هجرت پیامبر اسلام به مدینه

از دانشنامه‌ی اسلامی
نسخهٔ تاریخ ‏۲۶ مهٔ ۲۰۱۵، ساعت ۰۵:۳۸ توسط Ali hoghooghi (بحث | مشارکت‌ها) (دلیل هجرت از مکه)
پرش به ناوبری پرش به جستجو

در سال یازدهم بعثت گروهی از مردم یثرب به مکه آمدند و پس از شنیدن سخنان رسول خدا(صل الله علیه و آله و سلم) مسلمان شدند. در سال بعد اینان در عقبه اول با رسول خدا(صل الله علیه و آله) بیعت کردند و سال بعد از آن هفتاد و دو مرد و زن یثربی در همان عقبه با رسول خدا(صل الله علیه و آله و سلم) بر سر حمایت و حفظ جان ایشان بیعت کردند. از سوی دیگر فشار های قریش بر مسلمانان روز به روز بیش تر می شد و مکه دیگر محیط امنی برای ایشان نبود.به همین دلیل رسول خدا(صل الله علیه و آله و سلم) در سال سیزدهم بعثت فرمان هجرت به یثرب را که پس از ورود ایشان به این شهر مدینه النبی نام گرفت صادر کردند.

دلایل تر شهر مکه

  1. مكّه سرزمين مناسبى براى ادامه دعوت نبود و رسول خدا (ص) نهايت بهره‌بردارى ممكن را از اين شهر كرده بود و هيچ اميدى براى پيوستن گروه‌هاى ديگرى- لااقل در آينده نزديك- به آيين اسلام نداشت.
  2. رسول اكرم (ص) به عنوان نماينده و مبلّغ آيين توحيدى نمى‌توانست به پيشرفت‌هاى اندك دوران مكّه بسنده كند، زيرا اسلام دين همه بشريت است و همه انسان‌ها را در سراسر گيتى مخاطب خود مى‌داند
  3. مسلمانان سال‌هاى دراز در مقابل ظلم و ستم، و عذاب و شكنجه مداوم و بى‌امان مشركان مقاومت و پايدارى كرده بودند. چنان كه گروهى از ياران بى‌پناه حضرت به ناچار ترك شهر و ديار كردند و از ظلم و ستم قريش به سرزمين غربت در آن سوى آب‌هاى درياى سرخ فرار نمودند.
  4. در نهايت قريش به اين نتيجه رسيد كه با طرح نقشه قتل پيامبر (ص) براى هميشه از دست او خلاص شود.

دلیل هجرت به مدینه

  1. مكّه را جايگاه خاصى در دل مردم بود و بدون سيطره بر آن و برچيدن بت‌پرستى و جايگزينى آيين اسلامى، دعوت توحيدى پيامبر (ص) شكست خورده به حساب مى‌ آمد،بنابراين ضرورت داشت جايى به عنوان پايگاه اين دعوت انتخاب شود كه علاوه بر نزديكى، بتوان از آنجا اوضاع مكّه را زير نظر داشت و نوعى فشار سياسى و اقتصادى و حتى نظامى به وقت لزوم بر آن وارد ساخت.مدينه همان جايى بود كه مقدمات و لوازم اعمال چنين فشارى در آن موجود بود. مدينه مى ‌توانست به دليل قرار داشتن در مسير كاروان‌هاى بازرگانى و تجارى قريش، مكّه را از نظر اقتصادى در فشار قرار دهد. خصوصا كه منبع تأمين معاش مردم كه در درجه نخست، تجارت و مبادلات بازرگانى بود.
  2. هجرت به مدينه تنها راه حل ممكن فراروى پيامبر (ص) بود. هجرت به طايف فايده‌اى نداشت.يمن، ايران، روم، شام و ساير مناطق، زير سلطه دو ابرقدرت بزرگ آن روزگار بودند كه با هجرت به اين سرزمين‌ ها جز مشكلات و خطرات هولناك بهره‌اى عايد پيامبر (ص) و دعوت توحيدى نمى شد.حبشه نيز به لحاظ موقعيت جغرافيايى علاوه بر اين كه از مكّه فاصله زيادى داشت، نظر به واقعيت‌هاى اجتماعى، سياسى، انسانى و نژادى و نيز به عنوان يك كشور افريقايى نمى‌ توانست رهبرى يك برنامه اصلاحى جهانى را در هيچ يك از زمينه‌هاى اقتصادى، سياسى، نظامى و حتى فكرى و اجتماعى بر عهده‌ گیرد
  3. مدينه از نظر زراعى غنى ‌تر از مكّه بود. بنابراين اگر روزى با نوعى فشار بازرگانى روبه‌رو مى ‌شد،مى ‌توانست در مقابل اين فشار مقاومت كند و بدون تسليم شدن در مقابل خواسته ديگران، به نوعى هرچند مشقّت بار به زندگى روزمره خود ادامه دهد.
  4. اهالى مدينه در اصل مردمان مهاجر يمن بودند كه در قديم الايام نوعى تمدّن ابتدايى داشتند. بدين ترتيب نه همانند مردمان بيابان‌گرد عرب، قلب‌هاى خشن داشتند و نه همچون مردم قريش در فضاى روانى خاصى به دنبال امتيازات ويژه و مصالح منطق ه‌اى بودند.از سوى ديگر به خاطر رقابت‌هاى آشكار تيره‌هاى عدنانى و قحطانى، حتى اگر مردم مدينه انگيزه ‌هاى دينى و عقيدتى نداشتند، از تسليم پيامبر (ص) به دشمن عدنانى، خوددارى مى ‌كردند.
  5. مردم مدينه طعم تلخ انحراف را چشيده بودند و جنگ‌هاى پى‌درپى آنان را از پاى درآورده بود؛ آن‌ها همواره در رعب و وحشت به سر مى ‌بردند، چنان كه شب و روز اسلحه بر زمين نمى‌ گذاشتند.
  6. بشارت ‌هاى يهود مدينه درباره ظهور قريب الوقوع پيامبرى در منطقه عربستان، همه را براى پذيرش دين جديد آماده كرده بود
  7. از همه گذشته، مردم مدينه، خودشان از پيامبر (ص) دعوت كردند تا به اين شهر هجرت كند؛ با او در عقبه منى بيعت كردند و به حضرت وعده يارى و نصرت دادند و متعهّد شدند كه چونان زن و فرزند خويش از آن حضرت دفاع كنند و حتى در اين راه سلاح بردارند و در مقابل همگان بايستند.

یثرب پیش از اسلام

پيش از اسلام اين منطقه به عنوان يک «شهر متمرکز» شناخته نمي ‌شده بلکه در مجموع، عبارت از «واحه ‌هايي» بوده که برخي از آنها در فضاي مسطح و برخي از آنها در مرتفعات و ميانه شعاب قرار داشته است.

ساکنان یثرب شامل سه گروه می شدند.

  1. یهودیان بنی اسرائیل:درباره دليل سکونت آنان در اين نواحي، به خاطر داشتن اطلاعاتي از تورات، درباره ظهور رسول خدا(صل الله علیه و آله و سلم) در چنين دياري است.[۱]
  2. اوسیان
  3. خزرجیان

دو گروه آخر از مهاجران قحطانی هستند که سال ها قبل به این سرزمین آمده بودند.

از نقطه نظر ديني، قبايل ساکن يثرب همگي بت‌ پرست و به اصطلاح قرآن مشرک بوده اند. به همين دليل پيوند آنان با مکه و مشرکان آن سرزمين مقدس، بسيار نيرومند بوده است.بت منات مورد علاقه و عبادت اوس و خزرج بوداست.اقتصاد مدينه بر پايه کشت و زرع و نخلستانهايي بوده که در نواحي مختلف مدينه وجود داشته است.[۲]در مدينه آب به وفور به دست مي‌ آمده، با اين حال امکان کندن چاه و داشتن آب شيرين در همه نواحي مدينه امکان ‌پذير نبوده است.[۳]

نخستین مسلمانان از انصار

ميان مورّخان درباره نخستين مسلمان، زمان و چگونگى گرايش مردم مدينه اختلاف نظر است، امّا مى‌ توانيم بر اين نكته تأكيد كنيم كه آيين مسلمانى در چند مرحله وارد يثرب شد. در ابتدا اسعد بن زراره و ذكوان بن عبد القيس در دوره محاصره مسلمان در شعب ابو طالب مسلمان شدند. سپس پنج يا شش يا هشت نفر ديگر ايمان آوردند. آنگاه بيعت نخست عقبه و سپس بيعت دوم عقبه انجام شد[۴]عده ی دیگر معتقدند در موسم حج، رسول خدا (ص) دعوت خود را بر قبائل عرضه مى ‌كرد و از آنان يارى مى ‌طلبيد. در عقبه منى با گروهى از مردم خزرج ملاقات كرد. پيامبر (ص) آنان را به خدا و اسلام فراخواند و آياتى از قرآن را برايشان تلاوت نمود.چون دعوت پيغمبر (اسلام) را شنيدند يكى بديگرى گفتند. بخدا اين همان نبى موعود است كه يهود شما را به او تهديد مى ‌كنند. آنها اجابت و تصديق كردند و گفتند ميان قوم خير و شر مى‌ باشد شايد خدا بخواهد بسبب تو آن شر زايل شود اگر دو دسته قوم ما با تو متفق شوند هيچ كس از تو گرامى ‌تر و تواناتر نخواهد بود.[۵] خزرجيان مسلمان شدند. آنان شش نفر و عبارت بودند از:

  1. اسعد بن زراره
  2. جابر بن عبد اللّه بن رئاب
  3. عوف بن حارث
  4. رافع بن مالك
  5. عقبه بن عامر
  6. قطبه بن عامر[۶]

بیشتر مورخان روایت دوم را به عنوان نخستین مسلمانان پذیرفته اند.

بیعت عقبه اول

چون موسم حج سال یازدهم بعثت رسيد، دوازده نفر از انصار مدينه به منظور تكميل بيعت سال گذشته به سوى مكه رهسپار شدند اسامى آنها بدين ترتيب بود:

  1. اسعد بن زرارة
  2. عوف بن حارث بن رفاعة
  3. معاذ بن حارث بن رفاعة
  4. رافع بن مالك
  5. ذكوان بن عبد قيس
  6. عبادة بن صامت
  7. ابو عبد الرحمن يزيد بن ثعلبة
  8. عباس بن عبادة
  9. عقبة بن عامر
  10. قطبة بن عامر
  11. ابوالهيثم بن تيهان- كه نامش مالك بود-
  12. عويم بن ساعدة.

اين دوازده نفر كه ده نفرشان از قبيله خزرج و دو نفرشان از قبيله اوس بودند با رسول خدا صلى الله عليه و آله بيعت كردند.بيعت ايشان بيعت عقبه اولى معروف شد.[۷]

آنها در این دیدار با رسول خدا(صل الله علیه و آله و سلم) بیعت کردند. این بعیت به بیعة النسا شهرت یافت. يعنى: بيعتى كه مشتمل بر جنگ نبود. محتوای این بیعت چنین بود که مسلمانان انصار متعهد شوند که:

  1. به خداوند شرک نورزند
  2. دزدی و زنا نکنند
  3. فرزندانشان را نکشند
  4. دروغ در مورد اولادی که در میانشان می آید،نگویند. ( با دروغ فرزندی را به غیر پدر خود نسبت ندهند.)
  5. در کار معروف عصیان نورزند.

هر کس چنین کند، پاداش وی بر خداست و کسی که نکند، بر خداست که او را عذاب کند یا ببخشاید.[۸]

اين دوازده نفر پس از بيعت به شهر خود برگشتند و رسول خدا (ص)، مصعب بن عمير را همراهشان فرستاد تا به آنان قرآن و اسلام بياموزد و احكام دين تعليم دهد. بدين جهت بود كه مصعب را «مقرى» مى ‌ناميدند. گفته مى ‌شود، عبد اللّه بن امّ مكتوم را نيز در پى او فرستاد. [۹] مصعب نخستين نماز جمعه را در مدينه برپا كرد.

صعب بن عمير و مسلمانانى كه همراه او بودند، موفّق شدند. سعد بن معاذ به دست او ايمان آورد و موجب مسلمانى قبيله خود شد. بدين ترتيب كه وقتى به دست مصعب مسلمان شد، نزد قوم خود بازگشت و به آنان گفت: اى بنى عبد الاشهل؛ مرا در ميان خود چگونه مى‌دانيد؟ گفتند: سرور مايى و از همه ما با تدبيرتر و نيكوسرشت ‌تر. گفت: حال كه‌ چنين است، سخن با زنان و مردان شما بر من حرام است تا به خدا و رسولش ايمان آوريد.راوى گفت: به خدا سوگند؛ در هيچ يك از خانه‌ هاى قبيله بنى عبد الاشهل زن و مردى روز را به شب نياورد، مگر اين كه مسلمان شد[۱۰]

بیعت عقبه دوم

در موسم حج سال سيزدهم بعثت، جمع زيادى از مردم يثرب به قصد حج عازم مكّه شدند. در ميان اين جمعيت كه شمارشان به پانصد نفر مى‌ رسيد[۱۱] هم مشركان حضور داشتند و هم مسلمانانى كه تقيه مى‌ كردند و از خوف قوم، مسلمانى خود را پوشيده مى‌ داشتند.برخى از مسلمانان يثرب با پيامبر (ص) ملاقات كردند. حضرت با آنان وعده گذاشت كه در ميانه‌ هاى ايام تشريق، شب هنگام كه همه خوابيده باشند، با هم ديدار كنند. پيامبر (ص) فرمود كه موقع آمدن، خوابيدگان را بيدار نكنند و منتظر غايبان نباشند.آنان با كمال احتياط، پنهان و جدا از هم، رو به عقبه حركت كردند تا در آنجا هفتاد يا هفتاد و سه مرد، و دو زن فراهم گشتند. آنان در خانه عبد المطلب كه در پايين عقبه بود، با رسول خدا (ص) ملاقات كردند. در اين ديدار، حمزه، على و عبّاس حضور داشتند.[۱۲]در ابتدای این دیدار عباس عموی رسول خدا(صل اله علیه و آله و سلم) سخنانی را خطاب به انصار در مورد حمایت ایشان گفت.که البته بعضی از محققان این سخنان را منصوب به عباس بن نضلة دانستند.[۱۳] پس از او عده ای از بزرگان انصار سخنانی در جهت هجرت رسول خدا(صل الله علیه و آله و سلم) به مدینه و حمایت و دفاع از ایشان بیان کردند.که از جمله این افراد می توان به کعب بن مالک،ابن تیّهان و عباس بن عبادة انصاری اشاره کرد.[۱۴] همچنین رسول خدا(صل الله علیه و آله و سلم) فرمودند:پيمان من با شما اين است: كه بايد همانطور كه از زنان و فرزندان خود دفاع مى‌ كنيد از من نيز دفاع كنيد! براء بن معرور دست آن حضرت را گرفته گفت: سوگند بدانكه تو را به نبوت مبعوث فرموده ما همانطور كه از ناموس خود دفاع مى‌ كنيم از شما نيز دفاع خواهيم كرد، پيمانت را با ما ببند كه مات بخدا فرزند جنگ و اسلحه هستيم‌.[۱۵]

انتخاب نقیب برای انصار

اقدام مهمي که توسط رسول خدا(صل الله علیه و آله و سلم) براي ايجاد انضباط در ميان انصار صورت گرفت، آن بود که تعداد دوازده نفر از آنان را به عنوان نقيب برگزيد تا ديگران را کنترل کرده و مردم با آنان در تماس باشند. در واقع آنان سرپرست افراد زيردست خود به شمار مي ‌رفتند. پيامبر(ص) تأکيد کرد که اين عدد را به اين دليل در نظر گرفته که موسي از ميان بني ‌اسرائيل دوازده نقيب را برگزيد.[۱۶] آن حضرت آنان را به حواريين حضرت عيسي - عليه‌السلام - تشبيه کرده و فرمود که: کفالت قوم خود را داشته باشيد؛ همان گونه که حواريين عيسي(ع) (کفالت قوم خود را) براي عيسي(ع) داشتند.[۱۷].

در اين نقل آمده است که جبرئيل آنان را انتخاب کرده و ديگران نبايد چيزي به دل بگيرند. نقبا (از اوس) عبارت بودند از: اُسيد بن حُضَير، ابوالهيثم مالک بن التيّهان، (برخي به جاي وي از رفاعة بن عبدالمنذر ياد کرده‌اند.[۱۸]، سعد بن خَيْثَمَه و از خزرج عبارت بودند از، اسعد بن زراره، رافع بن مالک، سعد بن عباده، منذر بن عمرو، براء بن معرور، سعد بن ربيع، عبدالله بن رواحه، عبدالله بن عمرو و عُبادة بن صامت[۱۹] که برخي جابربن عبدالله را به جاي او نام برده‌اند. دو زن شرکت کننده، يکي ام عماره نسيبه بنت کعب و ديگري ام منيع، اسماء نت عمرو بن عدي بوده‌اند. در اين جمع اسعد بن زراره به عنوان «نقيب النقباء» انتخاب گرديد. طبعا اين ناظر به تلاشهاي گسترده وي در انتشار اسلام در مدينه بود. به نقل از واقدي، وي شش ماه و به نقل برخي ديگر نُه ماه پس از هجرت درگذشت.

آگاهی قریش از ماجرای عقبه

زمانی که قريش از اين اجتماع خبردار شد ، سلاح برگرفت و به دنبال آنان گشت. رسول خدا (ص) فريادشان را شنيد و انصار را فرمود كه پراكنده شوند. انصار گفتند: اى رسول خدا؛ اگر ما را فرمان دهى كه با شمشيرهايمان به آنان يورش بريم، چنان خواهيم كرد. پيامبر (ص) فرمود: چنين فرمانى به من داده نشده است. خداوند مرا اذن جنگ نداده است. گفتند: يا رسول اللّه؛ آيا با ما از مكّه بيرون مى ‌شوى؟فرمود: منتظر فرمان خدا مى ‌مانم. ‌ قريش با اسلحه آمدند. حمزه شمشير به دست با على (ع) بيرون رفت. چون حمزه را ديدند، پرسيدند: چه خبر است كه جمع شده‌ايد؟ حمزه به منظور حفظ پيامبر (ص)، مسلمانان و اسلام، تقيه كرد و گفت: گرد هم جمع نشده‌ ايم و احدى اينجا نيست. به خداى سوگند؛ اگر احدى از اين گردنه عبور كند،گردنش را با شمشير مى ‌زنم.

قريش بازگشتند و صبح نزد عبد اللّه بن ابى رفتند؛ به او گفتند: شنيده ‌ايم كه قوم تو بر جنگ ما با محمّد بيعت كرده ‌اند. به خدا قسم؛ طايفه‌اى در عرب نيست كه اشتعال نايره جنگ ميان خود و آنان را بيشتر دشمن بداريم تا جنگ ميان خود و شما را. عبد اللّه سوگند ياد كرد كه چنين چيزى نبوده است و او از آن اطلاعى ندارد. انصار او را از كارشان باخبر نكرده بودند. انصار پراكنده شدند و رسول خدا (ص) به مكّه بازگشت.

قريش بعداً از صحت خبر مطمئن شد. از اين رو در پى انصار بيرون رفتند و بر سعد بن عباده و منذر بن عمير دست يافتند، امّا منذر از آنان گريخت. سعد را گرفتند و زير شكنجه قرار دادند. خبر دستگيرى و شكنجه سعد به جبير بن مطعم و حارث بن حرب بن اميه رسيد. آن دو آمدند و او را خلاص كردند، زيرا وى به آنان در تجارت پناه داده و مردم يثرب را از تعرّض به آن دو بازداشته بود.[۲۰]

پانویس

  1. معجم‌البلدان، ج 6، ص 84
  2. با توجه به آيات 99 و 141 سوره انعام، مي‌توان با برخي از محصولاتي که براي اعراب حجاز قابل حصول بوده‌آشنائي يافت.
  3. الصحيح من سيرةالنبي(ص)، ج 3، ص 113 - 119
  4. سيرت جاودانه،ترجمه الصحیح من سیرة النبی الاعظم،علامه شیخ جعفر مرتضی عاملی،ترجمه محمد سپهری ،ج‌1،ص:416
  5. الكامل فی التاریخ،ترجمه دکتر مهدوی دامغانی،ج‌7،ص:108
  6. سيرت جاودانه،ترجمه الصحیح من سیرة النبی الاعظم،ترجمه محمد سپهری ،ج‌1،ص:418
  7. زندگانى‌محمد(ص)،ترجمه سیره ابن هشام،ج‌1،ص:280
  8. مجمع البیان،ج 9،ص 276؛السیرة الحلبیه،ج2،ص7
  9. سيره ابن هشام، 2/ 79- 80؛ سيره حلبى، 2/ 14؛ تاريخ الامم و الملوك، 2/ 90
  10. سيرت جاودانه ،ج‌1،ص:422
  11. الطبقات الكبرى،ج1،ص 49
  12. اعلام الورى، 59؛ بحار الانوار، ج19،ص12- 13؛ سيره حلبى،ج 2ص 16؛ تفسير قمى،ج 1ص 273.
  13. رجوع شود به الصحیح من السیرة نبی اعظم،علامه جعقر مرتضی عاملی،جلد سوم
  14. السیرة النبویة،ابن هشام،ج1،ص 442
  15. زندگانى‌محمد(ص)/ترجمه،ج‌1،ص:290
  16. انساب‌ الاشراف، ج 1، ص 254
  17. انساب‌الأشراف، ج 1، ص 253؛ السيرةالنبويه، ابن‌ هشام، ج 2، ص 446
  18. جوامع السيرة النبويّة، ص 60
  19. انساب ‌الاشراف، ج 1، ص 254؛ السيرةالنبويه، ابن‌ هشام، ج 2، صص 443 و 444، الاستيعاب، ج 1، ص 83.
  20. تاريخ الخميس،ج 1،ص 318- 319؛ دلائل النبوه (بيهقى)،ج 2،ص450؛ اعلام الورى،ص 57.