جلال الدین سیوطی: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
جز
(ویرایش)
 
(۴ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
جلال الدین عبدالرحمان سیوطی، عالم شافعی قرن نهم و دهم است. سیوطی در اواخر دوران شکوفایی علمی در مصر یعنی از زمان سقوط خلافت عباسی تا اوایل قرن دهم می زیست.  
+
{{شناسنامه عالم
 +
||نام کامل = '''جلال‌ الدین سیوطی'''
 +
||تصویر=
 +
||زادروز =  ۸۴۹ قمری
 +
|زادگاه = اسیوط، [[مصر]]
 +
|وفات =  ۹۱۱ قمری
 +
|مدفن = قاهره، مصر
 +
|اساتید =  تقى الدین احمد شمنّى، علم الدین بلقینى، شرف الدین مناوی، محیی الدین کافیجی، تقى الدین سُبکى،...
 +
|شاگردان = عبدالقادر شاذلى، محمد ابن ایاس، محمد داودى،...
 +
|آثار = [[الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور]]، [[الاتقان فی علوم القرآن (کتاب)|الاتقان فی علوم القرآن]]، [[تفسیر الجلالین]]، تدریب الراوى، الاکلیل فی استنباط التنزیل، تاریخ الخلفاء، جمع الجوامع،...
 +
}}
 +
'''جلال الدین عبدالرحمان سیوطی''' (۸۴۹-۹۱۱ هـ.ق) مفسر، [[محدث]]، مورخ و ادیب نامدار [[شافعی]] مذهب در قرن نهم و دهم قمری است. وی در علوم مختلف اسلامی مانند [[تفسیر]]، [[حدیث|حديث]]، [[فقه]]، ادبیات و تاریخ مهارت داشت و آثار پرشماری در این حوزه‌ها تألیف نمود. «[[الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور]]» و «[[الاتقان فی علوم القرآن (کتاب)|الاتقان فی علوم القرآن]]» از مشهورترین آثار اوست.
 +
== معرفی اجمالی ==
 +
جلال الدین عبدالرحمان سیوطی شب یکشنبه اول [[ماه رجب]] سال ۸۴۹ قمری در اسیوط [[مصر]] متولد شد. سیوطی در اواخر دوران شکوفایی علمی در مصر یعنی از زمان سقوط خلافت [[حکومت بنی عباس|عباسی]] تا اوایل قرن دهم می زیست. او از كودكي به آموختن [[قرآن]] و [[حدیث]] روی آورد و کمتر از هشت سال داشت که کل قرآن را حفظ کرد و در سنین نوجوانى کتاب‌های «عمدة الاحکام»، «المنهاج» نووى، «الفیه» ابن مالک، و «المنهاج» بیضاوى را نیز حفظ کرد.
  
==معرفی اجمالی==
+
سیوطی در پي تحصيل علم به مناطق زيادي مانند [[شام]]، [[حجاز]]، [[یمن]]، هند و [[مراکش|مغرب]] سفر كرد و با بزرگان و استادان زيادي حشر و نشر داشت. وی نزد علمای بزرگی از جمله تقى الدین احمد شُمُنّى، تقى الدین سُبکى حنفى، علم الدین بلقینى، شرف الدین مناوی و محیی الدین کافیجی به تحصیل علوم دینی پرداخت و در اکثر علوم متداول بخصوص در [[فقه]] و [[حدیث]] و [[تفسیر قرآن|تفسیر]] و [[بلاغت]] و [[علم نحو|نحو]] و [[علم لغت|لغت]] تبحر یافت. اساتید او در [[اجازه (علم الحدیث)|اجازه]] و [[قرائت (علم الحدیث)|قرائت]] و [[سماع (علم الحدیث)|سماع]]، به ۱۵۰ نفر مى رسیدند که نامشان را در معجم خود آورده است.
  
جلال الدین سیوطی عبدالرحمان بن ابی بکربن محمد یا ابوبکر محمد جلال الدین سیوطی مکنی به ابوالفضل از اکابر علمای عامه است.  
+
او در [[فقه]] پیرو مذهب [[شافعی|شافعى]] بود؛ البته علماى [[اهل سنت]] او را صاحب نظر و مجتهد دانسته اند. سیوطى تا سن چهل‌ سالگی به تحصیل علوم پرداخت و سپس از جامعه منزوی شد تا به تدوین و تالیف کتاب بپرازد. برخى از شاگردان او نیز عبارتند از: عبدالقادر شاذلى، محمد ابن ایاس و محمد داودى.
 +
[[پرونده:سیوطی.jpg|بندانگشتی|مقبره سیوطی در قاهره مصر]]
  
==اساتید==
+
سیوطى ارادت و مودت فراوانی نسبت به [[اهل بیت]] پیامبر (صلى الله علیه وآله) داشت و در برخی کتاب‌هایش از جمله «إحیاء المیت بفضائل أهل‌البیت»، به ذکر [[مناقب]] و فضائل آن بزرگواران پرداخته است و از این جهت کتاب‌های او بیش از سایر کتاب‌های اهل سنت مورد توجه علماى [[شیعه]] قرار گرفته است.
  
وی نزد علمای بزرگ از جمله ابوالعباس شمنی و علم الدین منادی و محیی الدین کافیجی به تحصیل علوم دینی پرداخت و در اکثر علوم متداول بخصوص در [[فقه]] و [[حدیث]] و تفسیر و معانی و بیان و بدیع و نحو و لغت تبحر یافت.
+
عبدالرحمان سیوطی در جمعه ۱۹ [[ماه جمادی الاول|جمادی‌الاوّل]] سال ۹۱۱ هـ درگذشت و در «حوش قوصون» بیرون «باب القرافه» [[مصر]] به خاک سپرده شد.
  
==تالیفات==
+
==آثار و تألیفات==
 +
عظمت علمی سیوطی كه بيشتر در تأليفاتش مشهود است، قابل ترديد نيست. تألیفات وی افزون بر پانصد جلد کتاب بوده، که از رساله‌های کوچک تا کتاب‌های چند جلدی را شامل می‌شده است. برخی از آثار او عبارتند از:
  
از جمله تألیفات او:
+
#إحیاء المیت بفضائل أهل‌البیت (علیهم‌السلام)
 
+
#آداب السلوک
# آداب السلوک
+
#آداب القاضی
# آداب القاضی
+
#[[الاتقان فی علوم القرآن (کتاب)|الاتقان فی علوم القرآن]]
# الاتقان فی علوم القرآن
+
#اتمام النعمة فی اختصاص الاسلام بهذه الامة
# اتمام النعمة فی اختصاص الاسلام بهذه الامة
+
#الاساس فی فضل بنی العباس
# الاساس فی فضل بنی العباس
+
#اسباب الحدیث
# اسباب الحدیث
+
#اسباب النزول (لباب النقول فی اسباب النزول)
# اسباب النزول (لباب النقول فی اسباب النزول)
+
#اسعاف المبطاء فی رجال الموطاء. ([[موطأ مالک بن انس (کتاب)|موطاء]] امام مالک) این کتاب یک مرتبه در حیدرآباد هند و بار دیگر در دهلی با [[سنن ابن ماجه (کتاب)|سنن ابن ماجه]] به چاپ رسیده است.
# اسعاف المبطاء فی رجال الموطاء. (موطاء امام مالک) این کتاب یک مرتبه در حیدرآباد هند و بار دیگر در دهلی با سنن ابن ماجه به چاپ رسیده است.
+
#الاشباه و النظایر فی الفروع در فقه شافعی. این کتاب در [[مکه]] چاپ شده است.
# الاشباه والنظایر فی الفروع در فقه شافعی. این کتاب در [[مکه]] چاپ شده است.
+
#الاشباه والنظایر النحویة. این کتاب در حیدرآباد به چاپ رسیده است.
# الاشباه والنظایر النحویة. این کتاب در حیدرآباد به چاپ رسیده است.
+
#اصول النحو. این کتاب در حیدرآباد چاپ شده.
# اصول النحو. این کتاب در حیدرآباد چاپ شده.
+
#افهام القرآن
# افهام القرآن
+
#الاقتراح فی علم اصول النحو. این کتاب در حیدرآباد چاپ شده.
# الاقتراح فی علم اصول النحو. این کتاب در حیدرآباد چاپ شده.
+
#الاکلیل فی استنباط التنزیل. این کتاب در دهلی در حاشیه کتاب «جامع البیان» معین الدین ایجی صفدی به چاپ رسیده است.
# الاکلیل فی استنباط التنزیل. این کتاب در دهلی در حاشیه کتاب جامع البیان معین الدین ایجی صفدی به چاپ رسیده است.
+
#الالفیة در مصطلحات. این کتاب در [[مصر]] چاپ شده است.
# الالفیة در مصطلحات. این کتاب در [[مصر]] چاپ شده است.
+
#انموذج اللبیب فی خصائص الحبیب.
# انموذج اللبیب فی خصائص الحبیب.
+
#انوار السعادة
# انوار السعادة
+
#الاوج فی خبر عوج
# الاوج فی خبر عوج
+
#البارع فی اقطاع الشارع
# البارع فی اقطاع الشارع
+
#بشری الکئیب بلقاء الحبیب. این کتاب در حاشیه کتاب شرح الصدور خود سیوطی در قاهره به چاپ رسیده است.
# بشری الکئیب بلقاء الحبیب. این کتاب در حاشیه کتاب شرح الصدور خود سیوطی در قاهره به چاپ رسیده است.
+
#بغیةالوعاة فی طبقات اللغویین والنحاة؛ و این تلخیص کتاب طبقات کبرای خود اوست و در قاهره چاپ شده است.
# بغیةالوعاة فی طبقات اللغویین والنحاة و این تلخیص کتاب طبقات کبرای خود اوست و در قاهره چاپ شده است.
+
#البهجة المرضیة فی شرح الالفیة. در این کتاب الفیه ابن مالک شرح شده است و همین کتاب است که بنام سیوطی معروف است.
# البهجة المرضیة فی شرح الالفیة. در این کتاب الفیه ابن مالک شرح شده است و همین کتاب است که بنام سیوطی معروف است.
+
#تاریخ الخلفاء. این کتاب در لاهور و دهلی و کلکته و قاهره و [[دمشق]] چاپ شده است.
# تاریخ الخلفاء. این کتاب در لاهور و دهلی و کلکته و [[قاهره]] و [[دمشق]] چاپ شده است.
+
#تبییض الصحیفة فی مناقب الامام ابی حنیفه. این کتاب با هشت رساله دیگر از همین مؤلف یکجا در حیدرآباد چاپ شده است.
# تبییض الصحیفة فی مناقب الامام ابی حنیفه. این کتاب با هشت رساله دیگر از همین مؤلف یکجا در حیدرآباد چاپ شده است.
+
#ترجمان القرآن فی تفسیر المسند. این کتاب در قاهره چاپ شده است.
# ترجمان القرآن فی تفسیر المسند. این کتاب در قاهره چاپ شده است.
+
#تزیین الارائک فی ارساله (ص) الی الملائک.
# تزیین الارائک فی ارساله (ص) الی الملائک.
+
#تشنیف الارکان فی انه لیس فی الامکان ابدع مماکان.
# تشنیف الارکان فی انه لیس فی الامکان ابدع مماکان.
+
#التعریف بآداب التألیف.
# التعریف بآداب التألیف.
+
#[[تفسیر الجلالین]]. وی در ۲۲ سالگی تفسیر جلال الدین محمد احمد را که تا [[سوره کهف]] نوشته و با تمام آن موفق نشده بود، تکمیل کرد و به همان شیوه تا آخر سوره های [[قرآن]] را [[تفسیر قرآن|تفسیر]] نمود. این تفسیر بنام جلالین خوانده شده و بارها به چاپ رسیده است.
# [[تفسیر الجلالین]]. وی در 22 سالگی تفسیر جلال الدین محمد احمد را که تا [[سوره کهف]] نوشته و با تمام آن موفق نشده بود، تکمیل کرد و به همان شیوه تا آخر سوره های قرآن را تفسیر نمود. این تفسیر بنام جلالین خوانده شده و بارها به چاپ رسیده است.
+
#تناسق الدرر فی تناسب السور.
# تناسق الدرر فی تناسب السور.
+
#تنزیه الاعتقاد عن الحلول والاتحاد.
# تنزیه الاعتقاد عن الحلول والاتحاد.
+
#تنزیه الانبیاء عن تشبیه الاغبیاء.
# تنزیه الانبیاء عن تشبیه الاغبیاء.
+
#تنویر الحلک فی امکان رؤیة النبی والملک.
# تنویر الحلک فی امکان رؤیة النبی والملک.
+
#الجامع الصغیر.
# الجامع الصغیر.
+
#الجامع الکبیر.
# الجامع الکبیر.
+
#جمع الجوامع. این کتاب به سال ۱۳۲۷ هـ.ق در دو مجلد در [[مصر]] چاپ شده است. شرحی بر آن بنام همع الهوامع نوشته اند که به شماره ۳۱۵۲ در کتابخانه مدرسه سپهسالار جدید تهران موجود است.
# جمع الجوامع. این کتاب به سال 1327 هـ.ق در دو مجلد در [[مصر]] چاپ شده است. شرحی بر آن بنام همعالهوامع نوشته اند که به شماره 3152 در کتابخانه مدرسه سپهسالار جدید تهران موجود است.
+
#حاشیه [[انوار التنزیل و اسرار التأویل (کتاب)|تفسیر بیضاوی]].
# حاشیه تفسیر بیضاوی.
+
#حاشیه شرح الفیه ابن عقیل، بنام السیف الثقیل.
# حاشیه شرح الفیه ابن عقیل، بنام السیف الثقیل.
+
#الخصائص الکبری در خصایص پیغمبر. این کتاب در حیدرآباد چاپ شده است.
# الخصائص الکبری در خصایص پیغمبر. این کتاب در حیدرآباد چاپ شده است.
+
#الدرر فی الادعیة والاحراز.
# الدرر فی الادعیة والاحراز.
+
#الدرر المنتشرة فی الاحادیث المشتهرة. این کتاب با کتاب الفتاوی الحدیثة ابن حجر هیثمی در قاهره چاپ شده است.
# الدرر المنتشرة فی الاحادیث المشتهرة. این کتاب با کتاب الفتاوی الحدیثة ابن حجر هیثمی در قاهره چاپ شده است.
+
#[[الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور]]. این کتاب در شش جلد در قاهره چاپ شده است.
# [[الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور]]. این کتاب در شش جلد در قاهره چاپ شده است.
+
#الدر النثیر فی تلخیص نهایة ابن الاثیر
# الدر النثیر فی تلخیص نهایة ابن الاثیر
+
#الدلائل فی معرفة الاوایل.
# الدلائل فی معرفة الاوایل.
+
#ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی
# ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی
+
#ذم زیارة الامراء
# ذم زیارة الامراء
+
#ذم القضاء
# ذم القضاء
+
#تنویر الحوالک فى شرح موطا اءلامام مالکسهام الاصابة
# الزیدة
+
#شرح الصدور بشرح احوال القبور
# سهام الاصابة
+
#شرح عقود الجمان
# شرح الصدور بشرح احوال القبور
+
#طبقات الحفاظ
# شرح عقود الجمان
+
#طبقات الشافعیة
# طبقات الحفاظ
+
#طبقات الصغری
# طبقات الشافعیة
+
#طبقات الکبری
# طبقات الصغری
+
#طبقات المفسرین
# طبقات الکبری
+
#فتح الجلیل للعبد الذلیل
# طبقات المفسرین
+
#الفتح القریب بشواهد مغنی اللبیب
# فتح الجلیل للعبد الذلیل
+
#کشف اللبس فی حدیث رد الشمس
# الفتح القریب بشواهد مغنی اللبیب
+
#کفایة الطالب
# کشف اللبس فی حدیث رد الشمس
+
#اللئالی المصنوعة فی الاحادیث الموضوعة
# کفایة الطالب
+
#متشابه القرآن
# اللئالی المصنوعة فی الاحادیث الموضوعة
+
#مجمع البحرین و مطلع البدرین؛ که [[تفسیر قرآن|تفسیری]] است بزرگ.
# لباب النقول فی اسباب النزول
+
#المرقاة العلیة فی شرح الاسماء النبویة
# متشابه القرآن
+
#المزهر فی علوم اللغة
# مجمع البحرین و مطلع البدرین که تفسیری است بزرگ
+
#مسالک الحنفاء فی والدی المصطفی
# المرقاة العلیة فی شرح الاسماء النبویة
+
#المطالع السعیدة
# المزهر فی علوم اللغة
+
#مفحمات الاقران فی مبهمات القرآن
# مسالک الحنفاء فی والدی المصطفی
+
#تدریب الراوى فی شرح تقریب النووى
# المطالع السعیدة
+
#نزهة الجلساء فی اشعار النساء
# مفحمات الاقران فی مبهمات القرآن
+
#صون المنطق والکلام عن المنطق والکلام. این کتاب بضمیمه مختصر کتاب «نصیحة اهل ایمان فی الرد علی منطق یونان» [[ابن تیمیه|ابن تیمیه]] در قاهره به چاپ رسیده است.
# المقامات
 
# نزهة الجلساء فی اشعار النساء
 
# صون المنطق والکلام عن المنطق والکلام. این کتاب بضمیمه مختصر کتاب نصیحة اهل ایمان فی الرد علی منطق یونان ابن تیمیة در قاهره به چاپ رسیده است.
 
 
 
ولادت سیوطی شب یکشنبه اول [[رجب]] 849 هـ.ق و وفات او به سال 910 یا 911 در قاهره اتفاق افتاد. (کشف الظنون حاجی خلیفه) (روضات الجنات) (قاموس الاعلام ترکی) (معجم المطبوعات) (فهرست مدرسه سپهسالار تهران) (ریحانة الادب، ج2، ص277 و 280)
 
  
 
==هدف سیوطی از تألیف کتب==
 
==هدف سیوطی از تألیف کتب==
  
با نگاهی به عنوانهای تالیفات سیوطی در علوم [[قرآن]] و حتی دیگر علوم مشاهده می کنیم که هدف سیوطی، تاسیس یک مکتب علمی پیشرفته در فنون مختلف بوده است و این حقیقتی است که در تالیف او هویداست؛ به نحوی که هر یک از آن فنون یک فن کامل به شمار می رود که در آن مسائل کلان و خرد جمع آوری شده و این چیزی است که در فهرست کتب قرآنی او به طور واضح مشاهده می شود.
+
با نگاهی به عنوانهای تألیفات سیوطی در [[علوم قرآن]] و حتی دیگر علوم مشاهده می کنیم که هدف سیوطی، تأسیس یک مکتب علمی پیشرفته در فنون مختلف بوده است و این حقیقتی است که در تألیف او هویداست؛ به نحوی که هر یک از آن فنون یک فن کامل به شمار می رود که در آن مسائل کلان و خرد جمع آوری شده و این چیزی است که در فهرست کتب قرآنی او به طور واضح مشاهده می شود. هر یک از آن تألیفات به مثابه یک حلقه مکمل برای دیگر حلقه هاست و مجموع آنها تشکیل دهنده یک فن کامل در علوم قرآن به شمار می رود.  
  
هر یک از آن تالیفات به مثابه یک حلقه مکمل برای دیگر حلقه هاست و مجموع آنها تشکیل دهنده یک فن کامل در علوم قرآن به شمار می رود. سیوطی خود در مقدمه کتاب قطف الازهار به این نکته اشاره می کند. این مقدمه بهترین نمونه ای است که بیانگر تلاش سیوطی در این زمینه است. در آنجا به کیفیت مکمل بودن برخی از کتاب ها برای برخی دیگر اشاره کرده است و گفته است: خداوندی که ستایش و حمد مخصوص اوست، بر من منت نهاد به این که در علوم [[قرآن]] و حقایق آن تحقیق کنم و اسرار و وقایع آن را جستجو نمایم. تا بدانجا که در آن علوم کتابهای مختلفی پدید آوردم؛ از جمله: تفسیر ترجمان القران که اسناد آن متصل به رسول خدا و اصحابی است که او را درک کرده و [[وحی]] و قرآن و تفسیر و تاویل را از او فراگرفته اند و اگر این تفسیری که بدان اشارت شد، صرف نقل بوده. نکات بیانی و اعرابی دربر نداشت، [در عوض] به دنبال آن کتب دیگری را به رشته تحریر درآوردم که مشتمل بر آن نکات بود؛ از آن جمله: کتاب الاتقان فی علوم القرآن که به منزله مقدمه مفسرین به شمار می رود و غالب اصول [تفسیری] در آن آمده است.
+
سیوطی خود در مقدمه کتاب قطف الازهار به این نکته اشاره می کند. این مقدمه بهترین نمونه ای است که بیانگر تلاش سیوطی در این زمینه است. وی در آنجا به کیفیت مکمل بودن برخی از کتاب ها برای برخی دیگر اشاره کرده است و گفته است: «خداوندی که ستایش و حمد مخصوص اوست، بر من منت نهاد به این که در علوم قرآن و حقایق آن تحقیق کنم و اسرار و وقایع آن را جستجو نمایم. تا بدانجا که در آن علوم کتابهای مختلفی پدید آوردم؛ از جمله: تفسیر ترجمان القرآن که اسناد آن متصل به [[پیامبر اسلام|رسول خدا]] و [[صحابی|اصحابی]] است که او را درک کرده و [[وحی]] و [[قرآن]] و [[تفسیر قرآن|تفسیر]] و [[تأویل|تأویل]] را از او فراگرفته اند و اگر این تفسیری که بدان اشارت شد، صرف نقل بوده، نکات بیانی و اعرابی دربر نداشت، [در عوض] به دنبال آن کتب دیگری را به رشته تحریر درآوردم که مشتمل بر آن نکات بود؛ از آن جمله: کتاب [[الاتقان فی علوم القرآن (کتاب)|الاتقان فی علوم القرآن]] که به منزله مقدمه مفسرین به شمار می رود و غالب اصول [تفسیری] در آن آمده است».
  
 
==منابع==
 
==منابع==
* محمد یوسف شریجی و حسین علنقیان، سیوطی و علوم قرآن، صحیفه مبین، شماره 24. در دسترس در [http://www.hawzah.net/fa/article/articleview/81973 پایگاه اطلاع رسانی حوزه]، بازیابی: 11آبان 1392.
+
 
* لغت نامه دهخدا، ذیل واژه سیوطی. در دسترس در [http://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B3%DB%8C%D9%88%D8%B7%DB%8C-1 واژه یاب]، بازیابی: 11 آبان 1392.
+
*محمد یوسف شریجی و حسین علنقیان، "سیوطی و علوم قرآن"، صحیفه مبین، شماره ۲۴. در دسترس در [http://www.hawzah.net/fa/article/articleview/۸۱۹۷۳ پایگاه اطلاع رسانی حوزه].
* )" از مریم حسینی آهق بازیابی: 11 آبان 1392.
+
*لغت نامه دهخدا، ذیل واژه "سیوطی". در دسترس در [http://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B3%DB%8C%D9%88%D8%B7%DB%8C-1 واژه یاب]، بازیابی: ۱۱ آبان ۱۳۹۲.
 +
*[[دانشنامه جهان اسلام]]، مدخل "جلال الدین سیوطی" از مریم حسینی آهق.
 +
*نرم افزار ادبيات عرب، مرکز تحقيقات کامپيوتری علوم اسلانی.
 +
*"معرفی جلال الدین سیوطى"، [http://www.makarem.ir/main.aspx?typeinfo=44&lid=0&mid=408943&catid=-2 پایگاه اطلاع رسانی دفتر آیت الله مکارم شیرازی].
  
 
[[رده: علمای قرن نهم]]
 
[[رده: علمای قرن نهم]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۲ مهٔ ۲۰۲۲، ساعت ۱۱:۲۷

نام کامل جلال‌ الدین سیوطی
زادروز ۸۴۹ قمری
زادگاه اسیوط، مصر
وفات ۹۱۱ قمری
مدفن قاهره، مصر

Line.png

اساتید

تقى الدین احمد شمنّى، علم الدین بلقینى، شرف الدین مناوی، محیی الدین کافیجی، تقى الدین سُبکى،...

شاگردان

عبدالقادر شاذلى، محمد ابن ایاس، محمد داودى،...

آثار

الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، الاتقان فی علوم القرآن، تفسیر الجلالین، تدریب الراوى، الاکلیل فی استنباط التنزیل، تاریخ الخلفاء، جمع الجوامع،...

جلال الدین عبدالرحمان سیوطی (۸۴۹-۹۱۱ هـ.ق) مفسر، محدث، مورخ و ادیب نامدار شافعی مذهب در قرن نهم و دهم قمری است. وی در علوم مختلف اسلامی مانند تفسیر، حديث، فقه، ادبیات و تاریخ مهارت داشت و آثار پرشماری در این حوزه‌ها تألیف نمود. «الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور» و «الاتقان فی علوم القرآن» از مشهورترین آثار اوست.

معرفی اجمالی

جلال الدین عبدالرحمان سیوطی شب یکشنبه اول ماه رجب سال ۸۴۹ قمری در اسیوط مصر متولد شد. سیوطی در اواخر دوران شکوفایی علمی در مصر یعنی از زمان سقوط خلافت عباسی تا اوایل قرن دهم می زیست. او از كودكي به آموختن قرآن و حدیث روی آورد و کمتر از هشت سال داشت که کل قرآن را حفظ کرد و در سنین نوجوانى کتاب‌های «عمدة الاحکام»، «المنهاج» نووى، «الفیه» ابن مالک، و «المنهاج» بیضاوى را نیز حفظ کرد.

سیوطی در پي تحصيل علم به مناطق زيادي مانند شام، حجاز، یمن، هند و مغرب سفر كرد و با بزرگان و استادان زيادي حشر و نشر داشت. وی نزد علمای بزرگی از جمله تقى الدین احمد شُمُنّى، تقى الدین سُبکى حنفى، علم الدین بلقینى، شرف الدین مناوی و محیی الدین کافیجی به تحصیل علوم دینی پرداخت و در اکثر علوم متداول بخصوص در فقه و حدیث و تفسیر و بلاغت و نحو و لغت تبحر یافت. اساتید او در اجازه و قرائت و سماع، به ۱۵۰ نفر مى رسیدند که نامشان را در معجم خود آورده است.

او در فقه پیرو مذهب شافعى بود؛ البته علماى اهل سنت او را صاحب نظر و مجتهد دانسته اند. سیوطى تا سن چهل‌ سالگی به تحصیل علوم پرداخت و سپس از جامعه منزوی شد تا به تدوین و تالیف کتاب بپرازد. برخى از شاگردان او نیز عبارتند از: عبدالقادر شاذلى، محمد ابن ایاس و محمد داودى.

مقبره سیوطی در قاهره مصر

سیوطى ارادت و مودت فراوانی نسبت به اهل بیت پیامبر (صلى الله علیه وآله) داشت و در برخی کتاب‌هایش از جمله «إحیاء المیت بفضائل أهل‌البیت»، به ذکر مناقب و فضائل آن بزرگواران پرداخته است و از این جهت کتاب‌های او بیش از سایر کتاب‌های اهل سنت مورد توجه علماى شیعه قرار گرفته است.

عبدالرحمان سیوطی در جمعه ۱۹ جمادی‌الاوّل سال ۹۱۱ هـ درگذشت و در «حوش قوصون» بیرون «باب القرافه» مصر به خاک سپرده شد.

آثار و تألیفات

عظمت علمی سیوطی كه بيشتر در تأليفاتش مشهود است، قابل ترديد نيست. تألیفات وی افزون بر پانصد جلد کتاب بوده، که از رساله‌های کوچک تا کتاب‌های چند جلدی را شامل می‌شده است. برخی از آثار او عبارتند از:

  1. إحیاء المیت بفضائل أهل‌البیت (علیهم‌السلام)
  2. آداب السلوک
  3. آداب القاضی
  4. الاتقان فی علوم القرآن
  5. اتمام النعمة فی اختصاص الاسلام بهذه الامة
  6. الاساس فی فضل بنی العباس
  7. اسباب الحدیث
  8. اسباب النزول (لباب النقول فی اسباب النزول)
  9. اسعاف المبطاء فی رجال الموطاء. (موطاء امام مالک) این کتاب یک مرتبه در حیدرآباد هند و بار دیگر در دهلی با سنن ابن ماجه به چاپ رسیده است.
  10. الاشباه و النظایر فی الفروع در فقه شافعی. این کتاب در مکه چاپ شده است.
  11. الاشباه والنظایر النحویة. این کتاب در حیدرآباد به چاپ رسیده است.
  12. اصول النحو. این کتاب در حیدرآباد چاپ شده.
  13. افهام القرآن
  14. الاقتراح فی علم اصول النحو. این کتاب در حیدرآباد چاپ شده.
  15. الاکلیل فی استنباط التنزیل. این کتاب در دهلی در حاشیه کتاب «جامع البیان» معین الدین ایجی صفدی به چاپ رسیده است.
  16. الالفیة در مصطلحات. این کتاب در مصر چاپ شده است.
  17. انموذج اللبیب فی خصائص الحبیب.
  18. انوار السعادة
  19. الاوج فی خبر عوج
  20. البارع فی اقطاع الشارع
  21. بشری الکئیب بلقاء الحبیب. این کتاب در حاشیه کتاب شرح الصدور خود سیوطی در قاهره به چاپ رسیده است.
  22. بغیةالوعاة فی طبقات اللغویین والنحاة؛ و این تلخیص کتاب طبقات کبرای خود اوست و در قاهره چاپ شده است.
  23. البهجة المرضیة فی شرح الالفیة. در این کتاب الفیه ابن مالک شرح شده است و همین کتاب است که بنام سیوطی معروف است.
  24. تاریخ الخلفاء. این کتاب در لاهور و دهلی و کلکته و قاهره و دمشق چاپ شده است.
  25. تبییض الصحیفة فی مناقب الامام ابی حنیفه. این کتاب با هشت رساله دیگر از همین مؤلف یکجا در حیدرآباد چاپ شده است.
  26. ترجمان القرآن فی تفسیر المسند. این کتاب در قاهره چاپ شده است.
  27. تزیین الارائک فی ارساله (ص) الی الملائک.
  28. تشنیف الارکان فی انه لیس فی الامکان ابدع مماکان.
  29. التعریف بآداب التألیف.
  30. تفسیر الجلالین. وی در ۲۲ سالگی تفسیر جلال الدین محمد احمد را که تا سوره کهف نوشته و با تمام آن موفق نشده بود، تکمیل کرد و به همان شیوه تا آخر سوره های قرآن را تفسیر نمود. این تفسیر بنام جلالین خوانده شده و بارها به چاپ رسیده است.
  31. تناسق الدرر فی تناسب السور.
  32. تنزیه الاعتقاد عن الحلول والاتحاد.
  33. تنزیه الانبیاء عن تشبیه الاغبیاء.
  34. تنویر الحلک فی امکان رؤیة النبی والملک.
  35. الجامع الصغیر.
  36. الجامع الکبیر.
  37. جمع الجوامع. این کتاب به سال ۱۳۲۷ هـ.ق در دو مجلد در مصر چاپ شده است. شرحی بر آن بنام همع الهوامع نوشته اند که به شماره ۳۱۵۲ در کتابخانه مدرسه سپهسالار جدید تهران موجود است.
  38. حاشیه تفسیر بیضاوی.
  39. حاشیه شرح الفیه ابن عقیل، بنام السیف الثقیل.
  40. الخصائص الکبری در خصایص پیغمبر. این کتاب در حیدرآباد چاپ شده است.
  41. الدرر فی الادعیة والاحراز.
  42. الدرر المنتشرة فی الاحادیث المشتهرة. این کتاب با کتاب الفتاوی الحدیثة ابن حجر هیثمی در قاهره چاپ شده است.
  43. الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور. این کتاب در شش جلد در قاهره چاپ شده است.
  44. الدر النثیر فی تلخیص نهایة ابن الاثیر
  45. الدلائل فی معرفة الاوایل.
  46. ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی
  47. ذم زیارة الامراء
  48. ذم القضاء
  49. تنویر الحوالک فى شرح موطا اءلامام مالکسهام الاصابة
  50. شرح الصدور بشرح احوال القبور
  51. شرح عقود الجمان
  52. طبقات الحفاظ
  53. طبقات الشافعیة
  54. طبقات الصغری
  55. طبقات الکبری
  56. طبقات المفسرین
  57. فتح الجلیل للعبد الذلیل
  58. الفتح القریب بشواهد مغنی اللبیب
  59. کشف اللبس فی حدیث رد الشمس
  60. کفایة الطالب
  61. اللئالی المصنوعة فی الاحادیث الموضوعة
  62. متشابه القرآن
  63. مجمع البحرین و مطلع البدرین؛ که تفسیری است بزرگ.
  64. المرقاة العلیة فی شرح الاسماء النبویة
  65. المزهر فی علوم اللغة
  66. مسالک الحنفاء فی والدی المصطفی
  67. المطالع السعیدة
  68. مفحمات الاقران فی مبهمات القرآن
  69. تدریب الراوى فی شرح تقریب النووى
  70. نزهة الجلساء فی اشعار النساء
  71. صون المنطق والکلام عن المنطق والکلام. این کتاب بضمیمه مختصر کتاب «نصیحة اهل ایمان فی الرد علی منطق یونان» ابن تیمیه در قاهره به چاپ رسیده است.

هدف سیوطی از تألیف کتب

با نگاهی به عنوانهای تألیفات سیوطی در علوم قرآن و حتی دیگر علوم مشاهده می کنیم که هدف سیوطی، تأسیس یک مکتب علمی پیشرفته در فنون مختلف بوده است و این حقیقتی است که در تألیف او هویداست؛ به نحوی که هر یک از آن فنون یک فن کامل به شمار می رود که در آن مسائل کلان و خرد جمع آوری شده و این چیزی است که در فهرست کتب قرآنی او به طور واضح مشاهده می شود. هر یک از آن تألیفات به مثابه یک حلقه مکمل برای دیگر حلقه هاست و مجموع آنها تشکیل دهنده یک فن کامل در علوم قرآن به شمار می رود.

سیوطی خود در مقدمه کتاب قطف الازهار به این نکته اشاره می کند. این مقدمه بهترین نمونه ای است که بیانگر تلاش سیوطی در این زمینه است. وی در آنجا به کیفیت مکمل بودن برخی از کتاب ها برای برخی دیگر اشاره کرده است و گفته است: «خداوندی که ستایش و حمد مخصوص اوست، بر من منت نهاد به این که در علوم قرآن و حقایق آن تحقیق کنم و اسرار و وقایع آن را جستجو نمایم. تا بدانجا که در آن علوم کتابهای مختلفی پدید آوردم؛ از جمله: تفسیر ترجمان القرآن که اسناد آن متصل به رسول خدا و اصحابی است که او را درک کرده و وحی و قرآن و تفسیر و تأویل را از او فراگرفته اند و اگر این تفسیری که بدان اشارت شد، صرف نقل بوده، نکات بیانی و اعرابی دربر نداشت، [در عوض] به دنبال آن کتب دیگری را به رشته تحریر درآوردم که مشتمل بر آن نکات بود؛ از آن جمله: کتاب الاتقان فی علوم القرآن که به منزله مقدمه مفسرین به شمار می رود و غالب اصول [تفسیری] در آن آمده است».

منابع