آیه اهل الذکر
آیه اهل الذکر یا آیه سؤال، به آیهٔ ۴۳ سوره نحل و آیهٔ ۷ سوره انبیاء اشاره دارد. در این دو آیه، خداوند پس از یادآوری اینکه پیامبران پیشین نیز انسانی مانند دیگر مردمان بودند، منکران را به پرسش از «اهل ذکر» فرمان می‌دهد: «فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ»؛ «اگر نمی‌دانید، از اهل ذکر بپرسید».[۱]
مفسران در مصداق «اهل ذکر» اختلاف دارند. بیشتر مفسران اهل سنت آن را بر عالمان اهل کتاب تطبیق کرده‌اند. مفسران شیعه با تکیه بر اینکه «ذکر» در قرآن نامی برای خود قرآن است و با استناد به روایات، اهل بیت علیهم‌السلام را مصداق آن دانسته و آیه را از مستندات مرجعیت علمی آنان شمرده‌اند.[۲]
محتویات
متن آیه
آیه در سورهٔ نحل چنین است: «وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُّوحِي إِلَيْهِمْ ۖ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ»؛ «و پیش از تو [نیز] جز مردانی که به آنان وحی می‌کردیم نفرستادیم؛ پس اگر نمی‌دانید، از اهل ذکر بپرسید». همین آیه در سورهٔ انبیاء با تفاوتی اندک در آغاز آن آمده است: «وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ إِلَّا رِجَالًا نُّوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ»؛ «و پیش از تو جز مردانی که به آنان وحی می‌کردیم نفرستادیم؛ پس اگر نمی‌دانید، از اهل ذکر بپرسید».[۳]
سیاق نزول
سوره نحل و سوره انبیاء از سوره‌های مکی‌اند و در هر دو، به بهانه‌جویی مشرکان دربارهٔ پیامبری یک انسان پاسخ داده شده است. در سورهٔ نحل، پیش از این آیه از انتظار مشرکان برای فرود آمدن فرشتگان سخن رفته است: «هَلْ يَنظُرُونَ إِلَّا أَن تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ»؛ «آیا جز این انتظار می‌برند که فرشتگان به سراغشان بیایند یا فرمان پروردگارت [بر عذاب] فرا رسد؟». در سورهٔ انبیاء نیز در پی این آیه تأکید می‌شود که پیامبران پیکرهایی نبودند که غذا نخورند: «وَمَا جَعَلْنَاهُمْ جَسَدًا لَّا يَأْكُلُونَ الطَّعَامَ»؛ «و آنان را پیکرهایی که غذا نمی‌خورند قرار ندادیم». بر این پایه، آیه در مقام پاسخ به بهانه‌ای است که پیامبری یک انسان را ناممکن می‌شمرد و منکران را به پرسش از آگاهان ارجاع می‌دهد؛ طبرسی در مجمع البیان و طبری در جامع البیان نیز آیه را در همین سیاق تفسیر کرده‌اند.[۴]
معنای ذکر
«ذکر» در لغت عرب به معنای یاد و یادآوری است و در کاربرد قرآنی، یکی از نام‌های قرآن شمرده می‌شود. قرآن خود را «ذکر» می‌نامد: «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ»؛ «بی‌گمان ما خود این ذکر [= قرآن] را فرو فرستادیم و بی‌گمان نگهبان آنیم». همین کاربرد در آیهٔ پس از آیهٔ اهل الذکر نیز دیده می‌شود: «وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ»؛ «و این ذکر [= قرآن] را بر تو فرو فرستادیم تا برای مردم روشن کنی آنچه را که به سویشان نازل شده است». از این کاربرد نتیجه گرفته شده است که «اهل ذکر» یعنی کسانی که دانش قرآن نزد آنان است؛ زیرا «اهل» بر کسی اطلاق می‌شود که به چیزی اختصاص و آگاهی دارد.[۵]
اهل ذکر در روایات
در منابع روایی شیعه، این عنوان بر اهل بیت علیهم‌السلام تطبیق شده است. تفسیر عیاشی ذیل همین آیه، روایتی از امام باقر علیه‌السلام آورده است: «نحن أهل الذکر»؛ «ما اهل ذکر هستیم». همین مضمون از امام صادق علیه‌السلام نیز نقل شده است.[۶]
علامه مجلسی در «کتاب القرآن» بحار الأنوار، روایات مربوط به مصداق اهل ذکر را گرد آورده است. در منابع اهل سنت نیز روایاتی در تطبیق این آیه بر اهل بیت علیهم‌السلام گزارش شده و قندوزی حنفی آن‌ها را در ینابیع المودة در شمار فضایل اهل بیت آورده است.[۷]
دلالت بر مرجعیت علمی
مفسران شیعه این آیه را از مستندات مرجعیت علمی اهل بیت علیهم‌السلام می‌شمارند. صورت استدلال آنان چنین است: ذکر در قرآن بر خود قرآن اطلاق می‌شود؛ اهل ذکر کسانی‌اند که دانش قرآن نزد آنان است؛ روایات این عنوان را بر اهل بیت علیهم‌السلام تطبیق کرده‌اند؛ پس اهل بیت علیهم‌السلام مرجع دانش قرآنی‌اند. متکلمان شیعه از همین مقدمات در اثبات امامت اهل بیت علیهم‌السلام نیز بهره گرفته‌اند.[۸]
فرمان آیه نیز مطلق است و به زمان، موضوع یا گروهی خاص مقید نشده است: «إِن كُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ»؛ «اگر نمی‌دانید». بر این پایه، هر ناآگاه موظف است برای رفع نادانی خود به آگاهان مراجعه کند. مکارم شیرازی در تفسیر نمونه، این آیه را از مستندات وجوب رجوع جاهل به عالم و در پی آن، مبنای تقلید از مجتهد دانسته است.[۹]
برخی مفسران شیعه گامی فراتر رفته و از اطلاق این فرمان، حجیت مطلق پاسخ اهل ذکر را نتیجه گرفته و آن را نشانهٔ مصونیت علمی آنان شمرده‌اند؛ به این بیان که خردمندان، کسی را که در پاسخ‌های خود ممکن است دچار خطا شود، به‌طور مطلق مرجع نمی‌شناسند. این استدلال با حدیث ثقلین تقویت می‌شود که در آن، پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله قرآن و اهل بیت خود را دو یادگار جدایی‌ناپذیر خوانده است.[۱۰]
اشکال سیاق
مهم‌ترین اشکالی که بر تطبیق آیه بر اهل بیت علیهم‌السلام وارد شده، سیاق آیه است: مخاطبان آیه مشرکان مکه بودند که اهل بیت علیهم‌السلام را مرجع دینی نمی‌شناختند و ارجاع آنان به کسانی که قبولشان نداشتند، بی‌فایده می‌نمود. برخی مفسران از همین رو، اهل ذکر را بر اهل کتاب حمل کرده‌اند.[۱۱]
مفسران شیعه به این اشکال پاسخ داده‌اند. نخست، خطاب به گروهی خاص، حکم آیه را به آن گروه محدود نمی‌کند؛ زیرا ملاک ارجاع در آیه نادانی پرسشگر است و این ملاک در هر زمان و برای هر کس جاری است. دوم، قرآن در آیهٔ بعد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله را مخاطب نزول «ذکر» می‌خواند و بدین ترتیب نشان می‌دهد که اهل ذکر صاحبان دانش قرآنی‌اند، نه صرفاً اهل کتاب. سوم، روایات امامیه خود قرینهٔ تفسیری آیه‌اند و مقصود از اهل ذکر را روشن می‌کنند.[۱۲]
دیدگاه مفسران اهل سنت
بیشتر مفسران اهل سنت «اهل ذکر» را بر عالمان یهود و نصارا تطبیق کرده‌اند. بر پایهٔ این دیدگاه، مشرکان موظف شدند دربارهٔ بشری بودن پیامبران از اهل کتاب بپرسند؛ زیرا آنان کتاب آسمانی داشتند و از سرگذشت پیامبران آگاه بودند.[۱۳]
در برابر، گروهی از مفسران، از جمله در روایتی از ابن عباس، «اهل ذکر» را اهل قرآن دانسته‌اند. این دیدگاه با تفسیر شیعه همسو است، هرچند مصداق آن را به اهل بیت علیهم‌السلام محدود نمی‌کند.[۱۴]
پانویس
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ نحل، آیهٔ ۴۳؛ قرآن کریم، سورهٔ انبیاء، آیهٔ ۷.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۴۳ سورهٔ نحل؛ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ ۴۳ سورهٔ نحل.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ نحل، آیهٔ ۴۳؛ قرآن کریم، سورهٔ انبیاء، آیهٔ ۷.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ نحل، آیهٔ ۳۳؛ قرآن کریم، سورهٔ انبیاء، آیهٔ ۸؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۴۳ سورهٔ نحل؛ طبری، جامع البیان، ذیل آیهٔ ۴۳ سورهٔ نحل.
- ↑ راغب اصفهانی، المفردات، واژهٔ «ذکر»؛ قرآن کریم، سورهٔ حجر، آیهٔ ۹؛ قرآن کریم، سورهٔ نحل، آیهٔ ۴۴؛ طوسی، التبیان، ذیل آیهٔ ۴۳ سورهٔ نحل؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۴۳ سورهٔ نحل.
- ↑ عیاشی، تفسیر العیاشی، ذیل آیهٔ ۴۳ سورهٔ نحل؛ بحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن، ذیل آیهٔ ۴۳ سورهٔ نحل.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، کتاب القرآن؛ قندوزی، ینابیع المودة.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۴۳ سورهٔ نحل؛ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ ۴۳ سورهٔ نحل.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ذیل آیهٔ ۴۳ سورهٔ نحل؛ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ ۴۳ سورهٔ نحل.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۴۳ سورهٔ نحل؛ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ ۴۳ سورهٔ نحل؛ مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۴۳ سورهٔ نحل؛ طبری، جامع البیان، ذیل آیهٔ ۴۳ سورهٔ نحل.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۴۳ سورهٔ نحل؛ طوسی، التبیان، ذیل آیهٔ ۴۳ سورهٔ نحل؛ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ ۴۳ سورهٔ نحل؛ عیاشی، تفسیر العیاشی، ذیل آیهٔ ۴۳ سورهٔ نحل.
- ↑ طبری، جامع البیان، ذیل آیهٔ ۴۳ سورهٔ نحل؛ قرطبی، الجامع لأحکام القرآن، ذیل آیهٔ ۴۳ سورهٔ نحل.
- ↑ طبری، جامع البیان، ذیل آیهٔ ۴۳ سورهٔ نحل؛ سیوطی، الدر المنثور، ذیل آیهٔ ۴۳ سورهٔ نحل.
منابع
- قرآن کریم.
- بحرانی، سید هاشم؛ البرهان فی تفسیر القرآن، قم: مؤسسة البعثة، ۱۴۱۵ق.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد؛ المفردات فی غریب القرآن، بیروت: دار القلم، ۱۴۱۲ق.
- سیوطی، جلال‌الدین؛ الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۶ق.
- طبری، محمد بن جریر؛ جامع البیان عن تأویل آی القرآن، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
- طوسی، محمد بن حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
- عیاشی، محمد بن مسعود؛ تفسیر العیاشی، تهران: مکتبة العلمیة الإسلامیة، بی‌تا.
- قرطبی، محمد بن احمد؛ الجامع لأحکام القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ق.
- قندوزی، سلیمان بن ابراهیم؛ ینابیع المودة لذوی القربی، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۸ق.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- مکارم شیرازی، ناصر؛ تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۴ش.
