رضاع

«رِضاع» در لغت به معنى شير خوردن یا شير دادن است و در اصطلاح فقهی، به این معناست که کودکى، شیر غیر مادر خود را با شرایط خاصى بنوشد؛ در این صورت به آن زن «دایه» می‌گویند و بستگان زن به او مَحرم مى‌شوند که به آن «مَحرم رضاعى» گفته مى‌شود و احکام خاص خود را دارد.

مفهوم رضاع

«رضع، رضاع و رضاعة» در لغت به معنى شير خوردن و «ارضاع» به معنى شير دادن -مادر به فرزند خود- است. این واژه در قرآن کریم در دو آیه زیر آمده است:

• «وَ الْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ...»؛ مادرانى كه مى‌خواهند شيردادن را به فرزندان خود كامل سازند، دو سال تمام شيرشان بدهند... .
• «يَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ...»؛ روزی که آن را می‌بینید، (آنچنان وحشت سراپای همه را فرامی‌گیرد که) هر مادر شیردهی، کودک شیرخوارش را فراموش می‌کند.

همچنین «رضاع» در اصطلاح به این معناست که کودکى، شیر غیر مادر خود را با شرایط خاصى بنوشد؛ در این صورت به آن زن «دایه» می گویند و بستگان او مَحرم مى شود که به آن، «مَحرم رضاعى یا شیرى» گفته مى شود. در ادامۀ آیۀ نخست، جملۀ «... وَ إِنْ أَرَدتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادَكُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ...»؛ (و هرگاه بخواهيد كسى ديگر را به شيردادن فرزندتان برگماريد، اگر مزدى نيكو و در خورش بپردازيد گناهى نيست)، را می‌توان اشاره به همین معنای اصطلاحی «رضاع» دانست.

«از جمله اسباب تحريم (در ازدواج)، «رضاع» است و حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه وآله فرمود: «يحرم من الرّضاع ما يحرم من النّسب»: يعنى حرام مى‌شود از جهت رضاع آن كسانى كه حرام مى‌شوند از جهت نسب، مثلا مادر و دختر و خواهر كه از جهت نسب حرام هستند، اگر يكى از اين عناوين حاصل شد، از جهت رضاع نيز باعث نشر حرمت مى‌شود».

شرایط شیرخوارگى محرمیت

• شیر دایه، محصول زایمان و آمیزش شرعى و حلال باشد. بنابراین، اگر زنى بدون زایمان، کودک را شیر بدهد یا از راه زنا زایمان کند، به کودک محرم نمى شود.

• کودک، شیر را به طور مستقیم از پستان بمکد. اگر شیر را در دهانش بدوشند یا در ظرفى بدوشند و به او بدهند، محرم نمى شود.

• دایه هنگام شیردادن، زنده باشد؛ بنابراین اگر کودک، همه یا برخى از نصاب شیرخوارگى را از زن مرده تغذیه کند، سبب محرمیت نمى شود.

• سن شیرخوار از ۲۴ ماه قمرى، تجاوز نکرده باشد.

کمیت و کیفیت شیرخوردن به سه شکل زیر باشد:

• آن قدر شیر بخورد که گوشتش بروید و استخوانش محکم شود.
• یک شبانه روز، غذایش منحصر در شیر دایه باشد.
• ۱۵ مرتبه به طور مکفى و متوالى شیر دایه را بنوشد.

کودک باید ۱۵ مرتبه از یک زن شیر بنوشد و اگر چند مرتبه از یک زن و چند مرتبه از زن دیگر شیر بنوشد، گرچه شوهر آن دو، یک نفر باشد، سبب محرمیت نمى شود.

احکام شیرخوارگى

• هرگاه شیرخوارگى با همه شرایط، تحقق یافت، دایه و شوهرش، پدر و مادر رضاعى کودک شیرخوار مى شوند و پدران و مادران آن‌ها اجداد کودک محسوب مى شوند و فرزندانشان برادران و خواهران رضاعى کودک شمرده مى شوند - چه آن‌ها که پیش‌تر به دنیا آمده اند و چه آن‌ها که بعداً به دنیا مى آیند -؛ و در واقع کودک شیرخوار، یکى از فرزندان این خانواده به حساب مى آید و کلیه کسانى که در جدول گذشته برشمردیم از راه شیرخوارگى بر این کودک محرم مى شوند.
• پدر اصلى کودک رضاعى، نمى تواند با هیچ یک از فرزندان پدر رضاعى او ازدواج کند؛ چنان که نمى تواند با فرزندان نسبى مادر رضاعى کودک، ازدواج کند.
• اگر مادربزرگى، نوه دخترى خود را با شرایط یادشده شیر بدهد، مادر کودک بر همسرش حرام مى شود و عقد ازدواج آن‌ها باطل مى گردد.
• اگر کسى در تحقق شیرخوارگى یا برخى از شرایط آن از نظر کمى و کیفى تردید داشته باشد، باید بنا را بر عدم محرمیت بگذارد.