شرح نهج البلاغه عبده (کتاب)
| |
| نویسنده | محمد عبده |
| موضوع | شرح نهجالبلاغه |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۳ |
|
| |
«شرح نهجالبلاغه» تألیف شیخ محمد عبدُه (متوفای ۱۳۲۳ ق)، اصلاحگر دینی و مفتی اهل سنت در مصر است. این کتاب بیشتر به جنبههاى ادبى «نهجالبلاغه» پرداخته و حاوی الفاظ مشکل و واژگان غریب آن است. «شرح نهجالبلاغه» نشانهاى از تساهل مذهبى نویسنده و دلبستگى او به وحدت مسلمانان است.
مؤلف
محمد عبده (۱۲۶۶-۱۳۲۳ ق)، فقیه، مفسر، حقوقدان، اصلاحگر دینی، مفتی اسبق مصر در قرن ۱۴ قمری و از شاگردان سيد جمالالدين اسدآبادى است.
وی در احیای فکر دینی و انطباق آن با مبانی عقلی کوشید، و از تجددخواهی دینی برای اصلاح برخی از وجوه زندگی اجتماعی مصر بهره جست و بیشتر زندگی خود را صرف سازمانهای دینی و فعالیتهای خیریه نمود.
محمد عبده شاگردان زیادی را تربیت نمود که از آن جمله میتوان به محمد رشید رضا، سعد زغلول، احمد امین، طه حسین، عبدالغادر مغربی، مصطفی عبدالرازق اشاره کرد.
برخی از آثار علمی او عبارتند از: تفسیر المنار، شرح نهجالبلاغه، الاسلام الردّ علی منتقدیه، اصلاح المحاکم الشرعیه، رسالة التوحید، الاسلام و النصرانیة بین العلم والمدنیة.
نهجالبلاغه در نظر عبده
شیخ محمد عبده در پى آشنايى با «نهجالبلاغه» توسط سيد جمالالدين اسدآبادى، و به ترغيب او، با تأمل در مضامين و معارف آن، كوشيد تا اين كتاب را به جامعه مصر معرفى كند. عبده درباره آشنائی اش با «نهجالبلاغه» می نویسد: «بر حسب تقدیر و بطور تصادف با کتاب «نهج البلاغه» آشنا شدم. این برخورد و تصادف در وقتى بود که دچار دگرگونى و تشویش خاطر و افسردگى شده و از کارهایم بازمانده بودم. از این رو کتاب مستطاب «نهج البلاغه» را وسیلهاى براى تسلیت روح و چارهاى براى برطرف ساختن اندوههاى خویش یافتم، بدین گونه بعضى از صفحات آن را تصفح نمودم و جملههائى چند از عبارات آن را از قسمتهاى مختلف و موارد پراکنده، مورد دقت و تأمل قرار دادم».[۱]
محمد عبده پس از تأمل در محتواى نهجالبلاغه، شکوه بلاغت و فصاحت را در آن مىبیند و احساس مىکند که چگونه با فصاحت و بلاغتى بىمانند و با استدلالهاى منطقى و قاطع، با اوهام و تردیدها به نبرد برخاسته است. وى پس از ذکر مطالبى در همین زمینه، مىگوید: «این کتاب گرانقدر، همان چیزى است که سید شریف رضى رحمه الله، از سخنان سید و سرور ما، امیرالمؤمنین على بن ابیطالب(ع) كرّمالله وجهه، برگزیده و پراکندههاى آن را گردآورده و به این نام (نهجالبلاغه) نامیده است. من هیچ اسمى را برازندهتر از این اسم سراغ ندارم که بدین گونه بر محتواى کتاب دلالت کند».[۲]
همچنین محمد عبده در مقدمه کتاب مىگوید: «از مطالعه نهجالبلاغه، دولت فصاحت و صولت بلاغت، در نظرم مجسم گشت و به یقین دانستم که مدیر این دولت و قهرمان این صولت و پرچمدار پیروزمندش على بن ابىطالب(ع) است، و افکار واهى کسانى که در [انتساب نهجالبلاغه به على علیهالسلام] شک و شبهه کردهاند، در نظرم دریده گشت و خیالات باطل و افکار فاسد آنها نابود شد».[۳]
وی در مقدمه شرح خود گفته است: «در همهٔ مردم عربزبان، یک نفر نیست مگر آنکه معتقد است سخن علی(ع) بعد از قرآن و کلام نبوی شریفترین و بلیغترین و پرمعنیترین و جامعترین سخنان است و از نظر مواد و ريشههاى كلام عربى پربار و از جهت اسلوب و روش و از لحاظ معانى بلند، بالاترين و جامعترين كلام است.» عبده از جمله کسانی بود که به شرح و تبلیغ نهجالبلاغه در میان جوانان مصری پرداخت.
معرفی کتاب
کتاب «شرح نهج البلاغه» محمد عبده، همچون «نهجالبلاغه» در سه جزء تدوین شده است، با این اختلاف که در جزء اول تا خطبه ۱۱۷ و در جزء دوم مابقى خطبهها آمده است. بخش نامهها و حکمتها نیز یک جا در جزء سوم شرح شده است. شرح مطالب جداى از متن و با ذکر شماره در پاورقى آمده است.
شرح شيخ محمد عبده، بيشتر حاوى الفاظ مشكل و واژگان غريب «نهجالبلاغه» است. او در بیان این که چرا به شرح کتاب شریف «نهجالبلاغه» پرداخته، گفته است: «باید دانست که به علت دور بودن زمان ایراد آن کلمات نسبت به زمان ما و جداشدن و بیگانه گردیدن مردم هم عصر ما از زبان اصیل عربى، گاهى الفاظى در نهجالبلاغه مىیابیم که به نظرمان غریب و نادر مىآید، نه وحشى و گریزان از ذهن؛ و نیز ترکیبى غلیظ و محکم، اما نه همراه با تعقید و پیچیدگى. این امر موجب شد که براى پارهاى از مفردات آن شرحى به عنوان تعلیقه و حاشیه بنویسم و بعضى از جملهها را تفسیر نمایم و قسمتهایى از اشارات آن را باز نمایم و به همان اندازه که مورد احتیاج است، بسنده کنم و تا جایى که ممکن است در بیان خود ایجاز به کار برم».[۴]
محمد عبده می گوید: «من تعليقه خود را شرحی در شمار شرحها به حساب نمىآورم و آن را كتابى در ميان كتابها نياوردهام. جز اين نيست كه آن حاشيهاى است، بر «نهجالبلاغه» و نشانه و نقشى در اطراف و صفحات آن است.»
«شرح نهجالبلاغه» عبده را می توان گفت از جمله بهترين شرحهاست؛ زيرا روان و سهلالوصول است و تقريباً حشو و زوائد ندارد و با کمی حجمش بر بیشتر آنچه در شرحهای طولانی آمده، مشتمل است و از نظر ادبى خدمت به سزائى به «نهج البلاغه» نموده است. همچنین كمتر گرد تعصب گشته است، حتى در خطبه شقشقیه هيچ اظهار نظرى نكرده است. این کتاب در دنیای عرب شهرت بسزائی دارد و بارها در مصر، لبنان و ایران چاپ شده است.
پانویس
منابع
- "گفتار شیخ محمد عبده در مقدمه شرح نهجالبلاغه"،پایگاه امام علی(ع).
- "شیخ محمد عبده و شرح نهجالبلاغه"، علیاصغر فقیهی، مجله وقف میراث جاویدان، بهار و تابستان ۱۳۷۸، شماره ۲۵ و ۲۶، مجلات تخصصی نور، بازیابی: خرداد ۹۷.
- "نگاهی به شرحهای نهجالبلاغه"، مصطفی بروجردی، در دسترس در:سایت حوزه بازیابی: ۱۸ فروردین ۹۷.
- نرم افزار دانشنامه علوی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
