رعایت ادبیات دانشنامه ای متوسط
مقاله مورد سنجش قرار گرفته است

تواضع: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(سر اغاز)
 
(۶ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
تواضع به معناى فروتنى و ضد آن تكبر و خودپسندى است. در [[قرآن]] و روايات تواضع يكى از صفات و نشانهاى بارز انسانهاى مؤمن شمرده شده است كه باعث تعالی و بالال رفتن مقام او می گردد.
+
{{خوب}}
 
+
«تواضع» از فضایل اخلاقی و به معناى فروتنى در برابر دیگران است و ضد آن «[[تکبر]]» و خودپسندى می‌باشد. در [[قرآن]] و روایات، تواضع یکى از صفات بارز انسانهاى مؤمن شمرده شده و آثار نیکویی برای آن بیان گردیده است.  
== معنای لغوی ==  
+
==تعریف تواضع==  
 
+
کلمه «تواضع» از ریشه «وضع»، در اصل به معنى فرونهادن است<ref>مصطفوى، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم‌، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب‌، ۱۳۶۰ ش‌، ج‌۱۳، ص۱۳۱</ref> و به معنای خویشتن را کوچک نشان دادن،<ref>راغب اصفهانی، ترجمه وتحقیق مفردات الفاظ قرآن‌، تهران‌، انتشارات مرتضوى‌، ۱۳۷۵ ش‌، دوم ، ج‌۴، ص ۴۶۴</ref> و در مقابل «[[تکبر]]» به معنای خود را بزرگ دانستن است.<ref>مهیار ، رضا؛ فرهنگ ابجدی (عربی ، فارسی)، تهران، انتشارات اسلامی ، ص ۷۱</ref> مرحوم [[ملا احمد نراقی|ملا احمد نراقى]] در تعریف تواضع مى گوید: تواضع عبارت است از شکسته نفسى که نگذارد آدمى خود را بالاتر از دیگرى ببیند و لازمه آن، کردار و گفتاری است که دلالت بر تعظیم دیگران و اکرام ایشان مى کند.<ref>نراقی، معراج السعاده، قم، زهیر، ۱۳۸۶ه.ش، ص۲۴۳.</ref>
ریشه تواضع «وضع» است؛ در اصل به معنى فرونهادن است<ref>مصطفوى، حسن‌؛التحقيق في كلمات القرآن الكريم‌، تهران، بنگاه ترجمه و نشر كتاب‌، 1360 ش‌، ج‌13، ص131</ref>و به معنای خویش را كوچك نشان دادن، <ref>راغب اصفهاني، حسين بن محمد؛ترجمه وتحقيق مفردات الفاظ قرآن‌، خسروى حسينى سيد غلامرضا، تهران‌، انتشارات مرتضوى‌، 1375 ش‌، دوم ، ج‌4، ص 464</ref>خود را خوار کردن(تذلل) آمده است.<ref>داور پناه، ابوالفضل؛انوار العرفان فى تفسير القرآن، تهران‌، انتشارات صدر، 1375 ش‌، اول‌، ج‌5، ص 339</ref>ضد آن رفع و بلندى است<ref>ابن منظور، محمد بن مكرم؛لسان العرب‌، بيروت‌، دارصادر، 1414 ق‌، سوم ، ج‌8، ص 396</ref>و در مقابل«تكبر» به معناي خود را بزرگ دانستن است.<ref>مهيار ، رضا ؛ فرهنگ ابجدي (عربي ، فارسي)، تهران، انتشارات اسلامي ، ص 71</ref> تواضع حد وسط تكبّر و تذليل است.<ref>طيب، سيد عبد الحسين‌؛اطيب البيان في تفسير القرآن، تهران‌، انتشارات اسلام‌، 1378 ش‌، دوم‌ ، ج‌1، ص 91</ref> مرحوم نراقى در تعريف تواضع مى­گويد: تواضع عبارت است از شكسته نفسى كه نگذارد آدمى خود را بالاتر از ديگرى ببيند و لازمه آن كردار و گفتاري است كه دلالت بر تعظيم ديگران و اكرام ايشان مى­كند.<ref>نراقي، ملا احمد؛معراج السعاده ، قم، زهير، 1386ه.ش، اول ، ص243</ref>
+
==اهمیت تواضع==
خفض جناح<ref>أطيب البيان في تفسير القرآن، ج‌8، ص 70</ref>، اخبات<ref>حسينى همدانى، سيد محمد حسين؛‌انوار درخشان‌، تهران، كتابفروشى لطفى، 1404 ق، اول‌، ج‌8، ص 364</ref>و اذلة به معناى تواضع و فروتنى آمده است<ref>همان، ج‌5، ص41</ref>و تعبير به فروتني در فارسى همين معنا را مى­رساند.
+
در آموزه های [[اسلام|اسلامی]] تواضع یکی از ارزشمندترین مکارم اخلاقی به شمار می آید. در [[قرآن کریم]] صفت تواضع به عنوان [[اخلاق]] بندگان خاص خداوند بیان شده است: {{متن قرآن|«وَعِبَادُ الرَّحْمَٰنِ الَّذِینَ یمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا»}}؛<ref> سوره فرقان، آیه۶۳ </ref> «و بندگان خاص خدای رحمان آنان هستند که بر روی زمین به تواضع و فروتنی راه روند و هرگاه مردم جاهل به آنها خطاب (و عتابی) کنند با سلامت نفس (و زبان خوش) جواب دهند».
 
 
== فضيلت تواضع در قرآن ==
 
 
 
واژه تواضع در قرآن مجيد نيامده است ولى خداوند، با تعبيرهاى لطيف ديگرى مردمان را به اين فضيلت فرا خوانده است.
 
«بال و پر خود را براى مؤمنانى كه از تو پيروى مى‌كنند بگستر! »<ref>سوره شعرا، آيه 215 وَ اخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ</ref>
 
 
   
 
   
تعبير خفض جناح در آيه كنايه از تواضع است به اين گونه كه پرندگان به هنگامى كه مى‌خواهند نسبت به جوجه‌هاى خود اظهار محبت كنند آنها را زير بال و پر خود مى‌گيرند.<ref>بابايي، احمد علي؛برگزيده تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1382 هـ ش، سيزدهم، ج‌2، ص 545</ref>
+
در برخی از روایات، تواضع اصل و اساس همه خیرات و از بالاترین عبادات دانسته شده است. [[امام صادق]] علیه السلام می فرمایند: «اَلتَّوَاضُعُ أَصْلُ کلِّ شَرَفٍ وَ خَیرٍ»؛ تواضع ریشه هر کار نیک و با ارزش است.<ref>مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل , ج ۱۱ , ص ۲۹۸ </ref> و [[رسول خدا]] صلى الله علیه و آله می فرمایند: «إنّ أفضَلَ النّاسِ عَبداً مَن تَواضَعَ عَن رِفعَةٍ»؛ برترینِ مردم در بندگى [خدا] کسى است که در عین بزرگى فروتنى کند.<ref> بحار الأنوار : ۷۷/۱۷۹/۱۰. </ref>  
همچنين خداوند درباره تواضع واحترام نسبت به والدين، با همين واژه(خفض جناح) خطاب مى­فرمايد:
 
«بالهاى تواضع خويش را از محبّت و لطف، در برابر آنان فرود آر! »<ref>سوره اسرا، آيه24 وَ اخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلّ‌ِ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُل رَّبّ‌ِ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانىِ صَغِيرًا</ref>
 
 
در آيه ديگر در توصيف بندگان شايسته خداوند چنين مى­خوانيم:
 
«بندگان(خاص خداوند)رحمان، كسانى هستند كه با آرامش و بى‌تكبّر بر زمين راه مى‌روند و هنگامى كه جاهلان آنها را مخاطب سازند(و سخنان نابخردانه گويند)، به آنها سلام مى‌گويند(و با بى‌اعتنايى و بزرگوارى مى‌گذرند)»<ref> -سوره فرقان ، آيه63 وَ عِبَادُ الرَّحْمَانِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلىَ الْأَرْضِ هَوْنًا وَ إِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَهِلُونَ قَالُواْ سَلَامًا</ref>
 
  
== تواضع در روایات ==
+
همچنین در روایات [[اهل بیت]] علیهم السلام صفت تواضع از کمال [[عقل]] و نشانه دانایی انسان دانسته شده است. امام على علیه السلام می فرمایند: «إذا تَفَقَّهَ الرَّفیعُ تَواضَعَ»؛ انسان بلند مرتبه چون به فهم و دانایى رسد، فروتن شود.<ref> بحار الأنوار : ۷۵/۱۲۰/۷ </ref>
  
*الشَّيْخُ الْمُفِيدُ فِى الْإِخْتِصَاصِ، عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَال: كَمَالُ الْعَقْلِ فِي ثَلَاثَةٍ التَّوَاضُعِ لِلَّهِ وَ حُسْنِ الْيَقِينِ وَ الصَّمْتِ إِلَّا من خير.
+
در حدیثی دیگر امام صادق علیه السلام می فرمایند: «کمَالُ الْعَقْلِ فِی ثَلَاثَةٍ؛ التَّوَاضُعِ لِلَّهِ وَ حُسْنِ الْیقِینِ وَ الصَّمْتِ إِلَّا من خیر»؛ کمال عقل در سه چیز است: تواضع و فروتنى براى خدا، یقین نیکو داشتن و سکوت نمودن، مگر در جایى که خیر (در سخن گفتن) باشد.<ref>مستدرک الوسائل، ج۱۱، ص۲۹۶.</ref>
  
[[امام صادق]] عليه السلام: كمال عقل درسه چيز است: تواضع و فروتنى براى خدا، يقين نيكو داشتن و سكوت نمودن، مگر در جايى كه خير (در سخن گقتن) باشد. ([[مستدرك الوسائل]]، ج11، ص296)
+
== انواع تواضع ==
 +
'''تواضع در برابر خدا:'''
  
*قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه و آله و سلم: إِنَّ مِنَ التَّوَاضُعِ أَنْ يَرْضَى الرَّجُلُ بِالْمَجْلِسِ دُونَ شَرَفِ الْمَجْلِسِ وَ أَنْ يُسَلِّمَ عَلَى مَنْ لَقِىَ وَ أَنْ يَتْرُكَ الْمِرَاءَ و َإِنْ كَانَ مُحِقّاً و َأَنْ لَايُحِبَّ أَنْ يُحْمَدَ عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوَى قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه و آله و سلم: إِنَّ مِنَ التَّوَاضُعِ أَنْ يَرْضَى الرَّجُلُ بِالْمَجْلِسِ دُونَ شَرَفِ الْمَجْلِسِ وَ أَنْ يُسَلِّمَ عَلَى مَنْ لَقِىَ وَ أَنْ يَتْرُكَ الْمِرَاءَ وَ إِنْ كَانَ مُحِقّاً وَ أَنْ لَا يُحِبَّ أَنْ يُحْمَدَ عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى.
+
اساس بسیارى از کمالات تواضع و افتادگى است و روح تواضع، بندگى و کرنش در برابر [[خداوند]] است. [[امام صادق]](ع) فرمود: «اصل التواضع من جلال الله وهیبته وعظمته»؛ اصل و اساس تواضع، جلال و بزرگى و هیبت خدا را به یادآوردن است.<ref>مصباح الشریعة، حسن مصطفوى‌، تهران‌، انجمن اسلامى حکمت و فلسف ایران‌، اول، ‌۱۳۶۰ ش‌، ص ۲۴۴.</ref>
  
پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: همانا از نشانه هاى تواضع اين است كه، شخص در جايى از مجلس، كه در شأن او نيست، بنشيند و سلام كند با هركس كه برخورد مى كند، و بحث و جدال را ترك كند، هرچند حق با او باشد و دوست نداشته باشد در كارهاى خير و تقوا، مورد ستايش و تعريف قرار گيرد. (مستدرك الوسائل، ج11، ص300)
+
'''تواضع نسبت به والدین:'''
  
*الْمُسْتَغْفِرِىُّ فِى طِبِّ النَّبِىِّ، صلى الله عليه و آله و سلم قَالَ و َمِنَ التَّوَاضُعِ أَنْ يَشْرَبَ الرَّجُلُ مِنْ سُؤْرِ أَخِيهِ الْمُؤْمِنِ.
+
در آموزه های اسلام فروتنی نسبت به والدین سفارش شده است. [[قرآن کریم]] می فرماید: {{متن قرآن|«وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا کمَا رَبَّیانِی صَغِیرًا»}}<ref>سوره اسرا، آیه۲۴ </ref>؛ بالهاى تواضع خویش را از محبّت و لطف، در برابر آنان فرود آر.
 +
امام صادق علیه السلام در تفسیر این آیه شریفه می فرمایند: «لا تَملَأْ عَینَیک من النَّظَرِ إلَیهِما إلاّ بِرَحمَةٍ و رِقَّةٍ، و لا تَرفَعْ صَوتَک فَوقَ أصواتِهِما، و لا یدَک فَوقَ أیدیهِما، و لا تَقَدَّمْ قُدّامَهُما»؛ نگاهت را جز از سر مهر و دلسوزى به آنان خیره مکن و صدایت را از صداى آنها بلندتر مگردان و دستت را بالاتر از آنها قرار نده و از آنها پیش نیفت.<ref>الکافی : ۲/۱۵۸/۱. </ref>
  
پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: و از نشانه هاى تواضع اين است كه، شخص باقيمانده غذاى برادر مؤمنش را بخورد. (مستدرك الوسائل، ج17، ص19)
+
'''تواضع نسبت عالمان و معلمان:'''
  
*الْمُسْتَغْفِرِىُّ فِى طِبِّ النَّبِىِّ، صلى الله عليه و آله و سلم قَالَ وَ مِنَ التَّوَاضُعِ أَنْ يَشْرَبَ الرَّجُلُ مِنْ سُؤْرِ أَخِيهِ الْمُؤْمِنِ.
+
گرچه تواضع در برابر تمام انسان‌ها لازم است، امّا در برابر استاد و مؤمنان لازم‌تر است. [[پیامبر اکرم]](ص) فرمودند: «تَواضَعوا لِمَن تَعَلَّمونَ مِنهُ»؛ در برابر کسى که از او فرا مى گیرید، فروتنى کنید.<ref> المعجم الأوسط : ج ۶ ص ۲۰۰ ح ۶۱۸۴ عن أبی هریرة ؛ مشکاة الأنوار : ص ۲۴۲ ح ۷۰۱ . </ref>
 +
همچنین امیرالمؤمنین [[امام علی]] (ع) می فرمایند: «مَن تَواضَعَ لِلمُتَعَلِّمینَ وذَلَّ لِلعُلَماءِ سارَ بِعِلمِهِ»؛ هرکس براى شاگردان فروتنى کند و در برابر دانشمندان خوارى نشان دهد، دانشش رواج یابد.<ref> مطالب السؤول : ۴۸  </ref>
  
پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: و از نشانه هاى تواضع اين است كه، شخص باقيمانده غذاى برادر مؤمنش را بخورد. (غررالحكم، ص248)
+
'''تواضع رهبر نسبت به مردم:'''
  
*قال النبى صلى الله عليه و آله و سلم: إذا تواضع العبد رفعه الله إلى السماء السابعة.
+
امیر مؤمنان علیه السلام در نامه خود به [[محمد بن ابی بکر|محمد بن ابى بکر]] چنین مى‌فرماید: «بالهاى خود را براى آنها فرود آر! و در برابر آنها نرمش کن.<ref>مکارم شیرازى، تفسیر نمونه، تهران‌، ‌دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۴ ش، اول، ج‌۱۱، ص ۱۳۶</ref>
  
پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: زماني كه بنده اى تواضع كند، خداوند مقامش را تا آسمان هفتم بالا مى برد. ([[مجموعة ورام]] ج1 ص201)
+
'''تواضع در مقابل ثروتمندان:'''
  
== آیا خداوند متواضع است؟ ==
+
یکی  از رفتارهای مذموم، فروتنی کردن در برابر ثروتمندان به خاطر ثروت ایشان است. پیامبر خدا صلى الله علیه و آله فرمود: «مَن تَواضَعَ لِغَنِی، جَعَلَ اللّه ُ فَقرَهُ بَینَ عَینَیهِ»؛ هر که براى توانگرى تواضع نماید، خداوند، فقر را بر پیشانى اش مُهر مى نماید.<ref> تنبیه الخواطر : ج ۲ ص ۱۱۶ . </ref>
 +
همچنین می فرمایند: «إیاکم وَالتَّواضُعَ لِغَنِی ! فَما تَضَعضَعَ أحَدٌ لِغَنِی إلّا ذَهَبَ نَصیبُهُ مِنَ الجَنَّةِ»؛ مبادا به توانگر تواضع کنید! هیچ کس براى توانگرى فروتنى نمى کند، جز آن که بهره بهشتى اش نابود مى شود.  <ref> جامع الأخبار : ص ۴۴۰ ح ۱۲۳۸ </ref>
 +
امام على علیه السلام درباره تواضع در مقابل ثروتمندان می فرمایند: «مَن أتى غَنِیا فَتَواضَعَ لَهُ لِغِناهُ ذَهَبَ ثُلُثا دینِهِ»؛ هر که نزد توانگرى رود و براى ثروتش به او تواضع نماید، دو سوم دینش تباه شده است.<ref> نهج البلاغة : الحکمة ۲۲۸ ، تفسیر العیاشی : ۱ / ۱۲۰ / ۳۷۹ عن عمرو بن جمیع رفعه ، الأمالی للمفید : ۱۸۸ / ۱۵ ، الاختصاص : ۲۲۶ </ref>
  
صفت«تواضع» اگرچه برای بندگان از صفات کمالیه است.اما به کار بردن آن برای خداوند سزاوار نیست. زیرا متناسب با مقام عظمت و جلال خداوند نیست.- <ref>طباطبايي، محمد حسين؛ترجمه تفسير الميزان‌، موسوى همدانى سيد محمد باقر، قم‌، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‌ى مدرسين حوزه علميه قم‌، 1374 ش‌، پنجم‌، ج8، ص363</ref>
+
'''تواضع در مقابل مستمندان:'''
  
== تواضع در برابر چه كسانی خوب است؟ ==
+
هر اندازه تواضع کردن در مقابل ثروتمندان تنها به دلیل ثروت ایشان ناپسند است، تواضع افراد ثروتمند نسبت به فقیران و مستمندان زیباست. امام على علیه السلام: «ما أحسَنَ تَواضُعَ الأغنیاءِ لِلفُقَراءِ طَلَبا لِما عِندَ اللّهِ، و أحسَنُ مِنهُ تِیهُ الفُقَراءِ علَى الأغنِیاءِ اتِّکالاً علَى اللّهِ»؛ چه نیکوست فروتنى توانگران در برابر تهیدستان به قصد رسیدن به اجر خداوند، و نیکوتر از آن بى اعتنایى و سرفرازى درویشان است در برابر توانگران از سر اعتماد به خداوند.<ref> نهج البلاغة : الحکمة ۴۰۶. </ref>
 +
==نشانه‌های تواضع==
 +
زیبایی های صفت تواضع وقتی نمایان می شود که در ظاهر و رفتار و سلوک او با مردم دیده شود. در [[احادیث]] فراوانی از پیشوایان [[معصوم]] شاخصه های رفتار متواضعانه بیان شده است:
  
فروتنی، در فرهنگ اسلام در مقابل مستكبران و یا توانگران به خاطر ثروت و قدرت آنان زشت و نكوهیده است.
+
*رسول خدا صلى الله علیه و آله می فرمایند: «إِنَّ مِنَ التَّوَاضُعِ أَنْ یرْضَى الرَّجُلُ بِالْمَجْلِسِ دُونَ شَرَفِ الْمَجْلِسِ وَ أَنْ یسَلِّمَ عَلَى مَنْ لَقِىَ وَ أَنْ یتْرُک الْمِرَاءَ و َإِنْ کانَ مُحِقّاً و َأَنْ لَایحِبَّ أَنْ یحْمَدَ عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوَى»؛ همانا از نشانه هاى تواضع این است که، شخص در جایى از مجلس که در شأن او نیست، بنشیند و سلام کند با هرکس که برخورد مى کند، و بحث و جدال را ترک کند، هرچند حق با او باشد و دوست نداشته باشد در کارهاى خیر و تقوا، مورد ستایش و تعریف قرار گیرد.<ref> مستدرک الوسائل، ج۱۱، ص۳۰۰</ref>
 +
*پیغمبر اکرم صلى الله علیه و آله فرمود: «مِنَ التَّوَاضُعِ أَنْ یشْرَبَ الرَّجُلُ مِنْ سُؤْرِ أَخِیهِ الْمُؤْمِنِ»؛ و از نشانه هاى تواضع این است که، شخص باقیمانده غذاى برادر مؤمنش را بخورد.<ref> مستدرک الوسائل، ج۱۷، ص۱۹</ref>
 +
*پیامبر اسلام(ص) مى فرماید: «مَنْ تَرَک الْجَمَالَ وَ هُوَ یقْدِرُ عَلَیهِ تَوَاضُعاً لِلَّهِ کسَاهُ اللَّهُ حُلَّةَ الْکرَامَةِ»؛ کسى که از پوشیدن لباسهاى فاخر، با وجود آن که قادر بر پوشیدن آنهاست، به خاطر خدا و از روى فروتنى و افتادگى صرف نظر نماید، خداوند او را رداى کرامت بپوشاند.<ref> -شیخ حر عاملى؛‌وسائل الشیعة، قم‌، مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ هجرى‌، اول، ‌۲۹ جلد، ج۵، ص ۵۴  </ref>
 +
*امام صادق(ع) و امام حسن عسکری(ع) در دو تعبیر فرمودند: «من التّواضع أن تسلّم على من لقیتَ»؛ نشانه تواضع این است که به هر کس برخورد کردى سلام کنى.<ref>کافی ، ج ۲، ص ۶۴۶ </ref>
  
امیر مؤمنان(ع) فرمود:
+
==آثار تواضع==
هر كس نزد توانگری رود و به خاطر ثروتش برایش فروتنی كند، دو سوّم دینش از میان رفته است.<ref>بحارالانوار، ج 73، ص 169«مَنْ اَتی غَنیّاً فَتَواضَعَ لَهُ لِغِناهُ، ذَهَبَ ثُلْثادینهِ»</ref>
+
این ویژگی اخلاقی، آثار مهمی در زندگی انسان در دنیا و [[آخرت]] دارد، از جمله: 
  
== درجات تواضع ==
+
'''بزرگی یافتن:'''
  
خواجه عبدالله انصاری برای تواضع سه درجه قائل است:
+
پیغمبر اکرم صلى الله علیه و آله فرمود: «مَن تَواضَعَ للّهِ رَفَعَهُ اللّهُ»؛ هر که براى خدا فروتنى کند، خداوند او را بالا برد.<ref> بحار الأنوار : ۷۵/۱۲۰/۷ </ref>
  
1)تواضع برای دین؛ آن است که راه مخالف دین را نپیماید.
+
همچنین فرمود: «مَن تَواضَعَ للّهِ دَرجَةً یرفَعْهُ اللّهُ دَرجَةً حتّى یجعَلَهُ فی أعلى عِلِّیینَ، ومَن یتکبَّرَ علَى اللّهِ دَرجَةً یضَعْهُ اللّهُ دَرجَةً حتّى یجعَلَهُ فی أسفلِ السافِلینَ»؛ هر که یک درجه براى خدا فروتنى کند، خداوند ، یک درجه او را بالا مى برد تا آن جا که وى را در اَعلى علّیین جاى دهد، و هر کس یک درجه بر خدا تکبّر ورزد، خداوند او را یک درجه فرود مى آورد تا جایى که وى را در اسفل سافلین، جاى دهد. <ref> صحیح ابن حبان : ج ۱۲ ص ۴۹۱ ح ۵۶۷۶ عن أبی سعید الخدری ۷ </ref>
 +
حضرت علی علیه السلام می فرمایند: «التَّواضُعُ سُلَّمُ الشَّرَفِ»؛ تواضع نردبان بزرگی است.<ref>غررالحکم، ح ۵۱۴۶. </ref>
  
2)تواضع برای بندگان؛ آن است که همه کس را برادر خویش و برتر از خود بداند و ظن بد به آنها نبرد.
+
'''محبوبیت در میان خلق:'''
  
3)تواضع برای حق؛ آن است که از رای خود، در خدمت به خلق و از راه و رسم خود در معاشرت، برای حق چشم پوشی کند و رضا به رضای او دهد.<ref>دانش نامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، بنیاد دائره المعارف اسلامی، 1380، اول، ج 8، ص 361</ref>
+
فروتنى دلهاى مردمان را نرم و نسبت به یکدیگر مهربان مى سازد. امیر مؤمنان(ع) فرمود: «ثَلاثٌ یوجِبنَ المَحَبَّةَ: حُسنُ الخُلُقِ، وحُسنُ الرِّفقِ، وَالتَّواضُعُ»؛ سه چیز عامل دوستى است: خوش‏خویى، ملایمت و فروتنى.<ref> غرر الحکم : ۴۶۸۴ </ref>
  
امام رضا(ع) پیرامون درجات تواضع چنین فرموده است:
+
'''قدرت بر طاعت خدا:'''
  
«تواضع درجاتی دارد، از آن جمله، انسان قدر خویش را بشناسد و با دلی سالم در جایگاه خود نشیند، دوست نداشته باشد به سوی كسی رود، مگر چنان كه به سویش آیند (با مردم چنان كه دوست دارد با او رفتار شود رفتار كند) اگر بدی ببیند، آن را با نیكی بپوشاند، فرو خورنده خشم و درگذرنده از (لغزش) مردم باشد و خداوند نیكوكاران را دوست دارد. »<ref>شيخ كليني؛اصول كافى، حاج سيد جواد مصطفوى‌، تهران‌، كتاب فروشى علميه اسلاميه‌، اول، ج 2، ص 101</ref>
+
امام على علیه السلام فرمود: «مَن تَواضَعَ قَلبُهُ للّهِ لَم یسأمْ بَدَنُهُ مِن طاعَةِ اللّهِ»؛ هرکه دلش در برابر خدا تواضع داشته باشد، جسمش از طاعت خدا به ستوه نمى آید.<ref> بحار الأنوار : ۷۸/۹۰/۹۵ </ref>
  
== اقسام تواضع ==
+
'''سلامت جسمی:'''
   
 
تواضع در مقامهاى مختلف فرق مى كند.تواضع در مقابل خداوند، تواضع در برابر مردم، استاد، والدين و...كه ما به چند نمونه از آن اشاره مي كنيم:
 
  
*تواضع در برابر خدا
+
امام علی(ع) فرمودند: «اَلتَّواضُعُ یَکْسِبُکَ السَّلامَةَ»؛ تواضع برای تو سلامتی را به ارمغان می آورد.<ref>بحارالانوار، ج ۷۲، ص ۱۲۰. </ref>
اساس بسيارى از كمالات تواضع و افتادگى است و روح تواضع، بندگى و كرنش در برابر خداوند است.
 
امام صادق(ع)فرمود: اصل و اساس تواضع، عزت و بزرگى خدا را به يادآوردن و خود را ناچيز شمردن است.<ref>مصباح الشريعة، حسن مصطفوى‌، تهران‌، انجمن اسلامى حكمت و فلسف ايران‌، اول، ‌1360 ش‌، ص 244(اصل التواضع من جلال الله وهيبته وعظمته )</ref>
 
از جمله مواردي كه از مصاديق تواضع در برابر خدا به حساب مي­آيد تواضع به هنگام برخوردارى از نعمت و دورى از تجملات است. در اين باره خداوند متعال به حضرت عيسى(ع) فرمود: هرگاه نعمتى به تو ارزانى كنم با فروتنى، استقبال كن و در برابر نعمتهاى الهى سپاسگزار باش، تا آن نعمت را بر تو كامل و فراوان سازم.<ref>عطائى، محمد رضا؛‌مجموعه ورام، آداب و اخلاق در اسلام، آستان قدس‌مشهد، 1369 ش، اول‌، ص 372(اذا انعمت عليك بنعمة, فاستقبلها بالاستكانة, اتممها عليك)</ref>
 
پيامبر اسلام(ص) مى­فرمايد: كسى كه از پوشيدن لباسهاى فاخر، با وجود آن كه قادر بر پوشيدن آنهاست، به خاطر خدا و از روى فروتنى و افتادگى صرف نظر نمايد، خداوند او را رداى كرامت بپوشاند.<ref> -شيخ حر عاملى؛‌وسائل الشيعة، قم‌، مؤسسه آل البيت لإحياء التراث، 1409 هجرى‌، اول، ‌29 جلد، ج5، ص 54  مَنْ تَرَكَ الْجَمَالَ وَ هُوَ يَقْدِرُ عَلَيْهِ تَوَاضُعاً لِلَّهِ كَسَاهُ اللَّهُ حُلَّةَ الْكَرَامَةِ</ref>
 
*تواضع نسبت به استاد
 
گرچه تواضع در برابر تمام انسان‌ها لازم است، امّا در برابر والدين، استاد و مؤمنان لازم‌تر است.
 
نبی اکرم(ص)فرمودند: برای استاد خویش فروتنی کنید.<ref>پاينده‌، ابو القاسم؛نهج الفصاحة مجموعه كلمات قصار حضرت رسول ص‌، تهران‌، دنياى دانش، 1382 ش‌، چهارم‌، ص448، ش 4422تواضعوا لمن تعلمون منه</ref>
 
*تواضع نسبت به والدین
 
در آیات قرآن كريم سفارش به خفض جناح نسبت به والدين شده است، يعنى براى آن دو تواضع كن، تواضعى كه ناشى از رحمت و مهربانى است<ref>قرشي، علي‌اكبر؛تفسير احسن الحديث، تهران، بنياد بعثت، 1377 هـ ش. ، سوم، ج‌6، ص 59</ref>.
 
تواضع نسبت به مؤمنان<ref>سوره شعرا، آيه 215</ref>
 
*تواضع رهبرنسبت به مردم
 
امير مؤمنان(ع) در نامه خود به محمد بن ابى بكر چنين مى‌فرمايد:
 
بالهاى خود را براى آنها فرود آر! و در برابر آنها نرمش كن.<ref>مكارم شيرازى، ناصر؛تفسير نمونه، تهران‌، ‌دار الكتب الإسلامية، 1374 ش، اول، ج‌11، ص 136</ref>
 
  
== نشانه تواضع ==
+
'''جلب نعمت از سوی خداوند:'''
  
در مورد نشانه­هاى تواضع روایات جالبى در منابع اسلامى وارد شده است كه مي­توان به موارد ذيل اشاره داشت:
+
امام علی(ع) فرمودند: «بِالتَّواضُعِ تَتِمُّ النِّعْمَةُ»؛ با تواضع و فروتنی نعمت کامل می شود.<ref>نهج البلاغة، ح۲۲۴ </ref>
  
*غذا خوردن با فقرا
+
'''تواضع، سنگری در مقابل دشمنان:'''
شخصى از اهل بلخ روايت مي كند كه «با امام رضا(ع)در سفر خراسان همراه بودم روزى سفره حاضر كردند، پس حضرت همه ملازمان خود از خادمان و غلامان سياه را بر سفره جمع كردند، من عرض كردم: فداى تو شوم اگر سفره جدائى از براى ايشان قرار دهى بهتر است. فرمود: ساكت باش، به درستى كه خدای همه يكى و دين همه يكى و پدر و مادر همه يكى است و جزاى هر كس را به قدر عمل او مى‌دهند.<ref>معراج‌السعادة، ص241</ref>
 
*تواضع در راه رفتن‌
 
قرآن مى‌فرمايد: «و روى زمين، با تكبر راه مرو! تو نمى‌توانى زمين را بشكافى و طول قامتت هرگز به كوه‌ها نمى‌رسد. »<ref>سوره اسراء /37:  وَ لا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا</ref>
 
حضرت على(ع) در توصيف اهل تقوا فرمود: 
 
از جمله صفات برجسته پرهيزكاران اين است كه راه رفتن آنان از روى تواضع و فروتنى است.<ref>سيد رضي؛نهج البلاغة، محمد دشتى‌، قم‌، مشهور، 1379 ش‌، اول‌، ص 303... وَ مَشْيُهُمُ التَّواضُعُ....</ref>
 
*تواضع در نشستن
 
حضرت امير المؤمنين(ع) فرمودند كه: «هر كه خواهد مردى از اهل آتش را بيند نگاه كند به مردى كه نشسته و در برابر او طايفه‌اى ايستاده باشند.»<ref>- معراج‌السعادة، ص241</ref>
 
*ترك جدال
 
از ديگر نشانه­هاي تواضع، ترک«جدال»است یعنى انسان به خاطر برترى جویى با دیگرى بحث نکند.
 
امام صادق(ع)در بیانی، تواضع را چنین معنی کردند: از تواضع است که...جرّ و بحث را رها کنی، هر چند حق با تو باشد.<ref>شيخ كلينى؛الكافي، تهران، ‌اسلاميه، ‌1362ش‌، دوم‌، ج 2، ص 122، ح 6. مِنَ التَّواضُعِ ... اَنْ تَتْرُکَ الْمِراءَ وَ اِنْ کُنْتَ مُحِقّا</ref>
 
مانند مردم عادی عمل کردن
 
يكي از اصحاب حضرت رسول(ص) روايت كرده است كه: «آن حضرت خود علف به شتر مى‌داد و آن را مى‌بست و خانه را مى‌رفت و گوسفند را مى‌دوشيد و نعلين خود را پينه مى‌كرد و جامه خود را وصله مى‌نمود و با خدمتكاران چيز مى‌خورد و چون خادم از دست آسيا كشيدن خسته مى‌شد آن حضرت خود آسيا مى‌كشيد و از بازار چيزى مى‌خريد و به دست يا به گوشه جامه خود مى‌گرفت و به خانه مى‌آورد...<ref>معراج‌السعادة، ص242</ref>»
 
*سلام كردن
 
امام صادق(ع) و امام حسن عسگری(ع) در دو تعبیر فرمودند: 
 
نشانه تواضع اين است كه به هر كس برخورد كردى سلام كنى.<ref>کافی ، ج 2، ص 646 « من التّواضع أن تسلّم على من لقيت.»</ref>
 
*پذيرفتن پيشنهاد و انتقاد ديگران و قبول حق
 
از خصوصیات فرد متواضع آن است که اگر از جانب فردی پیشنهادی به او شد متواضعانه قبول نماید؛ امیر المومنین علی(ع) می­فرمایند: خوشا بر کسی که عیبش او را از عیب جوئی از مردم باز دارد و بی­دریغ تواضع کند و با اهل دانش و رحمت همنشین باشد که این موجب می­گردد قبول انتقادات و پذیرش پیشنهادات دیگران برایش آسان گردد.<ref>مجلسي، محمد باقر؛آداب معاشرت- ترجمه جلد شانزدهم بحار الانوار، محمد باقر كمره‌اى، تهران‌، اسلاميه‌، 1364 ش‌، اول، 2جلد ، ج 2، ص 80</ref>
 
نماز و اجزاء آن مانند: سجده، ركوع، قنوت از نشانه هاي تواضع <ref>أنوار العرفان في تفسير القرآن، ج‌1 ، ص 502-گنابادي، سلطان محمد؛ترجمه بيان السعادة فى مقامات العبادة، خانى رضا / حشمت الله رياضى، تهران‌، مركز چاپ و انتشارات دانشگاه پيام‌نور، 1372 ش‌، اول‌، ج‌2، ص 236-برگزيده تفسير نمونه، ج‌2، ص 28</ref>
 
  
== آثار تواضع ==
+
امام علی(ع) فرمودند: «اتَّخِذُوا التَّواضُعَ مَسْلَحَةً بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ عَدُوِّکُمْ اِبْلیسَ وَ جُنُودِهِ»؛ تواضع را سنگر میان خود و دشمنتان، یعنی ابلیس و سپاهیانش برگزینید.<ref>نهج البلاغة، خطبه ۱۹۲</ref>
 
 
بى­شك، روحيه تواضع چه در برابر خداوند و چه در برابر بندگان او از زيباترين جلوه­هاى آداب معاشرت است و بهره­هاى فراوانى نصيب افراد متواضع خواهد شد، از جمله:
 
 
 
=== الف) آثار فردی تواضع ===
 
 
 
*بلند مرتبه شدن از طرف خدا 
 
رسول گرامى اسلام(ص) تواضع را وسيله سربلندى و عظمت مقام انسان مى‌داند و مى‌فرمايند: 
 
«كسى كه به خاطر خدا تواضع كند خداوند مقام او را بالا مى‌برد.»<ref>بحارالأنوار ، ج63 ، ص324، من تواضع للّه رفعه اللّه</ref>
 
 
 
امام صادق(ع)می فرمایند: 
 
«حضرت لقمان به فرزندش فرمود: عزت از آن كسى است كه براى خدا خضوع كند و افتخار و بزرگى براى كسى است كه براى خدا تواضع كند...<ref>مجموعه ورام، ج1، ص203 قال لقمان لابنه لا عزّ الا لمن تذلّل للّه و لا رفعة الا لمن تواضع للّه...</ref>»
 
*برتری در بندگی
 
رسول مکرم اسلام(ص)در خطبه­ای فرمودند: 
 
«ای مردم، همانا برترین مردم از جهت بندگی، کسی است که با وجود برتری مقام، تواضع کند.»<ref>بحارالانوار، ج 74، ص 181«اَیُّهَا النّاسُ اِنَّ اَفْضَلَ النّاسِ عَبْدا مَنْ تَواضَعَ عَنْ رِفْعَةٍ؛»</ref>
 
*کمال عقل
 
امام صادق(ع) فرمودند: 
 
«كمال عقل در سه چيز است، يكى از آنها تواضع براى خدا است.»<ref>مستدرک الوسائل، ج 11، ص296 عَنِ الصَّادِقِ (علیه السلام ) قَالَ كَمَالُ الْعَقْلِ فِي ثَلَاثَةٍ التَّوَاضُعِ لِلَّهِ وَ حُسْنِ الْيَقِينِ وَ الصَّمْتِ إِلَّا مِنْ خَيْرٍ</ref>
 
*سلامتی
 
امام علی(ع) فرمودند: «تواضع برای تو سلامتی را به ارمغان می­آورد»<ref>بحارالانوار، ج 72، ص 120.اَلتَّواضُعُ یَکْسِبُکَ السَّلامَةَ</ref>
 
*سرچشمه نعمت
 
امام علی(ع) فرمودند: «با تواضع و فروتنی نعمت کامل می­شود.»<ref>نهج البلاغة، ح224 بِالتَّواضُعِ تَتِمُّ النِّعْمَةُ</ref>
 
 
 
از احادیث اسلامى استفاده مى­شود که تواضع شرط قبولى عبادات بوده و از بزرگترین عبادتها محسوب می شود.<ref>بحارالانوار، ج 72، ص 121التَّواضُعُ اَصْلُ کُلِّ خَیْرٍ نَفیسٍ وَ مَرْتَبَةٍ رَفیعَةٍ... وَ لَیْسَ لِلّهِ عَزَّوَجَلَّ عِبادَةٌ یَقْبَلُها وَ یَرْضاها اِلاّ وَ بابُهَا التَّواضُعُ</ref> <ref>بحارالانوار، ج 72، ص 119«عَلَیْكَ بِالتَّواضُعِ فَاِنَّهُ مِنْ اَعْظمَ العِبادَه»</ref>
 
 
 
=== ب) آثار اجتماعی تواضع ===
 
 
 
*تواضع، عامل محبوب شدن
 
فروتنى دلهاى مردمان را نرم و نسبت به يكديگر مهربان مى­سازد. امير مؤمنان(ع) فرمود: 
 
«نتيجه تواضع، جلب محبت و علاقه مردم است.»<ref>همان، ح 5179ثمرة التّواضع المحبّة.</ref>
 
و يا امام صادق(ع) مى­فرمايند: «سه چيز محبت و دوستى مى­آورد: دين و فروتني وسخاوت.<ref>مواعظ امامان عليهم السلام-ترجمه جلد هفدهم بحار، ص 205 « ثلاث يوجبن المحبّة, الدين والتواضع والسخاء»</ref>»
 
*عامل بزرگواری و شرافت
 
گاه چنین تصوّر مى­شود که تواضع انسان را کوچک مى­کند، در حالى که این یک برداشت نادرست است.
 
حضرت علي(ع) مي­فرمايند: «تواضع نردبان بزرگی است.»<ref>غررالحكم، ح 5146.التَّواضُعُ سُلَّمُ الشَّرَفِ</ref>
 
*ایمن بودن از حسادتها
 
امام حسن عسکری(ع) می­فرمایند :
 
فروتنی نعمتی است که مورد طمع حسودان قرار نمی­گیرد.<ref> -حسن بن شعبه حرانى؛تحف العقول، قم، جامعه مدرسين قم، 1404 ق، ص489«التواضع نعمه لا یحسد علیها .»</ref>
 
*برقراري عدالت
 
رسول اكرم(ص) تواضع را سبب رفع ستم از جامعه و برقراري عدالت دانسته، می­فرمایند: 
 
«نسبت به یكدیگر فروتن باشید تا كسی بر دیگری ستم روا ندارد.»<ref>مصباح الشريعة-ترجمه مصطفوى، ص 243تواضعوا حتى لا يبغى أحد على أحد</ref>
 
تواضع، سنگري در مقابل دشمنان
 
امام علی(ع) فرمودند: «تواضع را سنگر میان خود و دشمنتان، یعنی ابلیس و سپاهیانش برگزینید.»<ref>نهج البلاغة، خطبه 192«وَاتَّخِذُوا التَّواضُعَ مَسْلَحَةً بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ عَدُوِّکُمْ اِبْلیسَ وَ جُنُودِهِ»</ref>
 
 
 
== شیوه های کسب تواضع ==
 
 
 
براي كسب روحيه تواضع مي­توان از راهكارهاي مختلفي اشاره کرد: توجه به آثار تواضع، عمل كردن به آنچه كه در مورد نشانه­هاي تواضع ذكر شد، دقت در سيره معصومين(ع) و سفارشات ايشان، نيز دستیابی به ریشه کبر و علت­های اصلی آن و همچنين مسايل ديگر از جمله خودشناسی و آگاهی از خلقت خویش و نیز خداشناسی.<ref>دانش نامه جهان اسلام، ج 8، ص 361. </ref>
 
 
 
== پانویس ==
 
 
 
<references/>
 
  
 +
==پانویس==
 +
<references />
 
==منابع==
 
==منابع==
[http://www.downloadbook.org/maasumin/p/Tawazoe.htm  گروهی از محققان و پژوهشگران، تواضع، سایت دانلود بوک، بخش با معصومین]، بازیابی :1 بهمن 1391
 
  
[http://www.pajoohe.com/fa/index.php?Page=definition&UID=15510 تواضع، زینب طاهری، سایت پژوهشکده باقرالعلوم علیه السلام (بخش فرهنگ علوم انسانی و اسلامی)] تاریخ بازیابی: 1 بهمن 1391.]
+
*میزان الحکمه، محمد محمدی ری شهری.
 +
*"تواضع"، [http://www.pajoohe.ir دانشنامه پژوهه]، زینب طاهری، تاریخ بازیابی: ۱ بهمن ۱۳۹۱.
  
 +
[[رده:اخلاق]]
 
[[رده:اخلاق اجتماعی]]
 
[[رده:اخلاق اجتماعی]]
 
[[رده:صفات پسندیده]]
 
[[رده:صفات پسندیده]]
 +
[[رده: مقاله های مهم]]
 +
 +
{{سنجش کیفی
 +
|سنجش=شده
 +
|شناسه= خوب
 +
|عنوان بندی مناسب= خوب
 +
|کفایت منابع و پی نوشت ها= خوب
 +
|رعایت سطح مخاطب عام= خوب
 +
|رعایت ادبیات دانشنامه ای= متوسط
 +
|جامعیت= خوب
 +
|رعایت اختصار= خوب
 +
|سیر منطقی= خوب
 +
|کیفیت پژوهش= خوب
 +
|رده= دارد
 +
}}

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۳ نوامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۱:۰۹

«تواضع» از فضایل اخلاقی و به معناى فروتنى در برابر دیگران است و ضد آن «تکبر» و خودپسندى می‌باشد. در قرآن و روایات، تواضع یکى از صفات بارز انسانهاى مؤمن شمرده شده و آثار نیکویی برای آن بیان گردیده است.

تعریف تواضع

کلمه «تواضع» از ریشه «وضع»، در اصل به معنى فرونهادن است[۱] و به معنای خویشتن را کوچک نشان دادن،[۲] و در مقابل «تکبر» به معنای خود را بزرگ دانستن است.[۳] مرحوم ملا احمد نراقى در تعریف تواضع مى گوید: تواضع عبارت است از شکسته نفسى که نگذارد آدمى خود را بالاتر از دیگرى ببیند و لازمه آن، کردار و گفتاری است که دلالت بر تعظیم دیگران و اکرام ایشان مى کند.[۴]

اهمیت تواضع

در آموزه های اسلامی تواضع یکی از ارزشمندترین مکارم اخلاقی به شمار می آید. در قرآن کریم صفت تواضع به عنوان اخلاق بندگان خاص خداوند بیان شده است: «وَعِبَادُ الرَّحْمَٰنِ الَّذِینَ یمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا»؛[۵] «و بندگان خاص خدای رحمان آنان هستند که بر روی زمین به تواضع و فروتنی راه روند و هرگاه مردم جاهل به آنها خطاب (و عتابی) کنند با سلامت نفس (و زبان خوش) جواب دهند».

در برخی از روایات، تواضع اصل و اساس همه خیرات و از بالاترین عبادات دانسته شده است. امام صادق علیه السلام می فرمایند: «اَلتَّوَاضُعُ أَصْلُ کلِّ شَرَفٍ وَ خَیرٍ»؛ تواضع ریشه هر کار نیک و با ارزش است.[۶] و رسول خدا صلى الله علیه و آله می فرمایند: «إنّ أفضَلَ النّاسِ عَبداً مَن تَواضَعَ عَن رِفعَةٍ»؛ برترینِ مردم در بندگى [خدا] کسى است که در عین بزرگى فروتنى کند.[۷]

همچنین در روایات اهل بیت علیهم السلام صفت تواضع از کمال عقل و نشانه دانایی انسان دانسته شده است. امام على علیه السلام می فرمایند: «إذا تَفَقَّهَ الرَّفیعُ تَواضَعَ»؛ انسان بلند مرتبه چون به فهم و دانایى رسد، فروتن شود.[۸]

در حدیثی دیگر امام صادق علیه السلام می فرمایند: «کمَالُ الْعَقْلِ فِی ثَلَاثَةٍ؛ التَّوَاضُعِ لِلَّهِ وَ حُسْنِ الْیقِینِ وَ الصَّمْتِ إِلَّا من خیر»؛ کمال عقل در سه چیز است: تواضع و فروتنى براى خدا، یقین نیکو داشتن و سکوت نمودن، مگر در جایى که خیر (در سخن گفتن) باشد.[۹]

انواع تواضع

تواضع در برابر خدا:

اساس بسیارى از کمالات تواضع و افتادگى است و روح تواضع، بندگى و کرنش در برابر خداوند است. امام صادق(ع) فرمود: «اصل التواضع من جلال الله وهیبته وعظمته»؛ اصل و اساس تواضع، جلال و بزرگى و هیبت خدا را به یادآوردن است.[۱۰]

تواضع نسبت به والدین:

در آموزه های اسلام فروتنی نسبت به والدین سفارش شده است. قرآن کریم می فرماید: «وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا کمَا رَبَّیانِی صَغِیرًا»[۱۱]؛ بالهاى تواضع خویش را از محبّت و لطف، در برابر آنان فرود آر. امام صادق علیه السلام در تفسیر این آیه شریفه می فرمایند: «لا تَملَأْ عَینَیک من النَّظَرِ إلَیهِما إلاّ بِرَحمَةٍ و رِقَّةٍ، و لا تَرفَعْ صَوتَک فَوقَ أصواتِهِما، و لا یدَک فَوقَ أیدیهِما، و لا تَقَدَّمْ قُدّامَهُما»؛ نگاهت را جز از سر مهر و دلسوزى به آنان خیره مکن و صدایت را از صداى آنها بلندتر مگردان و دستت را بالاتر از آنها قرار نده و از آنها پیش نیفت.[۱۲]

تواضع نسبت عالمان و معلمان:

گرچه تواضع در برابر تمام انسان‌ها لازم است، امّا در برابر استاد و مؤمنان لازم‌تر است. پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «تَواضَعوا لِمَن تَعَلَّمونَ مِنهُ»؛ در برابر کسى که از او فرا مى گیرید، فروتنى کنید.[۱۳] همچنین امیرالمؤمنین امام علی (ع) می فرمایند: «مَن تَواضَعَ لِلمُتَعَلِّمینَ وذَلَّ لِلعُلَماءِ سارَ بِعِلمِهِ»؛ هرکس براى شاگردان فروتنى کند و در برابر دانشمندان خوارى نشان دهد، دانشش رواج یابد.[۱۴]

تواضع رهبر نسبت به مردم:

امیر مؤمنان علیه السلام در نامه خود به محمد بن ابى بکر چنین مى‌فرماید: «بالهاى خود را براى آنها فرود آر! و در برابر آنها نرمش کن.[۱۵]

تواضع در مقابل ثروتمندان:

یکی از رفتارهای مذموم، فروتنی کردن در برابر ثروتمندان به خاطر ثروت ایشان است. پیامبر خدا صلى الله علیه و آله فرمود: «مَن تَواضَعَ لِغَنِی، جَعَلَ اللّه ُ فَقرَهُ بَینَ عَینَیهِ»؛ هر که براى توانگرى تواضع نماید، خداوند، فقر را بر پیشانى اش مُهر مى نماید.[۱۶] همچنین می فرمایند: «إیاکم وَالتَّواضُعَ لِغَنِی ! فَما تَضَعضَعَ أحَدٌ لِغَنِی إلّا ذَهَبَ نَصیبُهُ مِنَ الجَنَّةِ»؛ مبادا به توانگر تواضع کنید! هیچ کس براى توانگرى فروتنى نمى کند، جز آن که بهره بهشتى اش نابود مى شود. [۱۷] امام على علیه السلام درباره تواضع در مقابل ثروتمندان می فرمایند: «مَن أتى غَنِیا فَتَواضَعَ لَهُ لِغِناهُ ذَهَبَ ثُلُثا دینِهِ»؛ هر که نزد توانگرى رود و براى ثروتش به او تواضع نماید، دو سوم دینش تباه شده است.[۱۸]

تواضع در مقابل مستمندان:

هر اندازه تواضع کردن در مقابل ثروتمندان تنها به دلیل ثروت ایشان ناپسند است، تواضع افراد ثروتمند نسبت به فقیران و مستمندان زیباست. امام على علیه السلام: «ما أحسَنَ تَواضُعَ الأغنیاءِ لِلفُقَراءِ طَلَبا لِما عِندَ اللّهِ، و أحسَنُ مِنهُ تِیهُ الفُقَراءِ علَى الأغنِیاءِ اتِّکالاً علَى اللّهِ»؛ چه نیکوست فروتنى توانگران در برابر تهیدستان به قصد رسیدن به اجر خداوند، و نیکوتر از آن بى اعتنایى و سرفرازى درویشان است در برابر توانگران از سر اعتماد به خداوند.[۱۹]

نشانه‌های تواضع

زیبایی های صفت تواضع وقتی نمایان می شود که در ظاهر و رفتار و سلوک او با مردم دیده شود. در احادیث فراوانی از پیشوایان معصوم شاخصه های رفتار متواضعانه بیان شده است:

  • رسول خدا صلى الله علیه و آله می فرمایند: «إِنَّ مِنَ التَّوَاضُعِ أَنْ یرْضَى الرَّجُلُ بِالْمَجْلِسِ دُونَ شَرَفِ الْمَجْلِسِ وَ أَنْ یسَلِّمَ عَلَى مَنْ لَقِىَ وَ أَنْ یتْرُک الْمِرَاءَ و َإِنْ کانَ مُحِقّاً و َأَنْ لَایحِبَّ أَنْ یحْمَدَ عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوَى»؛ همانا از نشانه هاى تواضع این است که، شخص در جایى از مجلس که در شأن او نیست، بنشیند و سلام کند با هرکس که برخورد مى کند، و بحث و جدال را ترک کند، هرچند حق با او باشد و دوست نداشته باشد در کارهاى خیر و تقوا، مورد ستایش و تعریف قرار گیرد.[۲۰]
  • پیغمبر اکرم صلى الله علیه و آله فرمود: «مِنَ التَّوَاضُعِ أَنْ یشْرَبَ الرَّجُلُ مِنْ سُؤْرِ أَخِیهِ الْمُؤْمِنِ»؛ و از نشانه هاى تواضع این است که، شخص باقیمانده غذاى برادر مؤمنش را بخورد.[۲۱]
  • پیامبر اسلام(ص) مى فرماید: «مَنْ تَرَک الْجَمَالَ وَ هُوَ یقْدِرُ عَلَیهِ تَوَاضُعاً لِلَّهِ کسَاهُ اللَّهُ حُلَّةَ الْکرَامَةِ»؛ کسى که از پوشیدن لباسهاى فاخر، با وجود آن که قادر بر پوشیدن آنهاست، به خاطر خدا و از روى فروتنى و افتادگى صرف نظر نماید، خداوند او را رداى کرامت بپوشاند.[۲۲]
  • امام صادق(ع) و امام حسن عسکری(ع) در دو تعبیر فرمودند: «من التّواضع أن تسلّم على من لقیتَ»؛ نشانه تواضع این است که به هر کس برخورد کردى سلام کنى.[۲۳]

آثار تواضع

این ویژگی اخلاقی، آثار مهمی در زندگی انسان در دنیا و آخرت دارد، از جمله:

بزرگی یافتن:

پیغمبر اکرم صلى الله علیه و آله فرمود: «مَن تَواضَعَ للّهِ رَفَعَهُ اللّهُ»؛ هر که براى خدا فروتنى کند، خداوند او را بالا برد.[۲۴]

همچنین فرمود: «مَن تَواضَعَ للّهِ دَرجَةً یرفَعْهُ اللّهُ دَرجَةً حتّى یجعَلَهُ فی أعلى عِلِّیینَ، ومَن یتکبَّرَ علَى اللّهِ دَرجَةً یضَعْهُ اللّهُ دَرجَةً حتّى یجعَلَهُ فی أسفلِ السافِلینَ»؛ هر که یک درجه براى خدا فروتنى کند، خداوند ، یک درجه او را بالا مى برد تا آن جا که وى را در اَعلى علّیین جاى دهد، و هر کس یک درجه بر خدا تکبّر ورزد، خداوند او را یک درجه فرود مى آورد تا جایى که وى را در اسفل سافلین، جاى دهد. [۲۵] حضرت علی علیه السلام می فرمایند: «التَّواضُعُ سُلَّمُ الشَّرَفِ»؛ تواضع نردبان بزرگی است.[۲۶]

محبوبیت در میان خلق:

فروتنى دلهاى مردمان را نرم و نسبت به یکدیگر مهربان مى سازد. امیر مؤمنان(ع) فرمود: «ثَلاثٌ یوجِبنَ المَحَبَّةَ: حُسنُ الخُلُقِ، وحُسنُ الرِّفقِ، وَالتَّواضُعُ»؛ سه چیز عامل دوستى است: خوش‏خویى، ملایمت و فروتنى.[۲۷]

قدرت بر طاعت خدا:

امام على علیه السلام فرمود: «مَن تَواضَعَ قَلبُهُ للّهِ لَم یسأمْ بَدَنُهُ مِن طاعَةِ اللّهِ»؛ هرکه دلش در برابر خدا تواضع داشته باشد، جسمش از طاعت خدا به ستوه نمى آید.[۲۸]

سلامت جسمی:

امام علی(ع) فرمودند: «اَلتَّواضُعُ یَکْسِبُکَ السَّلامَةَ»؛ تواضع برای تو سلامتی را به ارمغان می آورد.[۲۹]

جلب نعمت از سوی خداوند:

امام علی(ع) فرمودند: «بِالتَّواضُعِ تَتِمُّ النِّعْمَةُ»؛ با تواضع و فروتنی نعمت کامل می شود.[۳۰]

تواضع، سنگری در مقابل دشمنان:

امام علی(ع) فرمودند: «اتَّخِذُوا التَّواضُعَ مَسْلَحَةً بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ عَدُوِّکُمْ اِبْلیسَ وَ جُنُودِهِ»؛ تواضع را سنگر میان خود و دشمنتان، یعنی ابلیس و سپاهیانش برگزینید.[۳۱]

پانویس

  1. مصطفوى، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم‌، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب‌، ۱۳۶۰ ش‌، ج‌۱۳، ص۱۳۱
  2. راغب اصفهانی، ترجمه وتحقیق مفردات الفاظ قرآن‌، تهران‌، انتشارات مرتضوى‌، ۱۳۷۵ ش‌، دوم ، ج‌۴، ص ۴۶۴
  3. مهیار ، رضا؛ فرهنگ ابجدی (عربی ، فارسی)، تهران، انتشارات اسلامی ، ص ۷۱
  4. نراقی، معراج السعاده، قم، زهیر، ۱۳۸۶ه.ش، ص۲۴۳.
  5. سوره فرقان، آیه۶۳
  6. مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل , ج ۱۱ , ص ۲۹۸
  7. بحار الأنوار : ۷۷/۱۷۹/۱۰.
  8. بحار الأنوار : ۷۵/۱۲۰/۷
  9. مستدرک الوسائل، ج۱۱، ص۲۹۶.
  10. مصباح الشریعة، حسن مصطفوى‌، تهران‌، انجمن اسلامى حکمت و فلسف ایران‌، اول، ‌۱۳۶۰ ش‌، ص ۲۴۴.
  11. سوره اسرا، آیه۲۴
  12. الکافی : ۲/۱۵۸/۱.
  13. المعجم الأوسط : ج ۶ ص ۲۰۰ ح ۶۱۸۴ عن أبی هریرة ؛ مشکاة الأنوار : ص ۲۴۲ ح ۷۰۱ .
  14. مطالب السؤول : ۴۸
  15. مکارم شیرازى، تفسیر نمونه، تهران‌، ‌دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۴ ش، اول، ج‌۱۱، ص ۱۳۶
  16. تنبیه الخواطر : ج ۲ ص ۱۱۶ .
  17. جامع الأخبار : ص ۴۴۰ ح ۱۲۳۸
  18. نهج البلاغة : الحکمة ۲۲۸ ، تفسیر العیاشی : ۱ / ۱۲۰ / ۳۷۹ عن عمرو بن جمیع رفعه ، الأمالی للمفید : ۱۸۸ / ۱۵ ، الاختصاص : ۲۲۶
  19. نهج البلاغة : الحکمة ۴۰۶.
  20. مستدرک الوسائل، ج۱۱، ص۳۰۰
  21. مستدرک الوسائل، ج۱۷، ص۱۹
  22. -شیخ حر عاملى؛‌وسائل الشیعة، قم‌، مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ هجرى‌، اول، ‌۲۹ جلد، ج۵، ص ۵۴
  23. کافی ، ج ۲، ص ۶۴۶
  24. بحار الأنوار : ۷۵/۱۲۰/۷
  25. صحیح ابن حبان : ج ۱۲ ص ۴۹۱ ح ۵۶۷۶ عن أبی سعید الخدری ۷
  26. غررالحکم، ح ۵۱۴۶.
  27. غرر الحکم : ۴۶۸۴
  28. بحار الأنوار : ۷۸/۹۰/۹۵
  29. بحارالانوار، ج ۷۲، ص ۱۲۰.
  30. نهج البلاغة، ح۲۲۴
  31. نهج البلاغة، خطبه ۱۹۲

منابع

  • میزان الحکمه، محمد محمدی ری شهری.
  • "تواضع"، دانشنامه پژوهه، زینب طاهری، تاریخ بازیابی: ۱ بهمن ۱۳۹۱.