات
نام و نسب
نسب او عبدالله بن حسن، مشهور به حسن مثنی، بن حسن بن علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام است. پدرش حسن مثنی فرزند امام حسن علیه‌السلام و مادرش فاطمه دختر امام حسین علیه‌السلام بود؛ مادر فاطمه، ام‌اسحاق دختر طلحة بن عبیدالله بود.[۴] کنیه‌اش ابومحمد بود.[۵]
لقب «محض» از آن بود که نخستین کس از این خاندان بود که نسبش از دو سو به حسنین علیهماالسلام می‌رسید.[۶] به گزارش ابوالفرج اصفهانی، او می‌گفت: «أَنَا أَقْرَبُ النَّاسِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ، وَلَدَنِي رَسُولُ اللَّهِ مَرَّتَيْنِ»؛ من نزدیک‌ترین مردم به پیامبر خدا هستم؛ پیامبر خدا دو بار مرا زاده است.[۷]
بر پایهٔ مقاتل الطالبیین، او در خانهٔ حضرت فاطمه سلام الله علیها، دختر پیامبر (صلی الله علیه و آله)، در مسجدالنبی زاده شد.[۸] سال تولدش دانسته نیست؛ با توجه به سن ۷۵ سالگی در ۱۴۵ق، حدود سال ۷۰ق برآورد می‌شود.[۹]
زندگی و خانواده
منابع کهن او را «شیخ بنی‌هاشم» و پیشگام آنان در فضل، دانش و بخشش دانسته‌اند.[۱۰] در بخشندگی او نوشته‌اند شاعر پناهنده‌ای، ابوعَدی اموی، از او چهارصد دینار، از دو پسرش چهارصد دینار و از همسرش هند دویست دینار گرفت.[۱۱]
همسرانش هند دختر ابوعبیده بن عبدالله بن زمعه (مادر محمد، ابراهیم و موسی)، قریبه دختر عبدالله (مادر یحیی) و عاتکه دختر عبدالملک مخزومی (مادر ادریس و سلیمان) بودند.[۱۲] برادران تنی او حسن (مثلث) و ابراهیم (غمر) نیز در زندان منصور درگذشتند.[۱۳]
بیعت برای محمد
در سال‌های پایانی حکومت امویان، جمعی از بنی‌هاشم در ابواء گرد آمدند؛ در میان آنان منصور، صالح بن علی، عبدالله بن حسن و دو پسرش محمد و ابراهیم بودند.[۱۴] عبدالله خدا را ستود و گفت: «قَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّ ابْنِي هَذَا هُوَ الْمَهْدِيُّ، فَهَلُمُّوا فَلْنُبَايِعْهُ»؛ شما می‌دانید که این پسر من همان مهدی است؛ بیایید با او بیعت کنیم. حاضران، از جمله منصور، با محمد بیعت کردند.[۱۵]
عبدالله نمی‌خواست امام صادق علیه‌السلام در مجلس باشد. امام آمد و فرمود: «لَا تَفْعَلُوا، فَإِنَّ هَذَا الْأَمْرَ لَمْ يَأْتِ بَعْدُ... وَإِنَّ ابْنَيْكَ لَمَقْتُولَانِ»؛ چنین نکنید که این کار هنوز فرا نرسیده است... و همانا دو پسر تو کشته خواهند شد. عبدالله سخن او را به حسد به پسرش نسبت داد و امام پاسخ داد: «وَاللَّهِ مَا ذَاكَ يَحْمِلُنِي، وَلَكِنْ هَذَا وَإِخْوَتُهُ وَأَبْنَاؤُهُمْ دُونَكُمْ»؛ به خدا سوگند چنین نیست؛ خلافت از آنِ این و برادران و فرزندانشان است، نه شما.[۱۶] به نوشتهٔ ابوالفرج، همین بیعت سبب سخت‌گیری عباسیان شد.[۱۷]
دستگیری و زندان
منصور در پی محمد و ابراهیم افتاد. به گزارش مقاتل، جاسوسی به نام عقبة بن سلم را نزد او فرستاد و عبدالله به او گفت پسرش در فلان وقت خروج خواهد کرد.[۱۸] در حج سال ۱۴۰ق، منصور از او دربارهٔ جای پسرانش پرسید. عبدالله گفت: «لَا أَعْلَمُ»؛ نمی‌دانم. منصور گفت باید آنان را بیاورد و عبدالله پاسخ داد: «لَوْ كَانَ تَحْتَ قَدَمِي مَا رَفَعْتُهُمَا عَنْهُ»؛ اگر زیر پای من بود، پایم را از او برنمی‌داشتم. منصور دستور داد او را زندانی کنند و سه سال در دار مروان مدینه نگه داشتند.[۱۹]
در سال ۱۴۴ق، ریاح بن عثمان، والی مدینه، به دستور منصور، او و بزرگان بنی‌حسن را در غل و زنجیر به ربذه و عراق فرستاد؛ طبری از حدود چهارصد زندانی دیگر نیز یاد کرده است.[۲۰] امام صادق علیه‌السلام در ربذه چون کاروان را دید، گریست و فرمود: «وَاللَّهِ لَا تُحْفَظُ لِلَّهِ حُرْمَةٌ بَعْدَ هَذَا»؛ به خدا سوگند، پس از این، حرمت خدا نگاه داشته نخواهد شد.[۲۱]
زندانیان را در هاشمیهٔ کوفه در حبسی تنگ جای دادند؛ به گزارش مقاتل، از تاریکی شب و روز را نمی‌شناختند و وقت نماز را از تسبیح علی بن حسن می‌فهمیدند.[۲۲] عبدالله به خویشانش که او را به تسلیم پسرانش فرا می‌خواندند، گفت: «وَاللَّهِ لَبَلِيَّتِي أَعْظَمُ مِنْ بَلِيَّةِ إِبْرَاهِيمَ»؛ به خدا سوگند بلای من از بلای ابراهیم بزرگ‌تر است؛ خدا به ابراهیم فرمان داد پسرش را قربانی کند و آن اطاعت بود، اما از او می‌خواهند پسرانش را برای کشتن تسلیم کند.[۲۳]
شهادت
عبدالله در زندان هاشمیه درگذشت؛ مقاتل الطالبیین سال آن را ۱۴۵ق و سنش را ۷۵ سال نوشته است.[۲۴] دربارهٔ مرگ او اختلاف است: طبری نوشته که او نخستین کسی بود که در آن زندان مرد و برادرش حسن بر او نماز خواند.[۲۵] مقاتل الطالبیین از «کشته شدن» او سخن گفته و به نقل از محمد بن علی بن حمزه، فرو ریختن اتاقی بر او را آورده است.[۲۶] ابن سعد نیز مرگ او را در زندان منصور در کوفه ثبت کرده است.[۲۷] در سال مرگ اختلاف است: طبری آن را در حوادث ۱۴۴ق آورده است. جای دفن او روشن نیست.
فرزندان و سرنوشت آنها
محمد، مشهور به نفس زکیه (مادرش هند)، در مدینه در ۱۴۵ق قیام کرد و در همان سال در محلهٔ احجار الزیت کشته شد و سرش را برای منصور بردند.[۲۸] ابراهیم، از همان مادر، در بصره قیام کرد و در ۲۵ ذی‌القعده ۱۴۵ق در باخمرا کشته شد.[۲۹] موسی، مشهور به جون، در ربذه تازیانه خورد و سپس آزاد شد و بسیاری از علویان از نسل او هستند.[۳۰]
یحیی، از مادرش قریبه، از بازماندگان واقعه فخ بود؛ در ۱۷۶ق در دیلم قیام کرد، به دست هارون الرشید گرفتار شد و در زندان درگذشت.[۳۱] ادریس، برادر تنی سلیمان، نیز از فخ جان به در برد، به مصر و سپس مراکش رفت و دولت ادریسیان را بنیان نهاد و به تحریک هارون با سم کشته شد.[۳۲] امام رضا علیه‌السلام دربارهٔ او فرمود: «إِدْرِيسُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ مِنْ شُجْعَانِ أَهْلِ الْبَيْتِ»؛ ادریس بن عبدالله از دلاوران اهل بیت است.[۳۳] سلیمان در واقعه فخ کشته شد.[۳۴] از دختران او زینب را نام برده‌اند که همسر علی بن حسن بود.[۳۵]
جایگاه و ارزیابی
منابع کهن او را بزرگ بنی‌هاشم و در فضل و دانش پیشگام آنان دانسته‌اند.[۳۶] او پس از درگذشت جعفر بن حسن، سرپرستی موقوفات خاندان را گرفت و در همین جایگاه با زید بن علی بن حسین درگیری لفظی یافت.[۳۷] نقش او در بیعت ابواء از دیدگاه برخی سبب سخت‌گیری عباسیان شد و امام صادق علیه‌السلام او را از آن پرهیز داده بود.[۳۸] صبر او در زندان و خودداری‌اش از تسلیم پسرانش ستوده شده است.[۳۹] نسل او از راه موسی جون و ادریس در تاریخ علویان و شمال آفریقا اثر گذاشت.[۴۰]
پانویس
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۱۲۲-۱۲۳.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۱۴۰-۱۴۱.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۱۲۵؛ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ج۷، ص۵۵۱.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۱۲۲.
- ↑ همان، ج۱، ص۱۲۲.
- ↑ همان، ج۱، ص۱۲۳.
- ↑ همان، ج۱، ص۱۲۳.
- ↑ همان، ج۱، ص۱۲۳.
- ↑ همان، ج۱، ص۱۲۵.
- ↑ همان، ج۱، ص۱۲۳.
- ↑ همان، ج۱، ص۱۲۵.
- ↑ همان، ج۱، ص۱۵۷، ۲۵۹، ۲۸۷ و ۳۰۸.
- ↑ همان، ج۱، ص۱۲۶-۱۲۷؛ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ج۷، ص۵۵۱.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۱۴۰.
- ↑ همان، ج۱، ص۱۴۰-۱۴۱.
- ↑ همان، ج۱، ص۱۴۱-۱۴۲.
- ↑ همان، ج۱، ص۱۵۸.
- ↑ همان، ج۱، ص۱۴۴-۱۴۵.
- ↑ همان، ج۱، ص۱۴۶-۱۴۷.
- ↑ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ج۷، ص۵۵۰.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۱۴۹.
- ↑ همان، ج۱، ص۱۳۱.
- ↑ همان، ج۱، ص۱۴۷.
- ↑ همان، ج۱، ص۱۲۵.
- ↑ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ج۷، ص۵۵۱.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۱۲۵ و ص۱۵۴.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۵، ص۴۵ (به نقل از طبقات ابن سعد).
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۱۵۷ و ص۱۷۷.
- ↑ همان، ج۱، ص۲۳۲.
- ↑ همان، ج۱، ص۱۵۱ و ص۲۵۹.
- ↑ همان، ج۱، ص۳۰۸ و ص۳۲۳؛ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ج۸، ص۲۴۲.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۳، ص۲۳۰-۲۳۱.
- ↑ همان، ج۳، ص۲۳۱.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۲۸۷ و ص۳۰۰.
- ↑ همان، ج۱، ص۱۲۹.
- ↑ همان، ج۱، ص۱۲۳.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۷، ص۱۱۶.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۱۴۱-۱۴۲ و ص۱۵۸.
- ↑ همان، ج۱، ص۱۴۷ و ص۱۵۱.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۳، ص۲۳۰؛ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۲۵۹.
منابع
- ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین؛ مقاتل الطالبیین، مقدمه و تصحیح کاظم المظفر، قم: مؤسسة دار الکتاب و منشورات المکتبة الحیدریة، چاپ دوم، ۱۳۸۵ق؛ ج۱.
- طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الأمم و الملوک، بیروت: دار التراث، بی‌تا؛ ج۷ و ۸.
- امین، سید محسن؛ أعیان الشیعة، تحقیق حسن الأمین، بیروت: دار التعارف، بی‌تا؛ ج۳، ۵ و ۷.
