حجت الاسلام: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(ویرایش)
 
(۱ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۱ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
حجّت‌الاسلام، لقب خاص برخى عالمان مسلمان و از القاب عام روحانیان شیعه در دوره اخیر.
+
«حجّت‌الاسلام»، لقبی است که به برخی روحانیان عالی مقام و [[فقها]] می دهند و عنوانی برای علمای دینی که از جهت علم و مقام پایین تر از «آیت الله» است. امروزه «حجت‌الاسلام» به روحانیانى گفته می‌شود که بخشى از دروس عالى [[فقه]] و [[اصول فقه‌‌‌‌|اصول]] را به پایان رسانده‌اند و برخلاف دوره [[مشروطیت|مشروطه]]، در مورد روحانیان عالی‌مقام بکار نمی‌رود.<ref name=":۰" />
  
==حجت الاسلام والمسلمین در لغت==
+
==حجت‌الاسلام در لغت==
  
لقبی است که به برخی روحانیان عالی مقام و فقها می دهند. والمسلیمن عنوانی برای علمای دینی که از جهت علم و مقام پایین تر از آیت الله است.
+
واژه عربى [[حجت]] به معناى دلیل آشکار، برهان و آنچه موجب مغلوب شدن طرف دعوا شود، بکار رفته است.<ref>جوهرى؛ ابن‌منظور، ذیل «حجج».</ref> مفهوم این واژه را در [[قرآن]] (از جمله: [[سوره بقره]]: ۱۵۰؛ [[سوره نساء]]: ۱۶۵؛ [[سوره انعام]]: ۱۴۹) نیز همین دانسته‌اند.<ref>رجوع کنید به راغب اصفهانى؛ طریحى، ذیل «حجج».</ref>
  
واژه عربى حجت به معناى دلیل آشكار، برهان و آنچه موجب مغلوب شدن طرف دعوا شود، بكار رفته است.<ref>جوهرى؛ ابن‌منظور، ذیل «حجج».</ref> مفهوم این واژه را در قرآن (از جمله: [[سوره بقره]]: 150؛ [[سوره نساء]]: 165؛ [[سوره انعام]]: 149) نیز همین دانسته‌اند.<ref>رجوع کنید به راغب اصفهانى؛ طریحى، ذیل «حجج».</ref>
+
در احادیث [[شیعه]] مراد از حجت یا مصداق مهم آن، [[پیامبران]] و [[ائمه اطهار|امامان]] علیهم‌السلام معرفى شده‌اند.<ref>براى نمونه رجوع کنید به کلینى، ج۱، ص۱۶، ۱۶۸ـ۱۶۹؛ مجلسى، ج۲۷، ص۴۱؛ برای‌ معانى گوناگون حجت در متون‌اسلامى رجوع کنید به حجت.</ref> گاه ترکیب کلمه حجت با تعابیر دیگر (مانند حجت‌الدین، حجت‌الحق و حجت‌الاسلام) براى تکریم عالمان، قضات و صاحب‌ منصبان دینى به عنوان لقب خاص یا عام بکار می‌رود.<ref>رجوع کنید به ذهبى، ۱۴۰۱ـ۱۴۰۹، ج۲۰، ص۵۲۲؛ ابن‌حجر عسقلانى، ص۹۶؛ آقا بزرگ تهرانى، ج۷، ص۲۰۶؛ خطیب، ص۱۳۹.</ref>
  
در احادیث [[شیعه]] مراد از حجت یا مصداق مهم آن، [[پیامبران]] و امامان علیهم‌السلام معرفى شده‌اند.<ref>براى نمونه رجوع کنید به كلینى، ج1، ص16، 168ـ169؛ مجلسى، ج27، ص41؛ برای‌ معانى گوناگون حجت در متون‌اسلامى رجوع کنید به حجت.</ref>گاه تركیب كلمه حجت با تعابیر دیگر (مانند حجت‌الدین، حجت‌الحق و حجت‌الاسلام) براى تكریم عالمان، قضات و صاحب‌ منصبان دینى به عنوان لقب خاص یا عام بكار می‌رود.<ref>رجوع کنید به ذهبى، 1401ـ1409، ج20، ص522؛ ابن‌حجر عسقلانى، ص96؛ آقا بزرگ تهرانى، ج7، ص206؛ خطیب، ص139.</ref>
+
==حجت‌الاسلام در اهل سنت==
  
==حجت‌الاسلام در میان اهل سنّت==
+
در میان [[اهل سنت|اهل سنّت]]، «حجت‌الاسلام» لقب ویژه محمد بن محمد غزالى (متوفى ۵۰۵) است.<ref>رجوع کنید به ذهبى، ۱۴۰۱ـ۱۴۰۹، ج۱۹، ص۳۲۲؛ ابن‌ حجر عسقلانى، همانجا.</ref> البته شرح‌حال‌ نگاران اهل‌ سنت در پاره‌اى موارد این تعبیر را براى عالمان دیگرى بکار برده‌اند، از جمله [[مسلم‌ بن حجاج نیشابوری]]، صاحب [[صحیح مسلم (کتاب)|صحیح مسلم]] (محدث، متوفى ۲۶۱)، [[ابن خشاب|ابن‌ خشاب عبداللّه‌ بن احمد]] (متوفى ۵۶۷)، اسماعیل‌ بن موهوب<ref>ادیب، متوفى ۵۷۵.</ref>، صدرالدین محمد بن عمر<ref>فقیه شافعى، متوفى ۶۱۷</ref> و شمس‌الدین احمد بن خلیل خویى.<ref>حکیم و طبیب، متوفى ۶۳۷؛ رجوع کنید به ابن‌ابی‌اصیبعه، ص ۴۶۴، ۷۴۰؛ ذهبى، ۱۳۷۶ـ۱۳۷۷، ج۲، ص۵۸۸؛ ابن‌کثیر، ج۱۲، ص ۳۷۴؛ ابن‌رجب، ج۱، ص۳۱۹</ref> همچنین لقب عام حجت‌الاسلام در برخى اسناد نمونه ادارى و قضایى و حکومتى ـ که منهاجى أسیوطى، عالم شافعى مصرى (متوفى ۸۸۰)، در کتابش<ref>ج۱، ص۳۸۹، ج۲، ص۴۷۵.</ref> از دوران خود گزارش داده است ـ دیده می‌شود.
  
در میان اهل سنّت، حجت‌الاسلام لقب ویژه محمد بن محمد غزالى (متوفى 505) است.<ref>رجوع کنید به ذهبى، 1401ـ1409، ج19، ص322؛ ابن‌ حجر عسقلانى، همانجا.</ref> البته شرح‌حال‌ نگاران اهل‌ سنت در پاره‌اى موارد این تعبیر را براى عالمان دیگرى بكار برده‌اند، از جمله مسلم‌ بن حجاج نیشابورى (محدث، متوفى 261)، ابن‌ خشاب عبداللّه‌ بن احمد (متوفى 567)، اسماعیل‌ بن موهوب<ref>ادیب، متوفى 575.</ref>، صدرالدین محمد بن عمر<ref>فقیه شافعى، متوفى 617</ref> و شمس‌الدین احمد بن خلیل خویى <ref>حكیم و طبیب، متوفى 637؛ رجوع کنید به ابن‌ابی‌اصیبعه، ص 464، 740؛ ذهبى، 1376ـ1377، ج2، ص588؛ ابن‌كثیر، ج12، ص 374؛ ابن‌رجب، ج1، ص319</ref>. همچنین لقب عام حجت‌الاسلام در برخى اسناد نمونه ادارى و قضایى و حكومتى ــ كه منهاجى أسیوطى، عالم شافعى مصرى (متوفى 880)، در كتابش <ref>ج1، ص389، ج2، ص475.</ref> از دوران خود گزارش داده است ــ دیده می‌شود.
+
==حجت‌الاسلام در میان شیعه ==
  
==حجت‌الاسلام در میان اهل شیعه==
+
در سده‌هاى پیشین تعبیر «حجت‌الاسلام» به‌ ندرت براى برخى عالمان [[شیعه]] در تجلیل و احترام آنان بکار رفته است، از جمله در نوشته [[شیخ بهائى]] در حق [[شیخ صدوق]] (متوفى ۳۸۱)، در نامه یوسف‌ بن حاتم شامى (عالم امامى، متوفى ۶۷۶) به استادش [[سید بن طاووس|سید رضی‌الدین ابن‌طاووس]]،<ref>متوفى ۶۶۴؛ درباره او رجوع کنید به مجلسى، ج۱۰۴، ص۴۵ </ref> تعبیر عمادالدین حسن‌ بن على طبرى (عالم قرن هفتم) درباره [[ابن حمزه|ابن‌ حمزه طوسى]] (فقیه قرن ششم) و [[فاضل آبی|فاضل آبى]] (متوفى ۶۹۵) درباره [[محقق حلی|محقق حلى]].<ref>رجوع کنید به آبى، ج۱، ص۳۸؛ خوانسارى، ج۶، ص۲۶۳ </ref>
  
در سده‌هاى پیشین به‌ ندرت تعبیر حجت‌الاسلام براى برخى عالمان شیعه در تجلیل و احترام آنان بكار رفته است، از جمله در نوشته [[شیخ بهائى]] <ref>ص436.</ref> در حق [[شیخ صدوق]] (متوفى 381) در نامه یوسف‌ بن حاتم شامى (عالم امامى، متوفى 676) به استادش سید رضی‌الدین ابن‌طاووس <ref>متوفى 664؛ درباره او رجوع کنید به مجلسى، ج104، ص45 </ref>، عمادالدین حسن‌ بن على طبرى (عالم قرن هفتم) درباره ابن‌ حمزه محمد بن على طوسى (فقیه قرن ششم) و حسن‌ بن ابی‌طالب مشهور به فاضل آبى (متوفى 695) درباره محقق حلى <ref>رجوع کنید به آبى، ج1، ص38؛ خوانسارى، ج6، ص263 </ref>. با این همه، كاربرد لقب حجت‌الاسلام براى عالمان شیعه چه به عنوان لقب عام و چه به عنوان لقب خاص، تا سده‌هاى اخیر چندان رایج نبوده است.
+
با این همه، کاربرد لقب حجت‌الاسلام براى عالمان شیعه چه به عنوان لقب عام و چه به عنوان لقب خاص، تا سده‌هاى اخیر چندان رایج نبوده است. به نظر می‌رسد رواج کاربرد لقب حجت‌الاسلام براى علماى شیعه از دوره فتحعلى شاه قاجار آغاز شده است. [[سید محمد باقر شفتی|سید محمدباقر شفتى]] (متوفى ۱۲۶۰) از نخستین فقهایى است که به این لقب خوانده و مشهور شده است.<ref>رجوع کنید به قمى، ج۲، ص۱۵۵ـ۱۵۶؛ اقبال آشتیانى، بخش۴، ص۴۳۰؛ مهدوى، ج۱، ص۵۵.</ref>
  
به نظر می‌رسد رواج كاربرد لقب حجت‌الاسلام براى علماى شیعه از دوره فتحعلى شاه قاجار آغاز شده است. سید محمدباقر شفتى (متوفى 1260) از نخستین فقهایى است كه به این لقب خوانده و مشهور شده است.<ref>رجوع کنید به قمى، ج2، ص155ـ156؛ اقبال آشتیانى، بخش4، ص430؛ مهدوى، ج1، ص55.</ref>
+
حتى در عصر [[صفویه]] که اعطاى برخى القاب و عناوین حکومتى به علماى شیعه (مانند [[شیخ الاسلام|شیخ‌الاسلام]]، صدر و قاضى) نظیر القاب علماى اهل‌سنّت در حکومت عثمانى، رواج یافت،<ref>رجوع کنید به جعفریان، ص۷۸ـ۱۱۳؛ ذبیح‌زاده، ج۲، ص۱۶۸ـ۱۷۳.</ref> کاربرد لقب حجت‌الاسلام متداول نبود. از موارد نادرى که از این دوران گزارش شده، استفاده از این عنوان در حکم شاه طهماسب اول در خطاب به [[محقق کرکی|محقق کرکى]]، فقیه مشهور [[امامیه|امامی]] در ۹۳۹ است.<ref>رجوع کنید به نورى، ج۲، ص۲۸۲.</ref>
  
حتى در عصر صفویه كه اعطاى برخى القاب و عناوین حكومتى به علماى شیعه (مانند شیخ‌الاسلام، صدر و قاضى) نظیر القاب علماى اهل‌سنّت در حكومت عثمانى، رواج یافت،<ref>رجوع کنید به جعفریان، ص78ـ113؛ ذبیح‌زاده، ج2، ص168ـ173.</ref> كاربرد لقب حجت‌الاسلام متداول نبود. از موارد نادرى كه از این دوران گزارش شده، استفاده از این عنوان در حكم شاه طهماسب اول در خطاب به علی‌ بن عبدالعالى كركى، فقیه مشهور امامى در 939 است.<ref>رجوع کنید به نورى، ج2، ص282.</ref>
+
علاوه بر حجت‌الاسلام شفتى، شمارى از عالمان طراز اول عصر قاجار به حجت‌الاسلام مشهور شدند، از جمله ملامحمد ممقانى تبریزى (متوفى ۱۲۶۹) و فرزندانش، حسین و اسماعیل و محمدتقى مشهور به نیر (از علماى [[شیخیه]])؛ اسداللّه بروجردى (متوفى ۱۲۷۱) و ملا محمد نراقى.<ref>متوفى ۱۲۹۷؛ رجوع کنید به اعتمادالسلطنه، ص۲۶؛ آقا بزرگ تهرانى، ج۸، ص۲۴۰، ج۹، قسم۴، ص۱۲۴۱، ج۱۲، ص۱۷۵؛ بامداد، ج۳، ص۲۸۹ـ۲۹۰، ج۶، ص ۲۱، ۲۱۸، پانویس ۱؛ مهدوى، ج۱، ص۵۶ـ۵۷.</ref> در فرمان محمدشاه قاجار به ملا مهدى نراقى ملقب به آقا بزرگ (متوفى ۱۲۶۸)، لقب حجت‌الاسلام ذکر شده است.<ref>رجوع کنید به نراقى، ص ۰، پانویس۱.</ref> همچنین ناصرالدین شاه به ابراهیم‌ بن محمدتقى نقوى لکهنوى (متوفى ۱۳۰۷) این لقب را اعطا کرد.<ref>امین، ج۲، ص ۲۰۵.</ref> [[میرزا محمدحسن شیرازی|میرزا محمدحسن شیرازى]] (متوفى ۱۳۱۲) و [[آخوند خراسانی|آخوند خراسانى]] (متوفى ۱۳۲۹) از نخستین مراجع تقلید بودند که با این لقب خوانده شدند.<ref>صدر، ص۱۹، پانویس۱؛ کسروى، ص۴۲۲.</ref>
  
علاوه بر حجت‌الاسلام شفتى، شمارى از عالمان طراز اول عصر قاجار به حجت‌الاسلام مشهور شدند، از جمله ملامحمد ممقانى تبریزى (متوفى 1269) و فرزندانش، حسین و اسماعیل و محمدتقى مشهور به نیر (از علماى شیخیه)؛ اسداللّه بروجردى (متوفى 1271) و ملا محمد نراقى <ref>متوفى 1297؛ رجوع کنید به اعتمادالسلطنه، ص26؛ آقا بزرگ تهرانى، ج8، ص240، ج9، قسم4، ص1241، ج12، ص175؛ بامداد، ج3، ص289ـ290، ج6، ص 21، 218، پانویس 1؛ مهدوى، ج1، ص56ـ57.</ref>
+
در اواخر دوره قاجار با شروع مبارزات آزادی‌خواهانه در [[ایران]] که به انقلاب [[مشروطیت]] انجامید، کاربرد واژه «حجت‌الاسلام» و جمع عربى آن «حجج‌ اسلام» به عنوان لقب عام علما در خطابه‌ها و نامه‌ها به‌ تدریج رواج یافت. در آثار مکتوب این دوره، این واژگان ترکیبى بسیار دیده می‌شود به‌ ویژه در نامه‌هایى که میان علماى [[نجف]] و روحانیان هوادار مشروطه در ایران یا میان دربار قاجار و مخالفان مشروطه رد و بدل شده است.<ref>براى نمونه رجوع کنید به کسروى، ص۲۱۲ـ۲۱۳، ۲۹۷ـ۲۹۸، ۳۶۱، ۳۶۳، ۳۷۲، ۴۱۶ـ۴۱۷، ۴۲۲، ۵۲۴، ۵۲۸، ۶۱۴، ۶۱۷؛ نراقى، ص۵۸؛ مکتوبات و بیانات سیاسى و اجتماعى علماى شیعه، ج۱، ص۲۱۵، ۲۲۰، ۲۳۰، ۲۳۳، ۲۳۹.</ref> در روزنامه‌هاى آن عصر نیز این لقب براى عالمان بزرگ بکار می‌رفته<ref>براى نمونه رجوع کنید به شرف، ش۳۲؛ شرافت، ش۶۴.</ref> و گاه براى تکریم بیشتر، تعبیر «حجت‌الاسلام والمسلمین» ذکر می‌شده است.<ref>براى نمونه رجوع کنید به شرف، همانجا؛ مکتوبات و بیانات سیاسى و اجتماعى علماى شیعه، ج۱، ص۲۳۱ـ۲۳۴.</ref>
  
در فرمان محمدشاه قاجار به ملامهدى نراقى ملقب به آقا بزرگ (متوفى 1268)، لقب حجت‌الاسلام ذكر شده است.<ref>رجوع کنید به نراقى، ص 0، پانویس1.</ref> همچنین ناصرالدین شاه به ابراهیم‌ بن محمدتقى نقوى لكهنوى (متوفى 1307) این لقب را اعطا كرد.<ref>امین، ج2، ص 205.</ref> میرزا محمدحسن شیرازى (متوفى 1312) و آخوند خراسانى (متوفى 1329) از نخستین مراجع تقلید بودند كه با این لقب خوانده شدند.<ref>صدر، ص19، پانویس1؛ كسروى، ص422.</ref>
+
در ادوار بعد، لقب عام حجت‌الاسلام به‌ تدریج شمول بیشترى یافت و علاوه بر روحانیانِ طراز اول [[شیعه]] در [[ایران]] و [[عراق]]، به رده‌هاى دیگر عالمان دینى نیز اطلاق گردید و در کنار آن کاربرد القاب دیگرى هم رایج شد مانند حجت، ثقةالاسلام، حجت‌الاسلام والمسلمین، آیت‌اللّه و آیت‌اللّه‌ العظمى. با آن که هیچ‌گونه ضوابط دقیق و رسمى براى کاربرد این القاب در مورد روحانیان شیعه وجود ندارد، موقعیت اجتماعى و نیز شهرت و رتبه علمىِ آنان در انتخاب لقب از سوى شاگردان یا هواداران آنها مؤثر بوده است.
  
در اواخر دوره قاجار با شروع مبارزات آزادی‌خواهانه در ایران كه به انقلاب مشروطیت انجامید، كاربرد واژه حجت‌الاسلام و جمع عربى آن؛ حجج‌اسلام به عنوان لقب عام علما در خطابه‌ها و نامه‌ها به‌ تدریج رواج یافت. در آثار مكتوب این دوره، این واژگان تركیبى بسیار دیده می‌شود به‌ ویژه در نامه‌هایى كه میان علماى [[نجف]] و روحانیان هوادار مشروطه در ایران یا میان دربار قاجار و مخالفان مشروطه رد و بدل شده است.<ref>براى نمونه رجوع کنید به كسروى، ص212ـ213، 297ـ298، 361، 363، 372، 416ـ417، 422، 524، 528، 614، 617؛ نراقى، ص58؛ مكتوبات و بیانات سیاسى و اجتماعى علماى شیعه، ج1، ص215، 220، 230، 233، 239.</ref> در روزنامه‌هاى آن عصر نیز این لقب براى عالمان بزرگ بكار می‌رفته<ref>براى نمونه رجوع کنید به شرف، ش32؛ شرافت، ش64.</ref> و گاه براى تكریم بیشتر، تعبیر «حجت‌الاسلام والمسلمین» ذكر می‌شده است.<ref>براى نمونه رجوع کنید به شرف، همانجا؛ مكتوبات و بیانات سیاسى و اجتماعى علماى شیعه، ج1، ص231ـ234.</ref>
+
بر پایه رسم متداول، امروزه حجت‌الاسلام به روحانیانى گفته می‌شود که بخشى از دروس عالى [[فقه]] و [[اصول فقه‌‌‌‌|اصول]] را به پایان رسانده‌اند و برخلاف دوره [[مشروطیت|مشروطه]] در مورد روحانیان عالی‌مقام بکار نمی‌رود.<ref name=":۰">غروى، ص۲۳۹ـ۲۴۰؛ قس متینى، ص۵۹۷؛ نیز رجوع کنید به دایرةالمعارف جهان اسلام آکسفورد، ذیل "Ayatollah"؛ آیت‌اللّه؛ ثقةالاسلام.</ref>
  
==شمول حجت‌الاسلام==
+
به نظر برخى منابع، کاربرد لقب عام «حجت‌الاسلام» در مورد روحانیان شیعه در دو سده گذشته در این دیدگاه کلامىِ شیعیان ریشه دارد که مجتهدان در عصر [[غیبت امام زمان (عجل الله تعالی فرجه)|غیبتِ]] امام معصوم، حجت او بر بندگان‌اند همچنان که امام حجت خداوند است (برگرفته از [[توقیعات امام زمان (عج)|توقیع]] منقول از [[امام زمان عجل الله فرجه الشریف|امام عصر]] عجل‌اللّه ‌تعالی ‌فرجه: «فانّهم حجتى علیکم و انا حجت‌اللّه»).<ref>رجوع کنید به شریف‌ رازى، ج۴، ص۳؛ مکتوبات و بیانات سیاسى و اجتماعى علماى شیعه، ج۱، ص۲۲۱؛ نیز براى حدیث رجوع کنید به مجلسى، ج۲، ص۹۰.</ref> بر این اساس، شمارى از عالمان بزرگ شیعه مانند [[شیخ مرتضی انصاری|شیخ مرتضى انصارى]] و [[سید محمدهاشم چهارسوقی|سید محمدهاشم چهارسوقى اصفهانى]]، خود را شایسته این لقب ندانسته و برخى علما در برابر رواج آن موضع منفى گرفته‌اند.<ref>رجوع کنید به شریف‌رازى، همانجا؛ مهدوى، ج۱، ص۶۰؛ مطهرى، ص۳۰۰؛ باقرى بیدهندى، ص۱۱۳.</ref>
 
 
در ادوار بعد، لقب عام حجت‌الاسلام به‌ تدریج شمول بیشترى یافت و علاوه بر روحانیانِ طراز اول شیعه در ایران و عراق، به رده‌هاى دیگر عالمان دینى نیز اطلاق گردید و در كنار آن كاربرد القاب دیگرى هم رایج شد مانند حجت، ثقةالاسلام، حجت‌الاسلام والمسلمین، آیت‌اللّه و آیت‌اللّه‌ العظمى. با آن كه هیچ‌گونه ضوابط دقیق و رسمى براى كاربرد این القاب در مورد روحانیان شیعه وجود ندارد، موقعیت اجتماعى و نیز شهرت و رتبه علمىِ آنان در انتخاب لقب از سوى شاگردان یا هواداران آنها مؤثر بوده است.
 
 
 
بر پایه رسم متداول، امروزه حجت‌الاسلام به روحانیانى گفته می‌شود كه بخشى از دروس عالى فقه و اصول را به پایان رسانده‌اند و برخلاف دوره مشروطه در مورد روحانیان عالی‌مقام بكار نمی‌رود.<ref>غروى، ص239ـ240؛ قس متینى، ص597؛ نیز رجوع کنید به دایرةالمعارف جهان اسلام آكسفورد، ذیل "Ayatollah"؛ آیت‌اللّه؛ ثقةالاسلام.</ref>
 
 
 
به نظر برخى منابع، كاربرد لقب عام حجت‌الاسلام در مورد روحانیان شیعه در دو سده گذشته در این دیدگاه كلامىِ شیعیان ریشه دارد كه مجتهدان در عصر غیبتِ امام معصوم، حجت او بر بندگان‌اند همچنان كه امام حجت خداوند است (برگرفته از توقیع منقول از امام عصر عجل‌اللّه ‌تعالی ‌فرجه ‌الشریف: «فانهم حجتى علیكم و انا حجت‌اللّه».<ref>رجوع کنید به شریف‌ رازى، ج4، ص3؛ مكتوبات و بیانات سیاسى و اجتماعى علماى شیعه، ج1، ص221؛ نیز براى حدیث رجوع کنید به مجلسى، ج2، ص90.</ref> بر این اساس، شمارى از عالمان بزرگ شیعه مانند شیخ مرتضى انصارى و میرمحمدهاشم چهارسوقى اصفهانى، خود را شایسته این لقب ندانسته و برخى علما در برابر رواج آن موضع منفى گرفته‌اند.<ref>رجوع کنید به شریف‌رازى، همانجا؛ مهدوى، ج1، ص60؛ مطهرى، ص300؛ باقرى بیدهندى، ص113.</ref>
 
  
 
==پانویس==
 
==پانویس==
سطر ۳۹: سطر ۳۳:
  
 
==منابع==
 
==منابع==
* [http://www.encyclopaediaislamica.com/ دانشنامه جهان اسلام]، "مدخل حجت الاسلام" از سعید عدالت نژاد.
+
 
* فرهنگ فارسی معین، ذیل واژه حجت الاسلام در دسترس در [http://www.vajehyab.com/?o=all&q=%D8%AD%D8%AC%D8%AA+%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85 واژه یاب: حجت الاسلام] بازیابی: 14 دی ماه 1392.
+
*[[دانشنامه جهان اسلام (کتاب)|دانشنامه جهان اسلام]مدخل "حجت الاسلام" از سعید عدالت نژاد.
 +
*فرهنگ فارسی معین، ذیل واژه "حجت الاسلامدر دسترس در [http://www.vajehyab.com/?o=all&q=%D8%AD%D8%AC%D8%AA+%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85 واژه یاب: "حجت الاسلام"] بازیابی: ۱۴ دی ماه ۱۳۹۲.
  
 
[[رده: واژگان قرآنی]]
 
[[رده: واژگان قرآنی]]
 +
<references />

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۵ نوامبر ۲۰۲۱، ساعت ۰۸:۱۶

«حجّت‌الاسلام»، لقبی است که به برخی روحانیان عالی مقام و فقها می دهند و عنوانی برای علمای دینی که از جهت علم و مقام پایین تر از «آیت الله» است. امروزه «حجت‌الاسلام» به روحانیانى گفته می‌شود که بخشى از دروس عالى فقه و اصول را به پایان رسانده‌اند و برخلاف دوره مشروطه، در مورد روحانیان عالی‌مقام بکار نمی‌رود.[۱]

حجت‌الاسلام در لغت

واژه عربى حجت به معناى دلیل آشکار، برهان و آنچه موجب مغلوب شدن طرف دعوا شود، بکار رفته است.[۲] مفهوم این واژه را در قرآن (از جمله: سوره بقره: ۱۵۰؛ سوره نساء: ۱۶۵؛ سوره انعام: ۱۴۹) نیز همین دانسته‌اند.[۳]

در احادیث شیعه مراد از حجت یا مصداق مهم آن، پیامبران و امامان علیهم‌السلام معرفى شده‌اند.[۴] گاه ترکیب کلمه حجت با تعابیر دیگر (مانند حجت‌الدین، حجت‌الحق و حجت‌الاسلام) براى تکریم عالمان، قضات و صاحب‌ منصبان دینى به عنوان لقب خاص یا عام بکار می‌رود.[۵]

حجت‌الاسلام در اهل سنت

در میان اهل سنّت، «حجت‌الاسلام» لقب ویژه محمد بن محمد غزالى (متوفى ۵۰۵) است.[۶] البته شرح‌حال‌ نگاران اهل‌ سنت در پاره‌اى موارد این تعبیر را براى عالمان دیگرى بکار برده‌اند، از جمله مسلم‌ بن حجاج نیشابوری، صاحب صحیح مسلم (محدث، متوفى ۲۶۱)، ابن‌ خشاب عبداللّه‌ بن احمد (متوفى ۵۶۷)، اسماعیل‌ بن موهوب[۷]، صدرالدین محمد بن عمر[۸] و شمس‌الدین احمد بن خلیل خویى.[۹] همچنین لقب عام حجت‌الاسلام در برخى اسناد نمونه ادارى و قضایى و حکومتى ـ که منهاجى أسیوطى، عالم شافعى مصرى (متوفى ۸۸۰)، در کتابش[۱۰] از دوران خود گزارش داده است ـ دیده می‌شود.

حجت‌الاسلام در میان شیعه

در سده‌هاى پیشین تعبیر «حجت‌الاسلام» به‌ ندرت براى برخى عالمان شیعه در تجلیل و احترام آنان بکار رفته است، از جمله در نوشته شیخ بهائى در حق شیخ صدوق (متوفى ۳۸۱)، در نامه یوسف‌ بن حاتم شامى (عالم امامى، متوفى ۶۷۶) به استادش سید رضی‌الدین ابن‌طاووس،[۱۱] تعبیر عمادالدین حسن‌ بن على طبرى (عالم قرن هفتم) درباره ابن‌ حمزه طوسى (فقیه قرن ششم) و فاضل آبى (متوفى ۶۹۵) درباره محقق حلى.[۱۲]

با این همه، کاربرد لقب حجت‌الاسلام براى عالمان شیعه چه به عنوان لقب عام و چه به عنوان لقب خاص، تا سده‌هاى اخیر چندان رایج نبوده است. به نظر می‌رسد رواج کاربرد لقب حجت‌الاسلام براى علماى شیعه از دوره فتحعلى شاه قاجار آغاز شده است. سید محمدباقر شفتى (متوفى ۱۲۶۰) از نخستین فقهایى است که به این لقب خوانده و مشهور شده است.[۱۳]

حتى در عصر صفویه که اعطاى برخى القاب و عناوین حکومتى به علماى شیعه (مانند شیخ‌الاسلام، صدر و قاضى) نظیر القاب علماى اهل‌سنّت در حکومت عثمانى، رواج یافت،[۱۴] کاربرد لقب حجت‌الاسلام متداول نبود. از موارد نادرى که از این دوران گزارش شده، استفاده از این عنوان در حکم شاه طهماسب اول در خطاب به محقق کرکى، فقیه مشهور امامی در ۹۳۹ است.[۱۵]

علاوه بر حجت‌الاسلام شفتى، شمارى از عالمان طراز اول عصر قاجار به حجت‌الاسلام مشهور شدند، از جمله ملامحمد ممقانى تبریزى (متوفى ۱۲۶۹) و فرزندانش، حسین و اسماعیل و محمدتقى مشهور به نیر (از علماى شیخیه)؛ اسداللّه بروجردى (متوفى ۱۲۷۱) و ملا محمد نراقى.[۱۶] در فرمان محمدشاه قاجار به ملا مهدى نراقى ملقب به آقا بزرگ (متوفى ۱۲۶۸)، لقب حجت‌الاسلام ذکر شده است.[۱۷] همچنین ناصرالدین شاه به ابراهیم‌ بن محمدتقى نقوى لکهنوى (متوفى ۱۳۰۷) این لقب را اعطا کرد.[۱۸] میرزا محمدحسن شیرازى (متوفى ۱۳۱۲) و آخوند خراسانى (متوفى ۱۳۲۹) از نخستین مراجع تقلید بودند که با این لقب خوانده شدند.[۱۹]

در اواخر دوره قاجار با شروع مبارزات آزادی‌خواهانه در ایران که به انقلاب مشروطیت انجامید، کاربرد واژه «حجت‌الاسلام» و جمع عربى آن «حجج‌ اسلام» به عنوان لقب عام علما در خطابه‌ها و نامه‌ها به‌ تدریج رواج یافت. در آثار مکتوب این دوره، این واژگان ترکیبى بسیار دیده می‌شود به‌ ویژه در نامه‌هایى که میان علماى نجف و روحانیان هوادار مشروطه در ایران یا میان دربار قاجار و مخالفان مشروطه رد و بدل شده است.[۲۰] در روزنامه‌هاى آن عصر نیز این لقب براى عالمان بزرگ بکار می‌رفته[۲۱] و گاه براى تکریم بیشتر، تعبیر «حجت‌الاسلام والمسلمین» ذکر می‌شده است.[۲۲]

در ادوار بعد، لقب عام حجت‌الاسلام به‌ تدریج شمول بیشترى یافت و علاوه بر روحانیانِ طراز اول شیعه در ایران و عراق، به رده‌هاى دیگر عالمان دینى نیز اطلاق گردید و در کنار آن کاربرد القاب دیگرى هم رایج شد مانند حجت، ثقةالاسلام، حجت‌الاسلام والمسلمین، آیت‌اللّه و آیت‌اللّه‌ العظمى. با آن که هیچ‌گونه ضوابط دقیق و رسمى براى کاربرد این القاب در مورد روحانیان شیعه وجود ندارد، موقعیت اجتماعى و نیز شهرت و رتبه علمىِ آنان در انتخاب لقب از سوى شاگردان یا هواداران آنها مؤثر بوده است.

بر پایه رسم متداول، امروزه حجت‌الاسلام به روحانیانى گفته می‌شود که بخشى از دروس عالى فقه و اصول را به پایان رسانده‌اند و برخلاف دوره مشروطه در مورد روحانیان عالی‌مقام بکار نمی‌رود.[۱]

به نظر برخى منابع، کاربرد لقب عام «حجت‌الاسلام» در مورد روحانیان شیعه در دو سده گذشته در این دیدگاه کلامىِ شیعیان ریشه دارد که مجتهدان در عصر غیبتِ امام معصوم، حجت او بر بندگان‌اند همچنان که امام حجت خداوند است (برگرفته از توقیع منقول از امام عصر عجل‌اللّه ‌تعالی ‌فرجه: «فانّهم حجتى علیکم و انا حجت‌اللّه»).[۲۳] بر این اساس، شمارى از عالمان بزرگ شیعه مانند شیخ مرتضى انصارى و سید محمدهاشم چهارسوقى اصفهانى، خود را شایسته این لقب ندانسته و برخى علما در برابر رواج آن موضع منفى گرفته‌اند.[۲۴]

پانویس

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ غروى، ص۲۳۹ـ۲۴۰؛ قس متینى، ص۵۹۷؛ نیز رجوع کنید به دایرةالمعارف جهان اسلام آکسفورد، ذیل "Ayatollah"؛ آیت‌اللّه؛ ثقةالاسلام.
  2. جوهرى؛ ابن‌منظور، ذیل «حجج».
  3. رجوع کنید به راغب اصفهانى؛ طریحى، ذیل «حجج».
  4. براى نمونه رجوع کنید به کلینى، ج۱، ص۱۶، ۱۶۸ـ۱۶۹؛ مجلسى، ج۲۷، ص۴۱؛ برای‌ معانى گوناگون حجت در متون‌اسلامى رجوع کنید به حجت.
  5. رجوع کنید به ذهبى، ۱۴۰۱ـ۱۴۰۹، ج۲۰، ص۵۲۲؛ ابن‌حجر عسقلانى، ص۹۶؛ آقا بزرگ تهرانى، ج۷، ص۲۰۶؛ خطیب، ص۱۳۹.
  6. رجوع کنید به ذهبى، ۱۴۰۱ـ۱۴۰۹، ج۱۹، ص۳۲۲؛ ابن‌ حجر عسقلانى، همانجا.
  7. ادیب، متوفى ۵۷۵.
  8. فقیه شافعى، متوفى ۶۱۷
  9. حکیم و طبیب، متوفى ۶۳۷؛ رجوع کنید به ابن‌ابی‌اصیبعه، ص ۴۶۴، ۷۴۰؛ ذهبى، ۱۳۷۶ـ۱۳۷۷، ج۲، ص۵۸۸؛ ابن‌کثیر، ج۱۲، ص ۳۷۴؛ ابن‌رجب، ج۱، ص۳۱۹
  10. ج۱، ص۳۸۹، ج۲، ص۴۷۵.
  11. متوفى ۶۶۴؛ درباره او رجوع کنید به مجلسى، ج۱۰۴، ص۴۵
  12. رجوع کنید به آبى، ج۱، ص۳۸؛ خوانسارى، ج۶، ص۲۶۳
  13. رجوع کنید به قمى، ج۲، ص۱۵۵ـ۱۵۶؛ اقبال آشتیانى، بخش۴، ص۴۳۰؛ مهدوى، ج۱، ص۵۵.
  14. رجوع کنید به جعفریان، ص۷۸ـ۱۱۳؛ ذبیح‌زاده، ج۲، ص۱۶۸ـ۱۷۳.
  15. رجوع کنید به نورى، ج۲، ص۲۸۲.
  16. متوفى ۱۲۹۷؛ رجوع کنید به اعتمادالسلطنه، ص۲۶؛ آقا بزرگ تهرانى، ج۸، ص۲۴۰، ج۹، قسم۴، ص۱۲۴۱، ج۱۲، ص۱۷۵؛ بامداد، ج۳، ص۲۸۹ـ۲۹۰، ج۶، ص ۲۱، ۲۱۸، پانویس ۱؛ مهدوى، ج۱، ص۵۶ـ۵۷.
  17. رجوع کنید به نراقى، ص ۰، پانویس۱.
  18. امین، ج۲، ص ۲۰۵.
  19. صدر، ص۱۹، پانویس۱؛ کسروى، ص۴۲۲.
  20. براى نمونه رجوع کنید به کسروى، ص۲۱۲ـ۲۱۳، ۲۹۷ـ۲۹۸، ۳۶۱، ۳۶۳، ۳۷۲، ۴۱۶ـ۴۱۷، ۴۲۲، ۵۲۴، ۵۲۸، ۶۱۴، ۶۱۷؛ نراقى، ص۵۸؛ مکتوبات و بیانات سیاسى و اجتماعى علماى شیعه، ج۱، ص۲۱۵، ۲۲۰، ۲۳۰، ۲۳۳، ۲۳۹.
  21. براى نمونه رجوع کنید به شرف، ش۳۲؛ شرافت، ش۶۴.
  22. براى نمونه رجوع کنید به شرف، همانجا؛ مکتوبات و بیانات سیاسى و اجتماعى علماى شیعه، ج۱، ص۲۳۱ـ۲۳۴.
  23. رجوع کنید به شریف‌ رازى، ج۴، ص۳؛ مکتوبات و بیانات سیاسى و اجتماعى علماى شیعه، ج۱، ص۲۲۱؛ نیز براى حدیث رجوع کنید به مجلسى، ج۲، ص۹۰.
  24. رجوع کنید به شریف‌رازى، همانجا؛ مهدوى، ج۱، ص۶۰؛ مطهرى، ص۳۰۰؛ باقرى بیدهندى، ص۱۱۳.


منابع