فیء

فیء، در قرآن و فقه اسلامی، به اموالی گفته می‌شود که مسلمانان بدون جنگ و بدون به‌کارگیری اسب و سلاح، از دشمنان به دست می‌آورند. این اموال برخلاف غنیمت، میان جنگجویان تقسیم نمی‌شود و بر پایهٔ آیهٔ هفتم سوره حشر، از آنِ خدا، پیامبر (ص)، خویشاوندان او، یتیمان، مسکینان و درراه‌ماندگان است. در فقه شیعه، فیء و انفال از حقوق ویژهٔ پیامبر (ص) و امام شمرده می‌شود.

واژه و تعریف

«فیء» از مادهٔ «فَیء» به معنای بازگشت است و در اصطلاح، به اموالی گفته می‌شود که از کافران بدون جنگ به مسلمانان بازمی‌گردد. صاحب جواهر الکلام در تعریف انفال و فیء می‌نویسد که این اموال، از آنِ پیامبر (ص) و پس از او امام است و امام آن را هر جا که مصلحت بداند، به کار می‌گیرد.

فیء در قرآن

سوره حشر در بیان ماجرای بنی نضیر می‌فرماید: «وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَىٰ رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلَا رِكَابٍ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَىٰ مَن يَشَاءُ ۚ وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ»؛ «و آنچه خدا از آنان به پیامبرش بازگرداند، شما نه اسبی بر آن تاختید و نه شتری؛ بلکه خدا فرستادگانش را بر هر که بخواهد مسلط می‌کند و خدا بر هر چیزی تواناست.»

آیهٔ بعد، مصرف فیء را چنین بیان می‌کند: «مَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَىٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَىٰ فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنكُمْ»؛ «آنچه خدا از اهل شهرها به پیامبرش بازگرداند، از آنِ خدا و پیامبر و خویشاوندان و یتیمان و مسکینان و درراه‌ماندگان است، تا میان توانگران شما دست‌به‌دست نشود.»

تفاوت فیء و غنیمت

غنیمت، اموالی است که در جنگ و با به‌کارگیری نیروی نظامی به دست می‌آید و بر پایهٔ آیهٔ خمس، یک‌پنجم آن سهم خدا و پیامبر و خویشاوندان و یتیمان و مسکینان و درراه‌ماندگان است و چهار پنجم دیگر میان جنگجویان تقسیم می‌شود. در برابر، فیء اموالی است که بدون جنگ به دست می‌آید و به‌طور کامل در اختیار پیامبر (ص) و امام قرار می‌گیرد.

احکام و مصادیق در فقه شیعه

در فقه شیعه، فیء و انفال مصادیق متعددی دارد. به گزارش امام صادق علیه السلام، انفال عبارت است از زمینی که در آن خونی ریخته نشده، یا مردمی که صلح کرده و دست داده‌اند، و نیز زمین‌های خراب و بستر دره‌ها: «الْأَنْفَالُ مَا كَانَ مِنْ أَرْضٍ لَمْ يَكُنْ فِيهَا هِرَاقَةُ دَمٍ، أَوْ قَوْمٌ صَالَحُوا وَ أَعْطَوْا بِأَيْدِيهِمْ، وَ مَا كَانَ مِنْ أَرْضٍ خَرِبَةٍ أَوْ بُطُونِ أَوْدِيَةٍ، فَهَذَا كُلُّهُ مِنَ الْفَيْءِ، وَ الْأَنْفَالُ لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ.»

بر این پایه، زمین‌هایی که بدون جنگ در اختیار مسلمانان قرار می‌گیرد، اموال پادشاهان و صفایای آنان، معادن، دریاها و برخی اموال دیگر، در شمار انفال و فیء شمرده می‌شوند. این اموال، پس از پیامبر (ص) به امام منتقل می‌شود و امام آن را در مصارف مقرر به کار می‌گیرد.

ارزیابی

حکم فیء در قرآن، با هدف جلوگیری از تمرکز ثروت در دست توانگران تشریع شده است: «كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنكُمْ»؛ «تا میان توانگران شما دست‌به‌دست نشود.» این حکم، همراه با سهم خویشاوندان پیامبر و اقشار نیازمند، نظامی برای بازتوزیع ثروت در جامعهٔ اسلامی ترسیم می‌کند. در فقه شیعه، فیء و انفال به امام سپرده شده تا بر اساس مصلحت جامعه و مصارف مقرر مصرف شود.

منابع

• قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
• نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا؛ ج۱۶.